24–31-دەرسلەر: تولۇق سانلار، ئىللەتلىك پېئىللار ۋە ئومۇمىي پېئىل جەدۋەللىرى

2-قىسىم (الجزء الثاني): 24–31-دەرسلەر

---

يىگىرمە تۆتىنچى دەرس (24-دەرس)

ئەرەب تىلىدىكى سان ۋە سانالغۇچىلارنىڭ مۇكەممەل قائىدىسى

1. 1 ۋە 2 سانلىرى: سانالغۇچىدىن كېيىن سۈپەت بولۇپ كېلىدۇ، جىنس ۋە ئىئرابتا تولۇق ماسلىشىدۇ:
   • طَالِبٌ وَاحِدٌ (بىر ئوغۇل)، طَالِبَةٌ وَاحِدَةٌ (بىر قىز).
   • طَالِبَانِ اثْنَانِ (ئىككى ئوغۇل)، طَالِبَتَانِ اثْنَتَانِ (ئىككى قىز).
2. 3 تىن 10 غىچە سانلار: سانالغۇچى بىلەن جىنستا قارشى بولىدۇ. سانالغۇچى كۆپلۈك، زىرلىك بولىدۇ:
   • ثَلَاثَةُ طُلَّابٍ vs ثَلَاثُ طَالِبَاتٍ.
3. 11 دىن 19 غىچە سانلار:
   • 11 ۋە 12: ئىككى بۆلەك جىنستا ماسلىشىدۇ: أَحَدَ عَشَرَ طَالِبًا، إِحْدَى عَشْرَةَ طَالِبَةً.
   • 13 تىن 19 غىچە: 1-بۆلەك قارشى، 2-بۆلەك ماس: ثَلَاثَةَ عَشَرَ طَالِبًا، ثَلَاثَ عَشْرَةَ طَالِبَةً.
4. 11 دىن 99 غىچە سانالغۇچىلار: دائىم بىرلىك، ئېنىقسىز، زەبەرلىك بولىدۇ (مفرد نكرة منصوب).
5. 100 ۋە 1000 سانلىرى: سانالغۇچى بىرلىك، زىرلىك بولىدۇ: مِائَةُ طَالِبٍ، أَلْفُ طَالِبَةٍ.

---

يىگىرمە بەشىنچى دەرس (25-دەرس)

1-مەزمۇن: «لَا يَزَالُ» پېئىلى

• مەنىسى: «ھېلىھەم …ماقتا / مەكتە».
• «كَانَ» تۈرىدىكى تولۇقسىز پېئىل بولۇپ، ئىسىمنى پىش، خەۋەرنى زەبەر قىلىدۇ:
  • لَا يَزَالُ إِبْرَاهِيمُ نَائِمًا — (ئىبراھىم ھېلىھەم ئۇخلىماقتا)
  • لَا يَزَالُ هِشَامٌ عَزَبًا — (ھىشام ھېلىھەم بويتاق يۈرمەكتە).

2-مەزمۇن: بەش ئىسىم (الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ)

بۇ بەش ئىسىم (أَبُوكَ، أَخُوكَ، حَمُوكَ، فُوكَ، ذُو مَالٍ) ھەرپ بىلەن ئىئرابلىنىدۇ:

• باش كېلىشتە «و» بىلەن: جَاءَ أَخُوكَ (قېرىندىشىڭ كەلدى).
• چۈشۈم كېلىشتە «ا» بىلەن: رَأَيْتُ أَخَاكَ (قېرىندىشىڭنى كۆردۈم).
• إىگىلىك كېلىشتە «ي» بىلەن: مَرَرْتُ بِأَخِيكَ (قېرىندىشىڭنىڭ يېنىدىن ئۆتتۈم).

---

يىگىرمە ئالتىنچى تىن يىگىرمە توققۇزىنچى دەرسكىچە: ئىللەتلىك پېئىللار (المعتل)

1. مِثَال پېئىل (26-دەرس)

• باش ھەرپى كېسەل ھەرپ («و» ياكى «ي») بولغان پېئىل:
  • وَجَدَ (تاپتى) ← كەلگۈسىدە «و» تاشلىنىدۇ: يَجِدُ
  • وَقَفَ (توختىدى) ← يَقِفُ
  • وَعَدَ (ۋەدە قىلدى) ← يَعِدُ
  • وَضَعَ (قويدى) ← يَضَعُ.
• كىچىكلەتمە سىغە («فُعَيْلٌ»): وَلَدٌ ← وُلَيْدٌ (كىچىك بالا)، جَبَلٌ ← جُبَيْلٌ (كىچىك تاغ).

2. أَجْوَف پېئىل (27-دەرس)

• ئوتتۇرا ھەرپى كېسەل ھەرپ بولغان پېئىل:
  • قَالَ (دېدى) ← كەلگۈسى: يَقُولُ ← مەن دېدىم: قُلْتُ
  • بَاعَ (ساتتى) ← كەلگۈسى: يَبِيعُ ← مەن ساتتىم: بِعْتُ
  • نَامَ (ئۇخلىدى) ← كەلگۈسى: يَنَامُ ← مەن ئۇخلىدىم: نِمْتُ.

3. نَاقِص پېئىل (28-دەرس)

• ئاخىرقى ھەرپى كېسەل ھەرپ بولغان پېئىل:
  • دَعَا (دۇئا قىلدى) ← يَدْعُو ← جەزم: لَمْ يَدْعُ
  • كَوَى (دەزماللىدى) ← يَكْوِي ← جەزم: لَمْ يَكْوِ
  • نَسِيَ (ئۇنتۇدى) ← يَنْسَى ← جەزم: لَمْ يَنْسَ.

4. مُضَاعَف پېئىل (29-دەرس)

• ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى ھەرپى بىر جىنستىن بولۇپ تەشدىدلەنگەن پېئىل:
  • ظَنَّ / يَظُنُّ (گۇمانلاندى)، مَرَّ / يَمُرُّ (ئۆتتى)، عَدَّ / يَعُدُّ (سانىدى).
  • پائىل ئالماشلىرى ئۇلانغاندا ئىدغام يېشىلىدۇ: عَدَدْتُ، عَدَدْنَا.
  • ۋاقىت تەكىتلىرى: مَا فَعَلْتُ هَذَا قَطُّ (ئۆتكەن زامان ئۈچۈن «قَطُّ»)، لَنْ أَتْرُكَهَا أَبَدًا (كەلگۈسى ئۈچۈن «أَبَدًا»).

---

ئۆگىنىپ ئۆتۈلگەن پېئىللارنىڭ تۈرلىنىش خۇلاسە جەدۋىلى

پېئىل تۈرى	ئۆتكەن زامان (ماضي)	كەلگۈسى زامان (مضارع)	زەبەرلىك (نصب)	جەزملىك (جزم)	بۇيرۇق (أمر)
ساغلام (كَتَبَ)	كَتَبَ، كَتَبَا، كَتَبُوا…	يَكْتُبُ، يَكْتُبَانِ، يَكْتُبُونَ…	لَنْ يَكْتُبَ	لَمْ يَكْتُبْ	اكْتُبْ، اكْتُبَا، اكْتُبُوا
مُضَاعَف (عَدَّ)	عَدَّ، عَدَّا، عَدُّوا…	يَعُدُّ، يَعُدَّانِ، يَعُدُّونَ…	لَنْ يَعُدَّ	لَمْ يَعُدَّ / لَمْ يَعْدُدْ	عُدَّ، عُدَّا، عُدُّوا
مِثَال (وَقَفَ)	وَقَفَ، وَقَفَا، وَقَفُوا…	يَقِفُ، يَقِفَانِ، يَقِفُونَ…	لَنْ يَقِفَ	لَمْ يَقِفْ	قِفْ، قِفَا، قِفُوا
أَجْوَف (قَالَ)	قَالَ، قَالَا، قَالُوا، قُلْتُ…	يَقُولُ، يَقُولَانِ، يَقُولُونَ…	لَنْ يَقُولَ	لَمْ يَقُلْ	قُلْ، قُولَا، قُولُوا
نَاقِص (دَعَا)	دَعَا، دَعَوَا، دَعَوْا، دَعَوْتُ…	يَدْعُو، يَدْعُوَانِ، يَدْعُونَ…	لَنْ يَدْعُوَ	لَمْ يَدْعُ	ادْعُ، ادْعُوَا، ادْعُوا
نَاقِص (وَقَى)	وَقَى، وَقَيَا، وَقَوْا، وَقَيْتُ…	يَقِي، يَقِيَانِ، يَقُونَ…	لَنْ يَقِيَ	لَمْ يَقِ	قِ، قِيَا، قُوا

---

2-قىسىمنىڭ يېپىلىش شېئىرى

ھېكمەتلىك شېئىر

ھاجىتىڭ بولسا تىلە ئول كەڭ كەرەملىك تەڭرىدىن،
قىلمىغىن كىشىدىن تەلەپۈرۈپ ھاجەت-تەلەپ.
بەندىدىن نەرسە تەلەپ قىلساڭ بولۇر سەندىن خاپا،
گەر تەلەپ قىلساڭ خۇدادىن خۇش بولۇر، قىلماس غەزەپ.
— ئەرەب شېئىرلىرىدىن.

تَمَّ بِعَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْجُزْءِ الثَّانِي
(ئاللاھ تائالانىڭ ياردىمى بىلەن ئىككىنچى قىسىم تامام بولدى).