3-قىسىم مۇقەددىمىسى: مۇئرەب ۋە مەبنى، ئىئراب بەلگىلىرى، پەرەزىي ئىئراب

3-قىسىم مۇقەددىمىسى: ئىئراب ۋە گرامماتىكا ئاساسلىرى

---

1-مەزمۇن: مۇئرەب ئىسىم ۋە مەبنى ئىسىم توغرىسىدا

ئەرەب تىلىدىكى ئىسىملار جۈملە ئىچىدىكى ئورنى ۋە ئامىللارنىڭ تەسىرىگە قارىتا ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلىنىدۇ:

1. مۇئرەب ئىسىم (الِاسْمُ الْمُعْرَبُ)

ئامىللارنىڭ (يەنى سۆزنىڭ ئالدىغا كەلگەن ئامىل، ئىدارە قىلغۇچى سۆز ياكى ھەرپلەرنىڭ) سەۋەبى بىلەن ئاخىرقى ھەرپىنىڭ ھەرىكىتى ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان ئىسىمدۇر:

• باش كېلىش (رَفْعٌ): پىشلىق ئوقۇلىدۇ — جَاءَ زَيْدٌ (زەيد كەلدى).
• چۈشۈم كېلىش (نَصْبٌ): زەبەرلىك ئوقۇلىدۇ — رَأَيْتُ زَيْدًا (زەيدنى كۆردۈم).
• ئىگىلىك كېلىش (جَرٌّ): زىرلىك ئوقۇلىدۇ — مَرَرْتُ بِزَيْدٍ (زەيدنىڭ يېنىدىن ئۆتتۈم).

2. مەبنى ئىسىم (الِاسْمُ الْمَبْنِيُّ)

جۈملىدىكى ئورنى قانداق ئۆزگىرىشىدىن قەتئىينەزەر، ئامىللارنىڭ تەسىرىدە ئاخىرقى ھەرپىنىڭ ھەرىكىتى ئەسلا ئۆزگەرمەيدىغان، بىرلا ھالەتتە تۇراقلىق قېتىپ قالغان ئىسىمدۇر:

• جَاءَ هَؤُلَاءِ (بۇلار كەلدى — باش كېلىش ئورنىدا).
• رَأَيْتُ هَؤُلَاءِ (بۇلارنى كۆردۈم — چۈشۈم كېلىش ئورنىدا).
• مَرَرْتُ بِهَؤُلَاءِ (بۇلارنىڭ يېنىدىن ئۆتتۈم — ئىگىلىك كېلىش ئورنىدا).

مەبنى ئىسىملارنىڭ ئاساسلىق تۈرلىرى

ئەرەب تىلىدا كۆپ قىسىم ئىسىملار مۇئرەبتۇر. مەبنى ئىسىملار بولسا ساناقلىق بولۇپ، تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

1. كىشىلىك ئالماشلار (الضَّمَائِرُ):
   • باش كېلىش ئالماشلىرى: هُوَ، هُمَا، هُمْ، هِيَ، أَنْتَ، أَنَا، نَحْنُ…
   • چۈشۈم ۋە ئىگىلىك ئالماشلىرى: ـهُ، ـهَا، ـكَ، ـي، ـنَا…
2. كۆرسىتىش ئالماشلىرى (أَسْمَاءُ الإِشَارَةِ): هَذَا، هَذِهِ، ذَلِكَ، تِلْكَ، هَؤُلَاءِ، أُولَئِكَ. (ئەسكەرتىش: ئىككىلىك شەكىللىرى هَذَانِ / هَذَيْنِ ۋە هَاتَانِ / هَاتَيْنِ مۇئرەبتۇر).
3. نىسبىي ئالماشلار (الْأَسْمَاءُ الْمَوْصُولَةُ): الَّذِي، الَّتِي، الَّذِينَ، اللَّاتِي. (ئىككىلىك شەكىللىرى اللَّذَانِ / اللَّذَيْنِ ۋە اللَّتَانِ / اللَّتَيْنِ مۇئرەبتۇر).
4. سوراق ئالماشلىرى (أَسْمَاءُ الِاسْتِفْهَامِ): مَنْ، مَا، أَيْنَ، مَتَى، كَيْفَ، كَمْ. («أَيُّ» دىن باشقىسى، چۈنكى «أَيُّ» مۇئرەبتۇر).
5. شەرت ئالماشلىرى (أَسْمَاءُ الشَّرْطِ): مَنْ، مَا، مَهْمَا، مَتَى، أَيْنَ، حَيْثُمَا.
6. بەزى رەۋىشلەر (بَعْضُ الظُّرُوفِ): حَيْثُ، أَمْسِ، الْآنَ، إِذْ، إِذَا، قَطُّ.
7. پېئىلناملار (أَسْمَاءُ الْأَفْعَالِ): صَهْ، آمِينَ، هَيْهَاتَ، شَتَّانَ، أُفٍّ، عَلَيْكَ.
8. 11 دىن 19 غىچە بولغان بىرىكمە سانلار (الْأَعْدَادُ الْمُرَكَّبَةُ): ئىككى بۆلىكى تەڭ زەبەر ئۈستىگە مەبنىدۇر (أَحَدَ عَشَرَ، ثَلَاثَةَ عَشَرَ…). پەقەت 12 (اثْنَا عَشَرَ / اثْنَيْ عَشَرَ) نىڭ بىرىنچى قىسمى ئىككىلىككە ئوخشاش تۈرلىنىدۇ.

---

2-مەزمۇن: ئىسىملاردىكى ئەسلىي ۋە قوشۇمچە ئىئراب بەلگىلىرى

ئىئراب ئەرەبچە سۆزنىڭ ئاخىرقى ھەرپىدىكى زەبەر، پىش، زىر ۋە جەزمدىن ئىبارەت ھەرىكەتلەرنىڭ جۈملىدىكى ۋەزىپىسىگە قاراپ ئۆزگىرىشىدۇر.

1. ئەسلىي ئىئراب بەلگىلىرى (الْعَلَامَاتُ الْأَصْلِيَّةُ)

ئىئراب ھالىتى	بەلگىسى	مىسال
باش كېلىش (الرَّفْعُ)	زەممە (الضَّمَّةُ — ُ / ٌ)	جَاءَ الطَّالِبُ / هَذَا كِتَابٌ
چۈشۈم كېلىش (النَّصْبُ)	فەتھە (الْفَتْحَةُ — َ / ً)	رَأَيْتُ الطَّالِبَ / قَرَأْتُ كِتَابًا
ئىگىلىك كېلىش (الْجَرُّ)	كەسرە (الْكَسْرَةُ — ِ / ٍ)	مَرَرْتُ بِالطَّالِبِ / فِي كِتَابٍ

2. قوشۇمچە ئىئراب بەلگىلىرى (الْعَلَامَاتُ الْفَرْعِيَّةُ)

بەزى ئىسىملار ئۆزگىچە قۇرۇلمىسى سەۋەبىدىن ئەسلىي ھەرىكەتلەرنىڭ ئورنىغا ھەرپلەر ياكى باشقا ھەرىكەتلەر بىلەن تۈرلىنىدۇ:

1) بەش ئىسىم (الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ)

«أَبٌ» (دادا)، «أَخٌ» (قېرىنداش)، «حَمٌ» (قېينئاتا)، «فُو» (ئېغىز)، «ذُو» (ئىگە):

• باش كېلىش: «و» بىلەن — جَاءَ أَبُوكَ (داداڭ كەلدى).
• چۈشۈم كېلىش: «ا» بىلەن — رَأَيْتُ أَبَاكَ (داداڭنى كۆردۈم).
• ئىگىلىك كېلىش: «ي» بىلەن — مَرَرْتُ بِأَبِيكَ (داداڭنىڭ يېنىدىن ئۆتتۈم). (شەرتى: ياءِ المتكلم دىن باشقا ئىسىم ياكى ئالماشقا مۇزاف بولۇشى كېرەك).

2) ئىككىلىك ئىسىملار (الْمُثَنَّى)

• باش كېلىش: «انِ» بىلەن — غَابَ الطَّالِبَانِ (ئىككى ئوقۇغۇچى كەلمىدى).
• چۈشۈم كېلىش: «يْنِ» بىلەن — رَأَيْتُ الطَّالِبَيْنِ (ئىككى ئوقۇغۇچىنى كۆردۈم).
• ئىگىلىك كېلىش: «يْنِ» بىلەن — غُرْفَةُ الطَّالِبَيْنِ (ئىككى ئوقۇغۇچىنىڭ ياتىقى).

3) ساغلام ئەرلىك كۆپلۈك (جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمُ)

• باش كېلىش: «ونَ» بىلەن — دَخَلَ الْمُدَرِّسُونَ (ئوقۇتقۇچىلار كىردى).
• چۈشۈم كېلىش: «ينَ» بىلەن — سَأَلْتُ الْمُدَرِّسِينَ (ئوقۇتقۇچىلاردىن سورىدىم).
• ئىگىلىك كېلىش: «ينَ» بىلەن — سَلَّمْتُ عَلَى الْمُدَرِّسِينَ (ئوقۇتقۇچىلارغا سالام بەردىم).

4) ساغلام ئاياللىق كۆپلۈك (جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ)

• باش كېلىش: ئەسلىي زەممە بىلەن — جَاءَتِ الطَّالِبَاتُ.
• چۈشۈم كېلىش: قوشۇمچە كەسرە بىلەن (فەتھە ئورنىدا زىر ئالىدۇ) — خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ (ئاللاھ ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ياراتتى).
• ئىگىلىك كېلىش: ئەسلىي كەسرە بىلەن — فِي السَّمَاوَاتِ.

5) تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەن ئىسىملار (الْمَمْنُوعُ مِنَ الصَّرْفِ)

• باش كېلىش: زەممە (تەنۋىنسىز) — جَاءَ أَحْمَدُ.
• چۈشۈم كېلىش: فەتھە (تەنۋىنسىز) — رَأَيْتُ أَحْمَدَ.
• ئىگىلىك كېلىش: قوشۇمچە فەتھە بىلەن (كەسرە ئورنىدا زەبەر ئالىدۇ) — اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ (سەن پىرئەۋنگە بارغىن).

---

3-مەزمۇن: تەقدىرىي (پەرەزىي) ئىئرابلار (الْإِعْرَابُ التَّقْدِيرِيُّ)

بەزى ئىسىملارنىڭ ئاخىرقى ھەرپى ئىللەتلىك ھەرپ بولغانلىقى ياكى تەلەپپۇز مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن، ئۇلاردا ئىئراب ھەرىكىتى كۆرۈنمەيدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا ئىئراب «تەقدىرىي» (پەرەزىي) ھېسابلىنىدۇ:

1. مەقسۇر ئىسىم (الِاسْمُ الْمَقْصُورُ)

ئاخىرى تەلەپپۇزدا ئەلىف مەقسۇرە بىلەن پۈتكەن تۈرلىنىدىغان ئىسىمدۇر: الْفَتَى (يىگىت)، الْعَصَا (ھاسا)، مُوسَى، الْمُسْتَشْفَى (دوختۇرخانا).

• قائىدە: ئەلىف مەقسۇرە ئۈستىگە ھېچقانداق ھەرىكەت سىغمايدىغانلىقى (تَعَذُّرٌ) ئۈچۈن، بارلىق ئۈچ خىل ئىئراب تەقدىرىي بولىدۇ:
  • قَتَلَ الْفَتَى الْأَفْعَى بِالْعَصَا (يىگىت يىلاننى ھاسا بىلەن ئۆلتۈردى).
    • الْفَتَى: فاعل مرفوع بضمة مقدرة على الألف منع من ظهورها التعذر.
    • الْأَفْعَى: مفعول به منصوب بفتحة مقدرة على الألف منع من ظهورها التعذر.
    • الْعَصَا: اسم مجرور بكسرة مقدرة على الألف منع من ظهورها التعذر.

2. مەنقۇس ئىسىم (الِاسْمُ الْمَنْقُوصُ)

ئاخىرىدىن بۇرۇنقى ھەرپى زىرلىك بولغان، ئەسلىي ياء بىلەن تۈگىگەن ئىسىمدۇر: الْقَاضِي (قازى)، الْمُحَامِي (ئادۋوكات)، الْوَادِي (ۋادى).

• باش كېلىش: زەممە تەلەپپۇزغا ئېغىر كەلگەنلىكى (ثِقَلٌ) سەۋەبلىك تەقدىرىي — جَاءَ الْقَاضِي.
• ئىگىلىك كېلىش: كەسرە ئېغىر كەلگەنلىكى سەۋەبلىك تەقدىرىي — مَرَرْتُ بِالْقَاضِي.
• چۈشۈم كېلىش: فەتھە يەڭگىل بولغانلىقى ئۈچۈن ئاشكارا ئوقۇلىدۇ — رَأَيْتُ الْقَاضِيَ.
• ياء نىڭ چۈشۈپ كېتىش ئەھۋالى: ئەگەر مەنقۇس ئىسىم ئېنىقسىز (نكرة) بولسا، باش ۋە ئىگىلىك كېلىشتە ياء چۈشۈپ كېتىپ، تەنۋىن كىرىدۇ:
  • جَاءَ قَاضٍ (قازى كەلدى — رەفئى بەلگىسى چۈشۈپ كەتكەن ياء ئۈستىدىكى تەقدىرىي زەممە).
  • مَرَرْتُ بِقَاضٍ (قازى يېنىدىن ئۆتتۈم — جەر بەلگىسى چۈشۈپ كەتكەن ياء ئۈستىدىكى تەقدىرىي كەسرە).
  • رَأَيْتُ قَاضِيًا (قازىنى كۆردۈم — فەتھە يېنىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئاشكارا كۆرۈنىدۇ).
• ياء نىڭ چۈشۈپ كەتمەيدىغان 3 ئورنى:
  1. ئالدىغا الْـ كىرسە: الْقَاضِي.
  2. باشقا ئىسىمغا مۇزاف بولسا: قَاضِي الْمَدِينَةِ.
  3. چۈشۈم كېلىشتە كەلسە: قَاضِيًا.

3. بىرىنچى شەخس ئالمىشى («ي») غا مۇزاف بولغان ئىسىم

مەسىلەن: كِتَابِي (مېنىڭ كىتابىم)، أُسْتَاذِي (مېنىڭ ئۇستازىم).

• بىرىنچى شەخس ئالمىشى «ي» ئۆزىنىڭ ئالدىدىكى ھەرپنىڭ دائىم زىر بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ (حركة المناسبة).
• شۇڭا، باش، چۈشۈم ۋە ئىگىلىك كېلىش بەلگىلىرىنىڭ ھەممىسى تەقدىرىي بولىدۇ:
  • دَعَا جَدِّي زُمَلَائِي مَعَ أُسْتَاذِي (بوۋام ساۋاقداشلىرىم بىلەن ئۇستازىمنى چاقىردى).
    • جَدِّي: فاعل مرفوع بضمة مقدرة منع من ظهورها اشتغال المحل بحركة المناسبة.
    • زُمَلَائِي: مفعول به منصوب بفتحة مقدرة منع من ظهورها اشتغال المحل بحركة المناسبة.
    • أُسْتَاذِي: مضاف إليه مجرور بكسرة مقدرة منع من ظهورها اشتغال المحل بحركة المناسبة.

---

4-مەزمۇن: مەرفۇئات، مەنسۇبات، مەجرۇرات ۋە تەۋابىئلەر سىستېمىسى

ئەرەب تىلىدا جۈملە قۇرۇلمىسىدىكى سۆزلەر ئۆزلىرىنىڭ ۋەزىپىسى بويىچە 3 ئاساسىي كاتېگورىيەگە ئايرىلىدۇ:

1. دائىم باش كېلىشتە كېلىدىغان 6 تۈرلۈك ئىسىم (الْمَرْفُوعَاتُ)

بۇلار جۈملىدە دائىم پىشلىق (مرفوع) ئوقۇلىدۇ:

1. ئىگە (الْمُبْتَدَأُ): مەسىلەن: اللَّهُ غَفُورٌ.
2. خەۋەر (الْخَبَرُ): مەسىلەن: اللَّهُ غَفُورٌ.
3. «كَانَ» ۋە ئاچا-سىڭىللىرىنىڭ ئىسمى (اسْمُ كَانَ): مەسىلەن: كَانَ الْمَاءُ بَارِدًا.
4. «إِنَّ» ۋە ئاچا-سىڭىللىرىنىڭ خەۋىرى (خَبَرُ إِنَّ): مەسىلەن: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ.
5. پائىل (الْفَاعِلُ): پېئىلنىڭ ئىگىسى، مەسىلەن: كَتَبَ الطَّالِبُ.
6. ۋەكىل پائىل (نَائِبُ الْفَاعِلِ): مەجھۇل پېئىلنىڭ تولدۇرغۇچىسى، مەسىلەن: كُتِبَ الدَّرْسُ.

2. دائىم چۈشۈم كېلىشتە كېلىدىغان 11 تۈرلۈك ئىسىم (الْمَنْصُوبَاتُ)

بۇلار جۈملىدە دائىم زەبەرلىك (منصوب) ئوقۇلىدۇ:

1. «إِنَّ» ۋە ئاچا-سىڭىللىرىنىڭ ئىسمى (اسْمُ إِنَّ): إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ.
2. «كَانَ» ۋە ئاچا-سىڭىللىرىنىڭ خەۋىرى (خَبَرُ كَانَ): كَانَ الْمَاءُ بَارِدًا.
3. ۋاسىتىسىز تولدۇرغۇچى (الْمَفْعُولُ بِهِ): قَرَأْتُ الْقُرْآنَ.
4. ۋاقىت ۋە ئورۇن تولدۇرغۇچىسى (الْمَفْعُولُ فِيهِ — ظَرْفُ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ): سَافَرْتُ لَيْلًا، جَلَسْتُ أَمَامَ الْمَسْجِدِ.
5. سەۋەب تولدۇرغۇچىسى (الْمَفْعُولُ لِأَجْلِهِ): قُمْتُ إِجْلَالًا لِلْمُعَلِّمِ.
6. ھەمراھلىق تولدۇرغۇچىسى (الْمَفْعُولُ مَعَهُ): سِرْتُ وَالنِّيلَ.
7. مەنبەداش تولدۇرغۇچى (الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ): ضَرَبْتُهُ ضَرْبًا.
8. ھالەت بايانى (الْحَالُ): جَاءَ زَيْدٌ رَاكِبًا.
9. پەرقلەندۈرگۈچى (التَّمْيِيزُ): اشْتَرَيْتُ عِشْرِينَ كِتَابًا.
10. ئىستىسنا قىلىنغۇچى (الْمُسْتَثْنَى): حَضَرَ الطُّلَّابُ إِلَّا زَيْدًا.
11. چاقىرىلغۇچى قوشۇلما (الْمُنَادَى الْمُضَافُ): يَا عَبْدَ اللَّهِ.

3. دائىم ئىگىلىك كېلىشتە كېلىدىغان 2 تۈرلۈك ئىسىم (الْمَجْرُورَاتُ)

بۇلار جۈملىدە دائىم زىرلىك (مجرور) ئوقۇلىدۇ:

1. كىرىش سۆز (زىر قىلغۇچى ھەرپ) كىرگەن ئىسىم (الْمَجْرُورُ بِحَرْفِ الْجَرِّ): فِي الْمَسْجِدِ.
2. ئېنىقلىغۇچى (الْمُضَافُ إِلَيْهِ): كِتَابُ الطَّالِبِ.

4. ئەگەشكۈچىلەر (التَّوَابِعُ)

ئۆزىنىڭ ئالدىدىكى سۆزنىڭ ئىئرابىغا تولۇق ئەگىشىدىغان 4 تۈرلۈك ئەزا:

1. سۈپەت (النَّعْتُ): رَأَيْتُ طَالِبًا مُجْتَهِدًا (ئالدىدىكى سۆز زەبەرلىك بولسا زەبەر، زىرلىك بولسا زىر بولىدۇ).
2. تەكىت (التَّوْكِيدُ): جَاءَ الْأَمِيرُ نَفْسُهُ.
3. باغلانغۇچى (الْعَطْفُ): دَخَلَ حَامِدٌ وَعَلِيٌّ.
4. بەدەل — ئالماشتۇرغۇچى (الْبَدَلُ): قَالَ الْخَلِيفَةُ عُمَرُ.

---

5-مەزمۇن: مۇئرەب ۋە مەبنى پېئىللار توغرىسىدا

ئەرەب تىلىدا پېئىللارمۇ ئىئراب جەھەتتىن مۇئرەب ۋە مەبنى دەپ بۆلىنىدۇ:

1. مەبنى پېئىللار (الْأَفْعَالُ الْمَبْنِيَّةُ)

• ئۆتكەن زامان پېئىلى (الْفِعْلُ الْمَاضِي): ھەردائىم مەبنىدۇر (مەسىلەن: كَتَبَ فەتھە ئۈستىگە، كَتَبُوا زەممە ئۈستىگە، كَتَبْتُ سۇكۇن ئۈستىگە مەبنى).
• بۇيرۇق پېئىل (فِعْلُ الْأَمْرِ): ھەردائىم مەبنىدۇر (مەسىلەن: اكْتُبْ سۇكۇن ئۈستىگە، ادْعُ ھەرپ تاشلىنىش ئۈستىگە، اكْتُبُوا نۇن تاشلىنىش ئۈستىگە مەبنى).
• ئاياللىق نۇن ياكى تەكىت نۇنى ئۇلانغان كەلگۈسى زامان پېئىلى:
  • ئاياللىق كۆپلۈك نۇنى (نُونُ النِّسْوَةِ) ئۇلانسا سۇكۇن ئۈستىگە مەبنى بولىدۇ: يَكْتُبْنَ.
  • بىۋاسىتە تەكىت نۇنى (نُونُ التَّوْكِيدِ) ئۇلانسا فەتھە ئۈستىگە مەبنى بولىدۇ: لَيَكْتُبَنَّ.

2. مۇئرەب پېئىللار (الْفِعْلُ الْمُعْرَبُ)

يۇقىرىقى ئىككى نۇندىن خالىي بولغان كەلگۈسى زامان پېئىللىرى (الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ) مۇئرەبتۇر:

• باش كېلىش (الرَّفْعُ): ئالدىغا نەسب قىلغۇچى ياكى جەزم قىلغۇچى كەلمىسە، زەممە بىلەن باش كېلىشتە بولىدۇ — يَكْتُبُ مُحَمَّدٌ.
• چۈشۈم كېلىش (النَّصْبُ): ئالدىغا نەسب قىلغۇچى قوشۇمچىلار («أَنْ»، «لَنْ»، «كَيْ»، «إِذَنْ») كىرسە فەتھە بىلەن بولىدۇ — لَنْ يَكْتُبَ.
• جەزم ھالىتى (الْجَزْمُ): ئالدىغا جەزم قىلغۇچى قوشۇمچىلار («لَمْ»، «لَمَّا»، «لَا» النَّاهِيَة، «لَامُ الْأَمْرِ») كىرسە سۇكۇن بىلەن جەزم بولىدۇ — لَمْ يَكْتُبْ.

3. پېئىللاردىكى قوشۇمچە ئىئراب بەلگىلىرى

1. بەش پېئىل سىغىسى (الْأَفْعَالُ الْخَمْسَةُ):
   • «يَفْعَلَانِ، تَفْعَلَانِ، يَفْعَلُونَ، تَفْعَلُونَ، تَفْعَلِينَ».
   • رەفئى بولۇش بەلگىسى: ئاخىرىدىكى «ن» نىڭ تۇرۇشى (ثُبُوتُ النُّونِ) — هُمْ يَكْتُبُونَ.
   • نەسب ۋە جەزم بەلگىسى: ئاخىرىدىكى «ن» نىڭ چۈشۈپ كېتىشى (حَذْفُ النُّونِ) — لَنْ يَكْتُبُوا، لَمْ يَكْتُبُوا.
2. ناقىس (ئاخىرى ئىللەتلىك) پېئىللار:
   • جەزم بولۇش بەلگىسى: ئاخىرقى ئىللەت ھەرپىنىڭ تاشلىنىشى (حَذْفُ حَرْفِ الْعِلَّةِ):
     • يَدْعُو ← لَمْ يَدْعُ
     • يَرْمِي ← لَمْ يَرْمِ
     • يَسْعَى ← لَمْ يَسْعَ.

4. پېئىللاردىكى تەقدىرىي ئىئراب

1. ناقىس پېئىللاردا رەفئى ھالىتى:
   • يَدْعُو، يَرْمِي: ئاخىرىغا زەممە سىغىشى تەلەپپۇزغا ئېغىر كەلگەنلىكى ئۈچۈن تەقدىرىي (للثقل).
   • يَسْعَى: ئەلىف ئۈستىگە ھېچقانداق ھەرىكەت چۈشمەيدىغانلىقى ئۈچۈن تەقدىرىي (للتعذر).
2. ئاخىرى ئەلىف بىلەن تۈگىگەن ناقىس پېئىلدا نەسب ھالىتى:
   • لَنْ يَسْعَى: ئەلىف سەۋەبلىك فەتھە تەقدىرىيدۇر (للتعذر). (لېكىن «لَنْ يَدْعُوَ» ۋە «لَنْ يَرْمِيَ» دە فەتھە يېنىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئاشكارا ئوقۇلىدۇ).
3. مۇزائەف (قوشما ھەرپلىك) پېئىلدا جەزم ھالىتى:
   • تەكرارلانغان ھەرپ تەشدىتلىك ئوقۇلغاندا، جەزم ھەرىكىتى پەرەزىي بولىدۇ: لَمْ يَمُدَّ (ئەسلى: لَمْ يَمْدُدْ).

مۇھىم خۇلاسە

3-قىسىمنىڭ مۇشۇ مۇقەددىمىسى ئەرەب تىلى گرامماتىكىسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى بولۇپ، پۈتۈن بويىچە ئۆگىنىلىدىغان تۈرلىنىش، ئىئراب ئورۇنلىرى ۋە پېئىل شەكىللىرىنىڭ باش خەرىتىسى ھېسابلىنىدۇ. كېيىنكى دەرسلەردە مۇشۇ پىرىنسىپلارنىڭ ئەمەلىي مىساللىرى بىرمۇبىر چوڭقۇرلاپ بايان قىلىنىدۇ.