9–16-دەرسلەر: باشلاش پېئىللىرى، ئىگە-خەۋەر تولۇق تەھلىلى، مفعول فيه، شەرت پېئىللىرى، ثلاثي مجرد 6 باب

3-قىسىم (الجزء الثالث): 9–16-دەرسلەر

---

تPolygon ئوقۇتۇشى: توققۇزىنچى دەرس (9-دەرس)

1-مەزمۇن: ئىسىملىق جۈملە ۋە پېئىللىق جۈملىنىڭ پەرقى

• ئىسىملىق جۈملە (الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ): ئىسىم بىلەن باشلىنىپ، تۇراقلىق، ئۈزلۈكسىز مەۋجۇت بولغان ھالەت ۋە سۈپەتنى ئىپادىلەيدۇ: مُحَمَّدٌ مُسْتَمِعٌ (مۇھەممەد ئاڭلىغۇچىدۇر).
• پېئىللىق جۈملە (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ): پېئىل بىلەن باشلىنىپ، مەلۇم ۋاقىت ئىچىدە يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشچان ھەرىكەتنى ئىپادىلەيدۇ: سَمِعَ مُحَمَّدٌ (مۇھەممەد ئاڭلىدى).

2-مەزمۇن: باشلاش پېئىللىرى (أَفْعَالُ الشُّرُوعِ)

• بىرەر ئىش-ھەرىكەتنى باشلىغانلىقنى بىلدۈرىدىغان «كَادَ» تۈرىدىكى تولۇقسىز پېئىللاردۇر:
  • بَدَأَ (باشلىدى)
  • أَخَذَ (كىرىشتى، تۇتۇش قىلدى)
  • جَعَلَ (باشلىدى)
  • طَفِقَ (تۇتۇش قىلدى)
  • شَرَعَ (باشلىدى)
  • أَنْشَأَ (باشلىدى).
• ۋەزىپىسى ۋە ئىئرابى: ئىگىنى پىش قىلىدۇ (اسم مرفوع)، خەۋەرنى زەبەر قىلىدۇ (خبر في محل نصب).
• شەرتى: خەۋىرى چوقۇم «أَنْ» قوشۇلمىغان كەلگۈسى زامان پېئىلى (فعل مضارع) بولۇشى شەرت:
  • طَفِقَ يَخْصِفُ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ (جەننەت يوپۇرماقلىرىدىن ئۈستى-بېشىنى يېپىشقا كىرىشتى).
  • أَخَذَ الطَّالِبُ يَكْتُبُ الدَّرْسَ (ئوقۇغۇچى دەرسنى يېزىشقا كىرىشتى).
  • جَعَلَ الْمُدَرِّسُ يَشْرَحُ الْقَاعِدَةَ (ئوقۇتقۇچى قائىدىنى چۈشەندۈرۈشكە باشلىدى).

---

ئونىنچى دەرس (10-دەرس)

1-مەزمۇن: خەۋەرنىڭ تۆت خىل تۈرى

ئىسىملىق جۈملىدىكى خەۋەر (الْخَبَرُ) تۆۋەندىكى 4 تۈرنىڭ بىرىدە كېلىدۇ:

1. يەككە سۆز (مُفْرَدٌ): جۈملە بولمىغان يەككە ئىسىم — الْعِلْمُ نُورٌ (ئىلىم نۇردۇر).
2. پېئىللىق جۈملە (جُمْلَةٌ فِعْلِيَّةٌ): الطَّالِبُ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ (ئوقۇغۇچى قۇرئان ئوقۇۋاتىدۇ).
3. ئىسىملىق جۈملە (جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ): الْمَدْرَسَةُ فُصُولُهَا وَاسِعَةٌ (مەكتەپنىڭ دەرسخانىلىرى كەڭرىدۇر).
4. جۈملىگە ئوخشاش تەركىب (شِبْهُ جُمْلَةٍ):
   • كىرىش سۆزلۈك ئىسىم (جار ومجرور): الْكِتَابُ فِي الْحَقِيبَةِ (كىتاب سومكىدا).
   • رەۋىش (ظرف): الْقَمَرُ بَيْنَ السَّحَابِ (ئاي بۇلۇتلارنىڭ ئارىسىدا).

2-مەزمۇن: خەۋەرنىڭ ئىگىدىن ئالدىن كېلىشى (تَقْدِيمُ الْخَبَرِ)

• مەجبۇرىي ئالدىن كېلىدىغان ئورۇنلار (وُجُوبًا):
  1. خەۋەر زەرف ياكى جار-مەجرۇر بولۇپ، ئىگە ئېنىقسىز (نكرة) بولسا: فِي الْفَصْلِ طَالِبٌ (دەرسخانىدا بىر ئوقۇغۇچى بار).
  2. خەۋەر جۈملىنىڭ بېشىدا كېلىشى شەرت بولغان سوراق ئالماشلىرىدىن بولسا: أَيْنَ الْمُدَرِّسُ؟
  3. ئىگىدە خەۋەرنىڭ بىر بۆلىكىگە قايتىدىغان ئالماش بولسا: فِي الدَّارِ صَاحِبُهَا (ئۆيدە ئۆينىڭ ئىگىسى بار).
• ئىختىيارىي ئالدىن كېلىدىغان ئورۇنلار (جَوَازًا): ئىگە ئېنىق (معرفة) بولسا، خەۋەرنى ئالدىغا ئۆتكۈزۈش ياكى ئۆتكۈزمەسلىك ئىختىيارىيدۇر:
  • فِي الْمَسْجِدِ حَامِدٌ ياكى حَامِدٌ فِي الْمَسْجِدِ.

---

ئون بىرىنچى دەرس (11-دەرس)

1-مەزمۇن: ۋاقىت ۋە ئورۇن تولدۇرغۇچىسى (الْمَفْعُولُ فِيهِ — الظَّرْفُ)

ئىش-ھەرىكەتنىڭ يۈز بەرگەن ۋاقتى ياكى ئورنىنى كۆرسىتىدىغان زەبەرلىك (منصوب) ئىسىمدۇر:

• ۋاقىت رەۋىشلىرى (ظَرْفُ الزَّمَانِ): يَوْمَ، لَيْلًا، صَبَاحًا، مَسَاءً، غَدًا، حِينًا، أَمْسِ.
  • سَافَرْتُ لَيْلًا — (كېچىسى سەپەر قىلدىم).
  • صُمْتُ يَوْمَ الْخَمِيسِ — (پەيشەنبە كۈنى روزا تۇتتۇم).
• ئورۇن رەۋىشلىرى (ظَرْفُ الْمَكَانِ): أَمَامَ، خَلْفَ، فَوْقَ، تَحْتَ، يَمِينَ، شِمَالَ، عِنْدَ.
  • جَلَسْتُ أَمَامَ الْمِحْرَابِ — (مىھراپنىڭ ئالدىدا ئولتۇردۇم).
  • الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ — (جەننەت ئانىلارنىڭ قەدىمى ئاستىدىدۇر).

2-مەزمۇن: «قَطُّ» ۋە «أَبَدًا» نىڭ پەرقى

• قَطُّ: پەقەت ئۆتكەن زاماندىكى بولۇشسىزلىقنى تەكىتلەش ئۈچۈن كېلىدۇ (زەممە ئۈستىگە مەبنى):
  • مَا شَرِبْتُ الْخَمْرَ قَطُّ — (مەن ھاراقنى ھاياتىمدا ئەسلا تېتىپ باقمىدىم).
• أَبَدًا: كەلگۈسى زاماندىكى بولۇشسىزلىقنى تەكىتلەش ئۈچۈن كېلىدۇ (زەبەرلىك مۇئرەب رەۋىش):
  • لَنْ أَشْرَبَ الْخَمْرَ أَبَدًا — (مەن ھاراقنى مەڭگۈ ئىچمەيمەن).

---

ئون ئىككىنچى دەرس (12-دەرس)

1-مەزمۇن: كەلگۈسى پېئىلنى جەزم قىلغۇچى قوشۇمچىلار (جَوَازِمُ الْمُضَارِعِ)

بىر پېئىلنى جەزم قىلىدىغان تۆت ھەرپ بار:

1. لَمْ: بولۇشسىزلىق ۋە ئۆتكەن زامانغا ئايلاندۇرۇش — لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ.
2. لَمَّا: تېخى بولمىغانلىقنى («تېخىچە…») بىلدۈرىدۇ — لَمَّا يَدْخُلِ الإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ.
3. لَامُ الْأَمْرِ (بۇيرۇق لامى): غايىب شەخسكە بۇيرۇق بېرىدۇ (ئادەتتە زىرلىك، ئالدىغا «وَ» ياكى «فَـ» كەلسە سۇكۇن بولىدۇ) — فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ (ياخشى سۆز قىلسۇن ياكى سۈكۈت قىلسۇن).
4. لَا النَّاهِيَةُ (چەكلەش لاسى): بىرەر ئىشتىن چەكلەش — لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا (غەم يېمىگىن، ئاللاھ بىز بىلەن بىللە).

2-مەزمۇن: تەلەپنىڭ جاۋابىدا كەلگەن مضارع پېئىلنىڭ جەزم ئوقۇلۇشى

• بۇيرۇق ياكى نەھيى سۆزىدىن كېيىن كەلگەن كەلگۈسى زامان پېئىلى نەتىجە ياكى مۇكاپات مەنىسىنى ئىپادىلىسە، جەزم ئوقۇلىدۇ:
  • أَسْلِمْ تَسْلَمْ — (مۇسۇلمان بولغىن، ئامان قالىسەن — ئەسلى مەنىسى: «ئەگەر مۇسۇلمان بولساڭ، ئامان قالىسەن»).
  • اقْرَأْ تَفْهَمْ — (ئوقۇغىن، چۈشىنىسەن).

3-مەزمۇن: نۇدبەت ئۇسلۇبى (أُسْلُوبُ النُّدْبَةِ)

• بۈيۈك پاجىئە ياكى چىدىغۇسىز ئاغرىق پەيتىدە نىدا قىلىش ئۇسلۇبى بولۇپ، «وَا» بىلەن باشلىنىپ، سۆزنىڭ ئاخىرىغا سوزۇلما ھا («ـَاهْ») قوشۇلىدۇ:
  • وَامُعْتَصِمَاهْ! (ئى مۇئتەسىم، قەيەردە سەن؟!)
  • وَارَأْسَاهْ! (ۋاي بېشىم، بېشىم قاتتىق ئاغرىپ كەتتى!)
  • وَاكَبِدَاهْ! (ۋاي جىگىرىم!).

---

ئون ئۈچىنچى دەرس (13-دەرس)

جەزم قىلمايدىغان شەرت قوراللىرى (أَدَوَاتُ الشَّرْطِ غَيْرُ الْجَازِمَةِ)

1. إِذَا (چاغدا، ئەگەر): كەلگۈسىگە نىسبەتەن يۈز بېرىشى كۈتۈلگەن ئىمكانىيەتلىك شەرت:
   • إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ… (ئاللاھنىڭ ياردىمى ۋە زەپەر كەلگەن چاغدا…).
2. لَوْ (ئەگەر … بولغان بولسا): ئۆتكەن زاماندا مۇمكىن بولمىغان، ئەمەلگە ئاشمىغان تەسەۋۋۇرىي شەرت (حرف امتناع لامتناع):
   • لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا (ئەگەر ئاسمان ۋە زېمىندا ئاللاھتىن بۆلەك ئىلاھلار بولغان بولسا، ئىككىلىسى خاراب بولاتتى).
3. لَوْلَا (ئەگەر … بولمىغاندا): بىر ئىشنىڭ مەۋجۇت بولۇشى سەۋەبلىك ئىككىنچى ئىشنىڭ يۈز بەرمىگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ (حرف امتناع لوجود):
   • لَوْلَا الْإِسْلَامُ لَضَلَلْنَا (ئەگەر ئىسلام دىنى بولمىغان بولسا، بىز ئەلۋەتتە گۇمراھ بولغان بولاتتۇق).

---

ئون تۆتىنچى دەرس (14-دەرس)

1-مەزمۇن: ئىككى پېئىلنى جەزم قىلىدىغان شەرت قوراللىرى (أَدَوَاتُ الشَّرْطِ الْجَازِمَةُ)

بۇ قوراللار ئىككى پېئىلنى تەڭ جەزم قىلىدۇ: بىرىنچىسى «شەرت پېئىلى» (فِعْلُ الشَّرْطِ)، ئىككىنچىسى «شەرتنىڭ جاۋابى» (جَوَابُ الشَّرْطِ):

• إِنْ (ئەگەر): إِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ (ئەگەر تىرىشساڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىسەن).
• مَنْ (كىمكى): مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ (كىمكى يامانلىق قىلسا جازاسىنى تارتىدۇ).
• مَا (نېمىكى): وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ (نېمىلا ياخشىلىق قىلساڭلار ئاللاھ ئۇنى بىلىدۇ).
• مَهْمَا (ھەرقانداق): مَهْمَا تَقُلْ نُصَدِّقْكَ (قانداقلا دېمىگىن بىز ساڭا ئىشىنىمىز).
• مَتَى (قاچانكى): مَتَى تَذْهَبْ أَذْهَبْ (قاچان بارساڭ مەنمۇ شۇ چاغدا بارىمەن).
• أَيْنَ / أَيْنَمَا (قەيەردىلا): أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ (قەيەردىلا بولماڭلار، ئۆلۈم سىلەرنى تاپىدۇ).
• حَيْثُمَا (قەيەردىلا): حَيْثُمَا تَجْلِسْ أَجْلِسْ.
• أَيّ (قايسىلا): أَيَّ كِتَابٍ تَقْرَأْ تَسْتَفِدْ مِنْهُ.

2-مەزمۇن: شەرت جاۋابىغا «فَـ» كىرىشنىڭ ۋاجىب ئورۇنلىرى

ئەگەر شەرتنىڭ جاۋابى جەزم قوبۇل قىلىشقا سالاھىيەتلىك پېئىل بولمىسا، ئالدىغا مەجبۇرىي «فَـ» ئۇلىنىدۇ:

1. ئىسىملىق جۈملە بولسا: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ.
2. تەلەپلىك (بۇيرۇق، نەھيى ياكى تىلەك) جۈملە بولسا: إِنْ رَأَيْتَ حَامِدًا فَسَلِّمْ عَلَيْهِ.
3. قېتىپ قالغان پېئىل (فعل جامد) بولسا: مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا (بىزنى ئالدىغان كىشى بىزدىن ئەمەستۇر).
4. «مَا»، «قَدْ»، «لَنْ» بىلەن باشلانسا: إِنْ سَرَقَ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ.
5. كەلگۈسى ھەرپلىرى («سَـ» ياكى «سَوْفَ») بىلەن كىرگەن بولسا: مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَسَوْفَ يَكْفِيهِ.

3-مەزمۇن: كىچىكلىتىش ئىسىملىرى (اسْمُ التَّصْغِيرِ)

• بىر شەيئىنىڭ ھەجمىنى كىچىكلىتىش، ئېتىبارسىزلىقىنى كۆرسىتىش ياكى ئەكسىچە سۆيۈملۈك قىلىپ چاقىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ:
  • 3 ھەرپلىك ئىسىملارغا: فُعَيْلٌ — قَلَمٌ ← قُلَيْمٌ (قەلەمچەك)، نَهْرٌ ← نُهَيْرٌ (ئېرىقچە)، ابْنٌ ← بُنَيٌّ (ئەي ئوغلۇم)، عَبْدٌ ← عُبَيْدٌ.
  • 4 ھەرپلىك ئىسىملارغا: فُعَيْعِلٌ — دِرْهَمٌ ← دُرَيْهِمٌ، مَسْجِدٌ ← مُسَيْجِدٌ، دَفْتَرٌ ← دُفَيْتِرٌ.
  • 5 ھەرپلىك (تۆتىنچىسى سوزۇق ھەرپ) ئىسىملارغا: فُعَيْعِيلٌ — مِفْتَاحٌ ← مُفَيْتِيحٌ، عُصْفُورٌ ← عُصَيْفِيرٌ (چىغچىقچاق).

---

ئون بەشىنچى دەرس (15-دەرس)

ئۈچ ھەرپلىك تۈپ پېئىل (ثلاثي مجرد)نىڭ ئالتە بابى

ئەرەب تىلىدا 3 ھەرپلىك تۈپ پېئىللارنىڭ ماضي ۋە مضارع شەكىللىرى ئوتتۇرا ھەرپنىڭ ھەرىكىتىگە قاراپ مۇشۇ 6 باب بويىچە تۈرلىنىدۇ:

باب نامى	ماضي ھەرىكىتى	مضارع ھەرىكىتى	ئۆلچىمى (الوزن)	مەشھۇر مىساللار
1-باب	زەبەر (فَتْحٌ)	پىش (ضَمٌّ)	فَعَلَ يَفْعُلُ	نَصَرَ يَنْصُرُ، كَتَبَ يَكْتُبُ، دَخَلَ يَدْخُلُ، قَالَ يَقُولُ
2-باب	زەبەر (فَتْحٌ)	زىر (كَسْرٌ)	فَعَلَ يَفْعِلُ	ضَرَبَ يَضْرِبُ، جَلَسَ يَجْلِسُ، غَسَلَ يَغْسِلُ، بَاعَ يَبِيعُ
3-باب	زەبەر (فَتْحٌ)	زەبەر (فَتْحٌ)	فَعَلَ يَفْعَلُ	فَتَحَ يَفْتَحُ، قَرَأَ يَقْرَأُ، ذَهَبَ يَذْهَبُ، قَطَعَ يَقْطَعُ
4-باب	زىر (كَسْرٌ)	زەبەر (فَتْحٌ)	فَعِلَ يَفْعَلُ	عَلِمَ يَعْلَمُ، فَهِمَ يَفْهَمُ، سَمِعَ يَسْمَعُ، شَرِبَ يَشْرَبُ
5-باب	پىش (ضَمٌّ)	پىش (ضَمٌّ)	فَعُلَ يَفْعُلُ	حَسُنَ يَحْسُنُ، كَرُمَ يَكْرُمُ، كَبُرَ يَكْبُرُ، ثَقُلَ يَثْقُلُ (دائىم ئۆتۈمسىز)
6-باب	زىر (كَسْرٌ)	زىر (كَسْرٌ)	فَعِلَ يَفْعِلُ	حَسِبَ يَحْسِبُ، وَرِثَ يَرِثُ، وَلِيَ يَلِي (سۆزلىرى ئەڭ ئاز باب)

---

ئون ئالتىنچى دەرس (16-دەرس)

1-مەزمۇن: باشلاش لامى (لَامُ الِابْتِدَاءِ)

• ئىسىملىق جۈملىنىڭ بېشىغا تەكىت ئۇقتۇرۇش ئۈچۈن فەتھىلىك «لَـ» قوشۇلىدۇ. ئۇ ئۆزىدىن كېيىنكى ئىسىمنىڭ ئىئرابىغا تەسىر قىلمايدۇ:
  • لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ (ئۇلارنىڭ دىللىرىدا سىلەردىن قورقۇش ئاللاھتىن قورقۇشتىنمۇ كۈچلۈكتۇر).
  • لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا.

2-مەزمۇن: سىيرىلما لام (اللَّامُ الْمُزَحْلَقَةُ)

• جۈملىگە «إِنَّ» كىرگەندە، ئىككى تەكىت قورالىنىڭ («إِنَّ» بىلەن «لَـ») جۈملىنىڭ بېشىدا ئۇچرىشىپ قېلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، لام ئىگىدىن خەۋەرگە سىيرىلىپ ئۆتىدۇ:
  • إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ (ھەقىقەتەن رەببىڭ ئەلۋەتتە جازاسى تېز بولغۇچىدۇر).
  • إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (ھەقىقەتەن ئىنسان ئەلۋەتتە زىيان ئىچىدىدۇر).

3-مەزمۇن: «إِنَّمَا» دىكى توستۇقچى ما (مَا الْكَافَّةُ)

• «إِنَّ» گە «مَا» قوشۇلۇپ «إِنَّمَا» بولغاندا، «مَا» ئۇنىڭ ئىسىمنى زەبەرلىك قىلىش ھۆكمىنى تامامەن توختىتىدۇ (كفّ) ھەمدە مەنىنى قەتئىي پۈتۈنلۈككە، پەقەتلىككە (حصر) يۆتكەيدۇ:
  • إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ (مۆمىنلەر پەقەت ۋە پەقەتلا قېرىنداشلاردۇر).
  • «الْمُؤْمِنُونَ» = مبتدأ مرفوع بالواو (إِنَّ نىڭ ئىسمى دەپ قارالمايدۇ).

4-مەزمۇن: ئەرەب تىلىدىكى «مَا» نىڭ سەككىز ئاساسلىق تۈرى

1. مَا النَّافِيَةُ (بولۇشسىزلىق): مَا كَتَبْتُ الدَّرْسَ (دەرسنى يازمىدىم).
2. مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةُ (سوراق): مَا هَذَا؟ (بۇ نېمە؟).
3. مَا الْمَوْصُولَةُ (نىسبىي — «نەرسە»): أَعْجَبَنِي مَا فَعَلْتَهُ (قىلغان ئىشىڭ ماڭا ياراپ كەتتى).
4. مَا الشَّرْطِيَّةُ (شەرت): وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ.
5. مَا الْمَصْدَرِيَّةُ (مەسدەرلىك): ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ.
6. مَا الْكَافَّةُ (توستۇقچى): إِنَّمَا، كَأَنَّمَا، لَيْتَمَا.
7. مَا الزَّائِدَةُ (تەكىتلىك ئارتۇق): عَمَّا قَلِيلٍ.
8. مَا الْمُبْهَمَةُ (تولۇق مۇجمەللىك): أَعْطِنِي كِتَابًا مَّا (ماڭا بىرەر كىتاب بېرىپ تۇر، قايسىسى بولسا مەيلى).