8–15-دەرسلەر: پېئىل زامانلىرى، بۇيرۇق پېئىل، «كَادَ»، بولۇشسىزلىق قوشۇمچىلىرى

2-قىسىم (الجزء الثاني): 8–15-دەرسلەر

---

سەككىزىنچى دەرس (8-دەرس)

1-مەزمۇن: پېئىل تۈرلىرى (أقسام الفعل)

پېئىل ئۆزى تەۋە بولغان زامان ئېتىبارى بىلەن ئۈچكە بۆلىنىدۇ:

1. ئۆتكەن زامان پېئىلى (الفعل الماضي): نۆۋەتتىكى ۋاقىتتىن بۇرۇن يۈز بەرگەن ئىش-ھەرىكەتنى بىلدۈرىدۇ.
   • مەسىلەن: ذَهَبَ حَامِدٌ (ھامىد كەتتى)، ذَهَبَتْ آمِنَةُ (ئامىنە كەتتى).
2. كەلگۈسى زامان پېئىلى (الفعل المضارع): ھازىرقى ياكى كەلگۈسى ۋاقىتتا يۈز بېرىدىغان ئىش-ھەرىكەتنى بىلدۈرىدۇ.
   • مەسىلەن: يَذْهَبُ حَامِدٌ (ھامىد بارىدۇ)، تَذْهَبُ آمِنَةُ (ئامىنە بارىدۇ).
3. بۇيرۇق پېئىل (فعل الأمر): تەلەپ ياكى بۇيرۇقنى بىلدۈرىدۇ.
   • مەسىلەن: اذْهَبْ يَا هَاشِمُ! (ئى ھاشىم، بارغىن!).

2-مەزمۇن: باش كېلىشنىڭ ئۇلانما ئالماشلىرى

• «ذَهَبَ» پېئىلىدىكى: تَ، تِ، تُ، تُمَا، تُمْ، تُنَّ، نَا، وا، نَ قاتارلىقلار باش كېلىشنىڭ ئۇلانما ئالماشلىرى بولۇپ، پېئىللارنىڭ پائىلى بولىدۇ.

---

توققۇزىنچى دەرس (9-دەرس)

1-مەزمۇن: كۆپلۈك نىسبىي ئالماش «الَّذِينَ»

• «الَّذِي»نىڭ ئەقىللىق ئەرلىك كۆپلۈك شەكلىدۇر:
  • أَيْنَ الطُّلَّابُ الْجُدُدُ الَّذِينَ جَاءُوا أَمْسِ؟ — (تۈنۈگۈن كەلگەن يېڭى ئوقۇغۇچىلار قەيەردە؟).

2-مەزمۇن: ئەجەبلەندۈرۈش پېئىلى (فِعْلُ التَّعَجُّبِ)

• بىر شەيئىدىكى سۈپەتنىڭ ئالاھىدە كۈچلۈكلىكىدىن ھەيران قېلىشنى ئىپادىلەيدۇ:
• ئۆلچىمى: «مَا أَفْعَلَهُ!»
  • مَا أَسْهَلَ هَذَا الدَّرْسَ! — (بۇ دەرس نېمىدېگەن ئاسان-ھە!)
  • مَا أَطْوَلَ هَذَا الرَّجُلَ! — (بۇ كىشى نېمىدېگەن ئېگىز-ھە!).

3-مەزمۇن: ھەرىكەت ساقلاش نۇنى (نُونُ الْوِقَايَةِ)

• پېئىلنىڭ ئاخىرىغا I شەخس ئۇلانما ئالمىشى «ي» ئۇلانغاندا، پېئىلنىڭ ئاخىرىنى زىر قىلىشتىن ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قوغدىغۇچى نۇن «ن» كىرگۈزۈلىدۇ:
  • خَلَقَ + ي ← خَلَقَنِي (مېنى ياراتتى).

4-مەزمۇن: سوراق «مَا»نىڭ قىسقىرىشى

• «مَا» سوراق ئالمىشىنىڭ بېشىغا زىر قىلغۇچى ھەرپلەر كىرسە، ئۇنىڭ ئەلىفى چۈشۈپ قېلىپ قىسقىرايدۇ:
  • عَنْ + مَا ← عَمَّ (عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ)
  • بِـ + مَا ← بِمَ
  • مِنْ + مَا ← مِمَّ (مِمَّ خُلِقَ الْإِنْسَانُ؟).

5-مەزمۇن: قاراتما ئىزاپەت (المنادى المضاف)

• ئەگەر چاقىرىلغۇچى ئىسىم ئىزاپەت بولسا، ئۇنىڭ بىرىنچى بۆلىكى زەبەرلىك (منصوب) بولىدۇ:
  • يَا عَبْدَ اللَّهِ (ئى ئابدۇللاھ)
  • يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ (ئى ئابدۇررەھمان).

6-مەزمۇن: ساغلام ئاياللىق كۆپلۈك (جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ)

• ئىسىمنىڭ ئاخىرىغا «ـَاتٌ» قوشۇش ئارقىلىق ياسىلىدۇ: طَالِبَةٌ ← طَالِبَاتٌ.
• مۇھىم ئىئراب قائىدىسى: ساغلام ئاياللىق كۆپلۈك ھەرگىز زەبەر ئالمايدۇ! زەبەرلىك (چۈشۈم) كېلىشتە زىر بىلەن ئوقۇلىدۇ:
  • خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ — (ئاللاھ يەتتە قەۋەت ئاسماننى ياراتتى — سَمَاوَاتٍ زەبەر ئورنىدا زىرلىك كەلگەن).
  • رَأَيْتُ الطَّالِبَاتِ — (مەن قىز ئوقۇغۇچىلارنى كۆردۈم).

---

ئونىنچى دەرس (10-دەرس)

1-مەزمۇن: رەۋىشلەر «دَائِمًا» ۋە «أَحْيَانًا»

• دَائِمًا — «دائىم»، «ھەمىشە» (يَذْهَبُ دَائِمًا إِلَى السُّوقِ).
• أَحْيَانًا — «بەزىدە»، «گاھىدا» (يَرْجِعُ فِي السَّاعَةِ الثَّامِنَةِ وَأَحْيَانًا فِي السَّابِعَةِ).

2-مەزمۇن: مەنبەداش تولدۇرغۇچى «مَرَّةً أُخْرَى»

• مەنىسى: «يەنە بىر قېتىم» (أَيَذْهَبُ إِلَى السُّوقِ مَرَّةً أُخْرَى بَعْدَ الظُّهْرِ؟).

3-مەزمۇن: استثناء ھەرپى «إِلَّا»

• كېيىنكى ھۆكۈمنى ئالدىنقى ھۆكۈمدىن ئايرىپ چىقىرىش ئۈچۈن كېلىدۇ:
  • السَّاعَةُ الْآنَ التَّاسِعَةُ إِلَّا رُبُعًا — (ھازىر سائەت توققۇزغا 15 مىنۇت قالدى).

---

ئون بىرىنچى دەرس (11-دەرس)

1-مەزمۇن: «أَمَّا» تەپسىلات ۋە شەرت ھەرپى

• خەۋىرىنىڭ بېشىغا دائىم «فَـ» كىرىدۇ:
  • أَمَّا أَنَا فَأَسْكُنُ مَعَ قَرِيبٍ لِي — (ئەمما مەن بولسام بىر تۇققىنىم بىلەن تۇرىمەن).

2-مەزمۇن: كەلگۈسى زامان قوشۇمچىلىرى «سَـ» ۋە «سَوْفَ»

• كەلگۈسى زامان پېئىلىنىڭ بېشىغا كىرىپ، زاماننى پەقەت كەلگۈسىگە خاس قىلىدۇ:
  • سَـ — يېقىن كەلگۈسى ئۈچۈن: سَأَنْزِلُ فِي الْمَحَطَّةِ الْقَادِمَةِ (مەن كېيىنكى بېكەتتە چۈشىمەن).
  • سَوْفَ — يىراق كەلگۈسى ئۈچۈن.

3-مەزمۇن: بولۇشسىزلىق ھەرپلىرى «مَا» ۋە «لَا»

• مَا — كۆپىنچە ئۆتكەن زامان پېئىلىنى بولۇشسىز قىلىدۇ: مَا كَتَبَ أَحْمَدُ الدَّرْسَ (ئەھمەد دەرسنى يازمىدى).
• لَا — كۆپىنچە كەلگۈسى زامان پېئىلىنى بولۇشسىز قىلىدۇ: لَا يَكْتُبُ أَحْمَدُ الدَّرْسَ (ئەھمەد دەرسنى يازمايدۇ).

4-مەزمۇن: مەسدەر (المصدر)

• ۋاقىت ئوقۇمى بولمىغان، پېئىلنىڭ تۈپ ھەرىكەت نامىدۇر:
  • الصُّعُودُ عَلَى الْجَبَلِ صَعْبٌ وَالنُّزُولُ مِنْهُ سَهْلٌ — (تاغقا چىقماق تەس، چۈشمەك ئاسان).

---

ئون ئىككىنچى دەرس (12-دەرس)

«إِنَّ» ھەمزىسىنىڭ زىر ياكى زەبەر ئوقۇلۇش ئورۇنلىرى

1. جۈملىنىڭ بېشىدا كەلسە زىرلىك («إِنَّ») ئوقۇلىدۇ:
   • إِنَّ الْقُرْآنَ كِتَابُ اللَّهِ — (ھەقىقەتەن قۇرئان ئاللاھنىڭ كىتابىدۇر).
2. «قَالَ» (دېدى) سۆزىدىن كېيىن كەلسە زىرلىك («إِنَّ») ئوقۇلىدۇ:
   • قَالَ الطَّالِبُ: إِنِّي مُجْتَهِدٌ — (ئوقۇغۇچى: مەن تىرىشچان، دېدى).
3. باشقا پېئىللاردىن كېيىن كەلسە زەبەرلىك («أَنَّ») ئوقۇلىدۇ:
   • أَظُنُّ أَنَّهُ طَالِبٌ جَدِيدٌ — (مەن ئۇنى يېڭى ئوقۇغۇچى دەپ ئويلايمەن).

---

ئون ئۈچىنچى ۋە ئون تۆتىنچى دەرسلەر (13–14-دەرس)

1. بۇيرۇق پېئىل ياساش ئۇسۇلى (14-دەرس)

بۇيرۇق پېئىل II شەخس كەلگۈسى زامان شەكلىدىن مۇنداق ياسىلىدۇ:

1. ئالدىدىكى كەلگۈسى زامان ھەرپى («تَـ») تاشلىنىدۇ.
2. ئاخىرقى ھەرپ سۇكۇنلىنىدۇ.
3. ئەگەر قالغان بىرىنچى ھەرپ سۇكۇنلۇق بولسا، بېشىغا ئۇلانما ھەمزە كىرگۈزۈلىدۇ:
   • ئوتتۇرا ھەرپ پىشلىق بولسا پىش بىلەن: تَكْتُبُ ← اكْتُبْ (ياز!)
   • ئوتتۇرا ھەرپ زەبەرلىك ياكى زىرلىك بولسا زىر بىلەن: تَجْلِسُ ← اجْلِسْ (ئولتۇر!)، تَذْهَبُ ← اذْهَبْ (بار!).
4. ئالاھىدە پېئىللار: تَأْكُلُ ← كُلْ (يە!)، تَأْخُذُ ← خُذْ (ئال!).

---

ئون بەشىنچى دەرس (15-دەرس)

1-مەزمۇن: يېقىنلىشىش پېئىلى «كَادَ» (كاد وأخواتها)

• مەنىسى: «ئاز قالدى»، «تاس قالدى».
• ئىسىملىق جۈملىگە كىرىپ، ئىسىمنى پىشلىق، خەۋەرنى زەبەرلىك قىلىدۇ. خەۋىرى دائىم كەلگۈسى زامان پېئىلى بولىدۇ:
  • يَكَادُ الْجَرَسُ يَرِنُّ — (قوڭغۇراق چېلىناي دەپ قالدى).

2-مەزمۇن: «لا النافية» بىلەن «لا الناهية»نىڭ پەرقى

• لا النافية (بولۇشسىزلىق لاسى): پېئىلنىڭ مەنىسىنى بولۇشسىز قىلىدۇ، ئەمما ئىئرابىغا تەسىر قىلمايدۇ (پېئىل پىشلىق پېتى قالىدۇ):
  • لِمَ لَا تَأْكُلُ يَا أَخِي؟ — (ئى قېرىندىشىم! نېمە ئۈچۈن يېمەيسەن؟).
• لا الناهية (چەكلەش لاسى): پېئىلنى چەكلەيدۇ ۋە ئۇنىڭ ئاخىرىنى جەزم (سۇكۇن) قىلىدۇ:
  • لَا تَأْكُلْ هَذَا يَا أَخِي! — (ئى قېرىندىشىم! بۇنى يېمىگىن!).

3-مەزمۇن: كاپپە «مَا» كىرىپ «إِنَّ»نىڭ تەسىرىنى بىكار قىلىش («إِنَّمَا»)

• «إِنَّ»گە چەكلىگۈچى «مَا» (ما الكافة) ئۇلانسا، ئۇنىڭ ئىسىمنى زەبەر قىلىش رولى بىكار بولىدۇ ۋە چەكلىمە (پەقەتلا) مەنىسىنى بېرىدۇ:
  • إِنَّمَا أَنَا أَنْظُرُ إِلَى الصُّوَرِ الَّتِي فِيهَا — (مەن پەقەت ئۇنىڭدىكى سۈرەتلەرگىلا قاراۋاتىمەن).