1–5-دەرسلەر: ئىشارەت ئالماشلىرى، جۈملە، ئېنىقلىق، ئىگە-خەۋەر ۋە ئىزاپەت

1-قىسىم (الجزء الأول): 1–5-دەرسلەر

---

بىرىنچى دەرس (1-دەرس)

1-مەزمۇن: «هَذَا» توغرىسىدا

• مەنىسى: «بۇ».
• ئاتىلىشى: ئەرلىك بىرلىك يېقىننى كۆرسىتىش ئالمىشى (اسم إشارة للمفرد المذكر القريب).
• ئىشلىتىلىشى: يېقىن ئورۇندىكى ئەرلىك جىنس بىرلىك ساندىكى شەيئىلەرنى ئىشارەت قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
• خاراكتېرى: قاتقان (مەبنىي) ئىسىم بولۇپ، ئاخىرىنىڭ ھەرىكەت ئۆزگىرىشى (ئىئرابى) شەكىلدە ئاشكارا ئىپادىلەنمەيدۇ (مبني على السكون).
• ۋەزىپىسى: كۆپىنچە ئىسىملىق جۈملىدە ئىگە (مبتدأ) بولۇپ كېلىدۇ.
• مەسىلەن:
  • هَذَا بَيْتٌ — (بۇ ئۆي)
  • هَذَا مَسْجِدٌ — (بۇ مەسجىد)
  • هَذَا بَابٌ — (بۇ ئىشىك)
  • هَذَا كِتَابٌ — (بۇ كىتاب)
  • هَذَا قَلَمٌ — (بۇ قەلەم)
  • هَذَا مِفْتَاحٌ — (بۇ ئاچقۇچ)

2-مەزمۇن: جۈملە توغرىسىدا

• ئېنىقلىمىسى: جۈملە دېگىنىمىز — ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق سۆزدىن تۈزۈلۈپ، تولۇق ئاياغلاشقان بىر ئوي-پىكىرنى ئىپادىلەيدىغان سۆز بىرىكمىسىدىن ئىبارەت.
  • هَذَا كِتَابٌ — (بۇ بىر كىتابتۇر)
  • هَذَا قَلَمٌ — (بۇ بىر قەلەمدۇر)
• جۈملىنىڭ تۈرلىرى: جۈملە ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلىنىدۇ:
  1. ئىسىملىق جۈملە (الجملة الاسمية): ئىسىم بىلەن باشلانغان جۈملە بولۇپ، ئىگە (مبتدأ) ۋە خەۋەر (خبر) دىن تەركىب تاپىدۇ.
     • مەسىلەن: هَذَا (ئىگە) + بَابٌ (خەۋەر).
  2. پېئىللىق جۈملە (الجملة الفعلية): پېئىل بىلەن باشلانغان جۈملە.
• ئىسىملىق جۈملىنىڭ مەزمۇن تۈرلىرى:
  • بايان جۈملە: مەلۇم ئىش ياكى نەرسە توغرىسىدا ئېنىق بىر ئوي-پىكىرنى ئىپادىلەيدۇ. مەسىلەن: هَذَا مَكْتَبٌ (بۇ ئۈستەل)، هَذَا سَرِيرٌ (بۇ كارىۋات).
  • سوراق جۈملە: مەلۇم ئىش ياكى نەرسە توغرىسىدىن سوئال سوراشنى ئىپادىلەيدۇ. مەسىلەن: مَا هَذَا؟ (بۇ نېمە؟)، مَنْ هَذَا؟ (بۇ كىم؟).

3-مەزمۇن: «أَ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «…مۇ؟».
• ئاتىلىشى: سوراق قوشۇمچىسى (ھەرپى) — همزة الاستفهام.
• ئىشلىتىلىشى: سوراقنى ئىپادىلەش ئۈچۈن جۈملىنىڭ بېشىغا كېلىدۇ.
  • أَهَذَا بَيْتٌ؟ — (بۇ ئۆيمۇ؟)
  • أَهَذَا سَرِيرٌ؟ — (بۇ كارىۋاتمۇ؟)

4-مەزمۇن: «نَعَمْ» ۋە «لَا» توغرىسىدا

• بۇ ئىككىسى جاۋاب قوشۇمچىسى (ھەرپلىرى) بولۇپ:
  • نَعَمْ — «ھەئە»، «شۇنداق» دېگەن مەنىدە بولۇپ، بولۇشلۇق جاۋاب ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
  • لَا — «ياق» دېگەن مەنىدە بولۇپ، بولۇشسىز جاۋاب ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
  • مەسىلەن:
    • سوئال: أَهَذَا بَيْتٌ؟ (بۇ ئۆيمۇ؟)
    • جاۋاب (بولۇشلۇق): نَعَمْ، هَذَا بَيْتٌ. (ھەئە، بۇ ئۆي.)
    • سوئال: أَهَذَا كُرْسِيٌّ؟ (بۇ ئورۇندۇقمۇ؟)
    • جاۋاب (بولۇشسىز): لَا، هَذَا سَرِيرٌ. (ياق، بۇ كارىۋات.)

5-مەزمۇن: بولۇشلۇق ۋە بولۇشسىز جاۋاب جۈملە

• بولۇشلۇق جاۋاب جۈملە: سوراق جۈملىنىڭ جاۋابىنىڭ بېشىغا «نَعَمْ» كىرگۈزۈلگەن جۈملە.
  • أَهَذَا قَمِيصٌ؟ ← نَعَمْ، هَذَا قَمِيصٌ. (بۇ كۆڭلەكمۇ؟ ← ھەئە، بۇ كۆڭلەك.)
• بولۇشسىز جاۋاب جۈملە: سوراق جۈملىنىڭ جاۋابىنىڭ بېشىغا «لَا» كىرگۈزۈلگەن جۈملە.
  • أَهَذَا كَلْبٌ؟ ← لَا، هَذَا قِطٌّ. (بۇ ئىتمۇ؟ ← ياق، بۇ مۈشۈك.)
  • أَهَذَا حِمَارٌ؟ ← لَا، هَذَا حِصَانٌ. (بۇ ئېشەكمۇ؟ ← ياق، بۇ ئات.)

6-مەزمۇن: «مَا» ۋە «مَنْ» توغرىسىدا

• «مَا» — «نېمە؟» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئەقىلسىز نەرسىلەر (جانلىق ۋە جانسىز پۈتۈن شەيئىلەر) توغرىسىدا سوراش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
  • مَا هَذَا؟ — هَذَا قَلَمٌ. (بۇ نېمە؟ — بۇ قەلەم.)
• «مَنْ» — «كىم؟» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئەقىللىق زاتلار (ئىنسانلار) توغرىسىدا سوراش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
  • مَنْ هَذَا؟ — هَذَا طَالِبٌ. (بۇ كىم؟ — بۇ ئوقۇغۇچى.)

---

ئىككىنچى دەرس (2-دەرس)

1-مەزمۇن: «ذَلِكَ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «ئاۋۇ»، «ئۇ».
• ئاتىلىشى: ئەرلىك بىرلىك يىراقنى كۆرسىتىش ئالمىشى (اسم إشارة للمفرد المذكر البعيد).
• ئىشلىتىلىشى: يىراق ئورۇندىكى ئەرلىك جىنس بىرلىك ساندىكى شەيئىلەرنى ئىشارەت قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
• خاراكتېرى: قاتقان (مەبنىي) ئىسىم بولۇپ، ئاخىرىنىڭ ھەرىكىتى ئۆزگەرمەيدۇ.
• ۋەزىپىسى: كۆپىنچە ئىسىملىق جۈملىدە ئىگە بولۇپ كېلىدۇ.
  • ذَلِكَ نَجْمٌ — (ئاۋۇ يۇلتۇز)
  • ذَلِكَ سَرِيرٌ — (ئاۋۇ كارىۋات)
  • مَا ذَلِكَ؟ ذَلِكَ نَجْمٌ. — (ئاۋۇ نېمە؟ ئاۋۇ يۇلتۇز.)

2-مەزمۇن: «وَ» (ۋاۋ) توغرىسىدا

• مەنىسى: «ۋە»، «ھەم»، «بىلەن»، «بىللە».
• ئاتىلىشى: باغلاش قوشۇمچىسى (باغلىغۇچى ھەرپ — واو العطف).
• ئىشلىتىلىشى: كېيىنكى سۆز ياكى جۈملىنى ئالدىنقى سۆز ياكى جۈملىگە باغلاش ئۈچۈن كېلىدۇ.
• ۋەزىپىسى: ئىگىنى ئىگىگە، خەۋەرنى خەۋەرگە ۋە جۈملىنى جۈملىگە باغلاشتىن ئىبارەت.
  • بىرىكمىدە «وَ»دىن كېيىنكى سۆز باغلانغۇچى (المعطوف)، «وَ»دىن ئىلگىرىكى سۆز باغلىنىلغۇچى (المعطوف عليه) دەپ ئاتىلىدۇ.
  • مەسىلەن: هَذَا حِصَانٌ وَذَلِكَ حِمَارٌ (بۇ ئاتتۇر ۋە ئاۋۇ ئېشەكتۇر).

---

ئۈچىنچى دەرس (3-دەرس)

1-مەزمۇن: ئېنىقسىز ئىسىملارنى ئېنىقلىققا ئايلاندۇرۇش

• ئېنىقسىز ئىسىم (نكرة): ئاخىرىدا تەنۋىن (ـٌ) بولغان ئىسىم بولۇپ، ئومۇمىي شەيئىنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن: بَيْتٌ (بىر ئۆي)، كِتَابٌ (بىر كىتاب)، قَلَمٌ (بىر قەلەم).
• ئېنىقلىققا ئايلاندۇرۇش (معرفة): ئىسىمنىڭ ئالدىغا «ال» (ئەلف لام — لام التعريف) قوشۇلسا، ئېنىق ئىسىمغا ئايلىنىدۇ.
• مۇھىم قائىدە: «ال» قوشۇلغان ئىسىمنىڭ ئاخىرىدىكى تەنۋىن چۈشۈپ كېتىپ، يالغۇز پىش (ـُ) بىلەنلا ئوقۇلىدۇ:
  • بَيْتٌ ← الْبَيْتُ (ئۆي)
  • كِتَابٌ ← الْكِتَابُ (كىتاب)
  • قَلَمٌ ← الْقَلَمُ (قەلەم)
  • جَمَلٌ ← الْجَمَلُ (تۆگە)

2-مەزمۇن: ئىگە-خەۋەر توغرىسىدا

• ئىگە (مبتدأ): جۈملىدىكى ئوي-پىكىرنىڭ كىم ياكى نېمە توغرىسىدا ئىكەنلىكىنى ئۇقتۇرىدىغان جۈملە بۆلىكىدۇر (كۆپىنچە ئېنىق بولىدۇ).
• خەۋەر (خبر): ئىگە بىلەن بىرلىكتە جۈملىدە بايان قىلىنماقچى بولغان ئوي-پىكىرنى تولۇقلايدىغان بۆلەكتۇر (كۆپىنچە ئېنىقسىز تەنۋىنلىك بولىدۇ).
  • مەسىلەن:
    • الْقَلَمُ مَكْسُورٌ — (قەلەم سۇنۇقتۇر) → ئىگە: الْقَلَمُ، خەۋەر: مَكْسُورٌ.
    • الْبَابُ مَفْتُوحٌ — (ئىشىك ئوچۇقتۇر) → ئىگە: الْبَابُ، خەۋەر: مَفْتُوحٌ.
    • الْوَلَدُ جَالِسٌ وَالْمُدَرِّسُ وَاقِفٌ — (بالا ئولتۇرغۇچى، ئوقۇتقۇچى تۇرغۇچىدۇر).

3-مەزمۇن: ئاي ۋە قۇياش ھەرپلىرى (الحروف القمرية والشمسية)

ئەرەب ئەلىفبەسىدىكى 28 ھەرپ ئالدىغا «ال» قوشۇلغاندا لەپزەن ئوقۇلۇش-ئوقۇلمىغانلىقىغا ئاساسەن تەڭ ئىككى تۈرگە بۆلىنىدۇ:

تۈرى	ھەرپلەر (14 تىن)	خۇسۇسىيىتى ۋە مىسال
ئاي ھەرپلىرى (حروف قمرية)	أ، ب، ج، ح، خ، ع، غ، ف، ق، ك، م، و، هـ، ي	«ال»دىكى لام ئېنىق تاۋۇش چىقىرىپ ئوقۇلىدۇ. مەسىلەن: الْقَمَرُ، الْبَابُ، الْجَنَّةُ، الْحِمَارُ
قۇياش ھەرپلىرى (حروف شمسية)	ت، ث، د، ذ، ر، ز، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ل، ن	«ال»دىكى لام تاۋۇشى چۈشۈپ قېلىپ، ئارقىدىكى ھەرپ تەشدىد بىلەن ئوقۇلىدۇ. مەسىلەن: الشَّمْسُ، التَّاجِرُ، الثَّوْبُ، الدِّيكُ

---

تۆتىنچى دەرس (4-دەرس)

1-مەزمۇن: ئاخىرىنى زىر قىلغۇچى قوشۇمچىلار (حروف الجر)

ئىسىمنىڭ بېشىغا كىرىپ، ئۇنىڭ ئاخىرقى ھەرپىنى زىرلىك (كسرة ـِ) ھالەتتە ئوقۇتىدىغان قوشۇمچىلار «حروف الجر» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ دەرسلىكتىكى ئاساسلىق ھەرپلەر:

1. فِي — «ئىچىدە»، «…دا / …دە / …تا / …تە» مەنىسىدە.
2. عَلَى — «ئۈستىدە» مەنىسىدە.
3. مِنْ — «…دىن / …تىن» مەنىسىدە.
4. إِلَى — «…غا / …قا / …گە / …كە» مەنىسىدە.

مەسىلەن:

• الْبَيْتُ ← فِي الْبَيْتِ (ئۆيدە)
• الْمَكْتَبُ ← عَلَى الْمَكْتَبِ (ئۈستەل ئۈستىدە)
• الْمَسْجِدُ ← مِنَ الْمَسْجِدِ (مەسجىدتىن)
• السُّوقُ ← إِلَى السُّوقِ (بازارغا)

2-مەزمۇن: «أَيْنَ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «قەيەردە؟»، «نەدە؟».
• ئاتىلىشى: سوراق ئالمىشى ياكى ئورۇن رەۋىشى (اسم استفهام للمكان).
• ئىشلىتىلىشى: ئورۇننى سوراش ئۈچۈن جۈملىنىڭ بېشىغا كېلىدۇ.
  • أَيْنَ مُحَمَّدٌ؟ — هُوَ فِي الْغُرْفَةِ. (مۇھەممەد قەيەردە؟ — ئۇ ئۆيدە.)
  • أَيْنَ ذَهَبَ؟ — ذَهَبَ إِلَى الْمُدِيرِ. (ئۇ قەيەرگە كەتتى؟ — ئۇ مۇدىرنىڭ يېنىغا كەتتى.)

3-مەزمۇن: تولۇق تۈرلىنىدىغان ۋە تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەن خاس ئىسىملار

• تولۇق تۈرلىنىدىغان ئىسىملار (مصروف): ئەسلى ئەرلىك خاس ئىسىملار ئۈچىل پەلەك ھەرىكىتىنى ۋە تەنۋىننى قوبۇل قىلىدۇ.
  • مەسىلەن: مُحَمَّدٌ، خَالِدٌ، يَاسِرٌ، عَمَّارٌ (باش كېلىشتە: مُحَمَّدٌ؛ چۈشۈم كېلىشتە: مُحَمَّدًا؛ ئىگىلىك كېلىشتە: فِي مُحَمَّدٍ).
• تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەن خاس ئىسىملار (ممنوع من الصرف): ئاياللىق خاس ئىسىملار تەنۋىن ۋە زىرنى قوبۇل قىلمايدۇ. تەنۋىنسىز يەككە ھەرىكەت بىلەن ئوقۇلىدۇ، زىر ئورنىدا زەبەر قوبۇل قىلىدۇ.
  • مەسىلەن: فَاطِمَةُ، عَائِشَةُ، مَرْيَمُ، خَدِيجَةُ، زَيْنَبُ.
  • تۈرلىنىشى: فِي فَاطِمَةَ، مِنْ مَرْيَمَ (زىرلىك ھالەتتىمۇ زەبەر ئوقۇلىدۇ).

4-مەزمۇن: پېئىللىق جۈملە توغرىسىدا

• ئېنىقلىمىسى: پېئىل بىلەن باشلانغان جۈملە.
• تەركىبى: پېئىل (فعل) + پائىل (پېئىل ئىگىسى — فاعل).
• ھۆكمى: پائىل دائىم پىشلىك (مرفوع) بولىدۇ.
  • ذَهَبَ عَلِيٌّ — (ئەلى كەتتى) → ذَهَبَ (پېئىل)، عَلِيٌّ (پائىل).
  • ئەگەر پائىل ئاشكارا كۆرۈنمىسە، ئۇ پېئىل ئاستىغا يوشۇرۇنغان ئالماش بولىدۇ: خَرَجَ (ئۇ چىقىپ كەتتى).

5-مەزمۇن: كىشىلىك ئالماش توغرىسىدا

جۈملىدە ئىسىمنىڭ ئورنىغا كېلىپ، ئىسىم ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان سۆز كىشىلىك ئالماش (ضمير) دېيىلىدۇ. بىرلىكتىكى مۇستەقىل ئالماشلار (الضمائر المنفصلة للمفرد):

1. هُوَ — III شەخس ئەرلىك بىرلىك («ئۇ»).
2. هِيَ — III شەخس ئاياللىق بىرلىك («ئۇ»).
3. أَنْتَ — II شەخس ئەرلىك بىرلىك («سەن»).
4. أَنْتِ — II شەخس ئاياللىق بىرلىك («سەن»).
5. أَنَا — I شەخس ئەر-ئايالغا ئورتاق بىرلىك («مەن»).

---

بەشىنچى دەرس (5-دەرس)

1-مەزمۇن: ئىزاپەتلىك سۆز بىرىكمىسى (الإضافة)

ئىككى ئىسىمنىڭ قوشۇلۇپ تەۋەلىك ھاسىل قىلىشىدىن تۈزۈلگەن سۆز بىرىكمىسى ئىزاپەتلىك سۆز بىرىكمىسى دەپ ئاتىلىدۇ:

• بىرىنچى بۆلىكى: ئېنىقلانغۇچى (الْمُضَافُ)
• ئىككىنچى بۆلىكى: ئېنىقلىغۇچى (الْمُضَافُ إِلَيْهِ)
• مەسىلەن: كِتَابُ مُحَمَّدٍ (مۇھەممەدنىڭ كىتابى) → كِتَابُ (مضاف)، مُحَمَّدٍ (مضاف إليه).

ئىزاپەتنىڭ ئۈچ چوڭ خۇسۇسىيىتى:

1. مۇزاف (ئېنىقلانغۇچى): «ال» (ئەلف لام) ۋە تەنۋىننى ھەرگىز قوبۇل قىلمايدۇ! جۈملىدىكى ئورنىغا ئاساسەن يەككە پىش (ـُ)، يەككە زەبەر (ـَ) ياكى يەككە زىر (ـِ) ئالىدۇ.
2. مۇزافۇن ئىلەيھى (ئېنىقلىغۇچى): دائىم زىرلىك (مجرور) بولىدۇ (ئەگەر تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەن ئىسىم بولسا زەبەر ئالىدۇ). مەسىلەن: كِتَابُ فَاطِمَةَ.
3. ئەگەر ئىككىنچى بۆلەك ئېنىق ئىسىم بولسا، بىرىنچى بۆلەكمۇ ئېنىقلىق سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ: قَلَمُ الْمُدَرِّسِ (ئوقۇتقۇچىنىڭ قەلىمى).

2-مەزمۇن: قاراتما سۆز بىرىكمىسى (النداء)

• ئادەمگە قارىتىپ چاقىرىش ئۈچۈن چاقىرىش قوشۇمچىسى «يَا» (حرف النداء) ئىشلىتىلىدۇ.
• چاقىرىلغۇچى بىرلىك خاس ئىسىم بولغاندا تەنۋىن چۈشۈپ كېتىپ، تاق پىش بىلەن ئوقۇلىدۇ:
  • يَاسِرٌ ← يَا يَاسِرُ! (ھەي ياسىر!)
  • عَمَّارٌ ← يَا عَمَّارُ! (ھەي عەممار!)
  • عَلِيٌّ ← يَا عَلِيُّ! (ھەي ئەلى!)

3-مەزمۇن: «تَحْتَ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «ئاستىدا»، «تېگىدە».
• ئاتىلىشى: ئورۇن رەۋىشى (ظرف مكان).
• ھۆكمى: دائىم زەبەرلىك كېلىدۇ ھەمدە كېيىنكى ئىسىمغا مۇزاف بولىدۇ:
  • هِيَ تَحْتَ الْمَكْتَبِ — (ئۇ ئۈستەلنىڭ ئاستىدا)
  • وَضَعْتُ الْحَقِيبَةَ تَحْتَ الْمَكْتَبِ — (سومكىنى ئۈستەلنىڭ ئاستىغا قويدۇم).

4-مەزمۇن: ئۇلانما ھەمزىلىك ئىسىملار (همزة الوصل)

• اسْمٌ (ئىسىم) ۋە ابْنٌ (ئوغۇل) سۆزلىرىنىڭ بېشىدىكى ھەمزە ئۇلانما ھەمزە (همزة الوصل) دېيىلىدۇ.
• قائىدىسى: ئەگەر جۈملىنىڭ بېشىدا كەلسە ئوقۇلىدۇ؛ ئەگەر جۈملىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئالدىنقى سۆزگە ئۇلىنىپ كەلسە يېزىلىدۇ، ئەمما ئوقۇلماي تاشلىنىپ كېتىدۇ:
  • اسْمُ الْوَلَدِ مُحَمَّدٌ، وَاسْمُ الْبِنْتِ زَيْنَبُ
    (ئوغلۇمنىڭ ئىسمى مۇھەممەد، قىزنىڭ ئىسمى زەينەب — بۇ يەردە «وَاسْمُ» شەكلىدە «ۋاسمۇ» دەپ تۇتاشتۇرۇپ ئوقۇلىدۇ).
  • ابْنُ الْمُدَرِّسِ فِي الْفَصْلِ، وَابْنُ الْمُدِيرِ فِي الْمَكْتَبِ
    (ئوقۇتقۇچىنىڭ ئوغلى سىنىپتا، مۇدىرنىڭ ئوغلى ئىشخانىدا — بۇ يەردە «وَابْنُ» شەكلىدە «ۋەبنى» دەپ تۇتاشتۇرۇپ ئوقۇلىدۇ).