16–23-دەرسلەر: پېئىل نەسبى، جەزمى، جمع مذكر سالم، 20–90 سانلار

2-قىسىم (الجزء الثاني): 16–23-دەرسلەر

---

ئون ئالتىنچى دەرس (16-دەرس)

1-مەزمۇن: «عُمَرُ» بىلەن «عَمْرٌو» نىڭ پەرقى

• عُمَرُ: «فُعَلُ» ۋەزنىدىكى ئىسىم بولۇپ، تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەندۇر (ممنوع من الصرف)، تەنۋىن ئالمايدۇ: جَاءَ عُمَرُ، رَأَيْتُ عُمَرَ، مَرَرْتُ بِعُمَرَ.
• عَمْرٌو: تەنۋىنلىك تولۇق تۈرلىنىدىغان ئىسىمدۇر. «عُمَرُ»دىن پەرقلىنىش ئۈچۈن يېزىقتا ئاخىرىغا «و» قويۇلىدۇ. زەبەرلىك ھالەتتە تەنۋىن ئېلىپ «عَمْرًا» دەپ يېزىلىدۇ:
  • أَيْنَ عَمْرٌو؟ (باش كېلىش)
  • رَأَيْتُ عَمْرًا (چۈشۈم كېلىش)
  • هَذَا كِتَابُ عَمْرٍو (ئىگىلىك كېلىش).

2-مەزمۇن: «ذُو»نىڭ ئۈچ خىل ئىئراب ھالىتى

كېلىش ھالىتى	شە Shakli	مىسال
باش كېلىش (مرفوع)	ذُو	عِنْدِي دَفْتَرٌ ذُو وَرَقٍ مُسَطَّرٍ (مەندە سىزىقلىق قەغەزلىك دەپتەر بار)
چۈشۈم كېلىش (منصوب)	ذَا	اشْتَرَيْتُ دَفْتَرًا ذَا وَرَقٍ مُسَطَّرٍ
ئىگىلىك كېلىش (مجرور)	ذِي	كَتَبْتُ فِي دَفْتَرٍ ذِي وَرَقٍ مُسَطَّرٍ

3-مەزمۇن: «غَيْرُ» سۆزى توغرىسىدا

• مەنىسى: «ئەمەس»، «باشقا» (نەپىيلەش).
• دائىم ئۆزىدىن كېيىنكى ئىسىمغا مۇزاف بولىدۇ:
  • هَذَا الْوَرَقُ غَيْرُ مُسَطَّرٍ — (بۇ قەغەز سىزىقسىزدۇر).

---

ئون يەتتىنچى دەرس (17-دەرس)

1-مەزمۇن: مەسدەر قوشۇمچىلىرى «أَنْ» ۋە «لِـ»

• كەلگۈسى زامان پېئىلىنىڭ بېشىغا كىرىپ، ئۇنى زەبەرلىك (منصوب) قىلىدۇ ھەمدە مەسدەر مەنىسىگە ئايلاندۇرىدۇ:
  • خَرَجْتُ لِأَشْرَبَ الْمَاءَ — (مەن سۇ ئىچىش ئۈچۈن چىقتىم)
  • نُرِيدُ أَنْ نَذْهَبَ إِلَى بِلَادِنَا — (بىز شەھىرىمىزگە قايتىشنى خالايمىز).

2-مەزمۇن: «يُمْكِنُ»، «مُنْذُ»، «يَرَى»، «أَرْجُو»

• يُمْكِنُ: «مۇمكىن»، «بولىدۇ»: يُمْكِنُ أَنْ تَجْلِسَ هُنَا (بۇ يەردە ئولتۇرۇشقا ئىمكانىيىتىڭىز بار).
• مُنْذُ: «…دىن باشلاپ»، زىر قىلغۇچى قوشۇمچە: مَا رَأَيْتُ مُحَمَّدًا مُنْذُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ (جۈمە كۈنىدىن بېرى كۆرمىدىم).
• يَرَى: كەلگۈسى زامان پېئىلى («كۆرىدۇ»): يَرَى، تَرَى، نَرَى، أَرَى.
• أَرْجُو: «ئۈمىد قىلىمەن»: أَرْجُو أَنْ تَسْمَحَ لَنَا بِالدُّخُولِ (بىزگە كىرىشكە رۇخسەت بېرىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن).

---

ئون سەككىزىنچى دەرس (18-دەرس)

كەلگۈسى زامان پېئىلىنىڭ زەبەرلىنىشى (نَصْبُ الْمُضَارِعِ)

«أَنْ» كىرگەندە:

1. بىرلىك پېئىللاردا زەبەر ئاشكارا ئوقۇلىدۇ:
   • هُوَ يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ
   • هِيَ تُرِيدُ أَنْ تَذْهَبَ
   • نَحْنُ نُرِيدُ أَنْ نَذْهَبَ
   • أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَذْهَبَ
2. كۆپلۈك ۋە II شەخس ئاياللىق پېئىللاردا «ن» چۈشۈپ كېتىش بىلەن زەبەرلىنىدۇ:
   • هُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَذْهَبُوا
   • أَنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَذْهَبُوا
   • أَنْتِ تُرِيدِينَ أَنْ تَذْهَبِي
3. ئاياللىق كۆپلۈك («هُنَّ يَذْهَبْنَ»، «أَنْتُنَّ تَذْهَبْنَ») پېئىللىرى مەبنىي بولغاچقا، ئاخىرى ئۆزگەرمەيدۇ.

---

ئون توققۇزىنچى ۋە يىگىرمىنچى دەرسلەر (19–20-دەرس)

1. پېئىللارنى بولۇشسىز قىلىش قوشۇمچىلىرى

• مَا: ئۆتكەن زامان ئۈچۈن: مَا ذَهَبْتُ إِلَى السُّوقِ (مەن بازارغا بارمىدىم).
• لَا: كەلگۈسى ئادەت ئۈچۈن: لَا أَذْهَبُ إِلَى السُّوقِ كُلَّ يَوْمٍ (مەن كۈندە بازارغا بارمايمەن).
• لَنْ: كەلگۈسىنى كەسكىن بولۇشسىز قىلىدۇ ۋە پېئىلنى زەبەر قىلىدۇ:
  • لَنْ أَذْهَبَ إِلَى السُّوقِ غَدًا — (مەن ئەتە بازارغا ھەرگىز بارمايمەن).

2. «أَحَدُهُمَا… وَالْآخَرُ»

• ئىككى نەرسىنى بىر-بىرلەپ تەپسىلىي چۈشەندۈرگەندە:
  • ئەرلىك: لِي أَخَوَانِ أَحَدُهُمَا طَبِيبٌ وَالْآخَرُ مُهَنْدِسٌ (بىرى دوختۇر، يەنە بىرى ئىنژېنېر).
  • ئاياللىق: لِي أُخْتَانِ إِحْدَاهُمَا مُدَرِّسَةٌ وَالْأُخْرَى مُمَرِّضَةٌ (بىرى ئوقۇتقۇچى، يەنە بىرى سېسترا).

---

يىگىرمە بىرىنچى ۋە يىگىرمە ئىككىنچى دەرسلەر (21–22-دەرس)

1. «لَمْ» ۋە «لَمَّا» ھەرپلىرى بىلەن پېئىلنى جەزم قىلىش

• لَمْ: كەلگۈسى زامان پېئىلىنىڭ ئاخىرىنى جەزم (سۇكۇن) قىلىپ، مەنىسىنى ئۆتكەن زامانغا يۆتكەپ بولۇشسىز قىلىدۇ:
  • يَذْهَبُ ← لَمْ يَذْهَبْ = مَا ذَهَبَ (ئۇ بارمىدى).
• لَمَّا: «تېخى …مىدى» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ:
  • لَمَّا أَكْتُبْ هَذِهِ الرِّسَالَةَ — (مەن بۇ خەتنى تېخى يازمىدىم).

2. كەلگۈسى زامان پېئىلىنىڭ جەزملىك ئوقۇلۇشى (22-دەرس)

• بىرلىكتە سۇكۇن بىلەن: لَمْ يَذْهَبْ، لَمْ تَذْهَبْ، لَمْ أَذْهَبْ، لَمْ نَذْهَبْ.
• بەش پېئىلدا «ن»نىڭ چۈشۈپ كېتىشى بىلەن: لَمْ يَذْهَبُوا، لَمْ تَذْهَبُوا، لَمْ تَذْهَبِي.

---

يىگىرمە ئۈچىنچى دەرس (23-دەرس)

1-مەزمۇن: ساغلام ئەرلىك كۆپلۈك (جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ)

• بىرلىك ئەرلىك ئىسىمنىڭ ئاخىرىغا قوشۇلۇپ تۈزۈلىدۇ:
  • باش كېلىشتە (مرفوع): «ـُونَ» قوشۇلىدۇ: مُهَنْدِسُونَ، مُدَرِّسُونَ.
  • چۈشۈم ۋە ئىگىلىك كېلىشتە (منصوب ومجرور): «ـِينَ» قوشۇلىدۇ:
    • سَأَلْتُ الْمُدَرِّسِينَ — (مەن ئوقۇتقۇچىلاردىن سورىدىم — چۈشۈم كېلىش).
    • قُلْتُ لِلْمُدَرِّسِينَ — (مەن ئوقۇتقۇچىلارغا ئېيتتىم — ئىگىلىك كېلىش).

2-مەزمۇن: 20 دىن 90 غىچە بولغان سانلار (عُقُودٌ)

• 20 دىن 90 غىچە سانلار ساغلام ئەرلىك كۆپلۈك شەكلىدە بولۇپ، ئەر ۋە ئايالغا ئوخشاش بىر خىل شەكىلدە ئىشلىتىلىدۇ:
  • عِشْرُونَ طَالِبًا (20 ئوغۇل ئوقۇغۇچى) — عِشْرُونَ طَالِبَةً (20 قىز ئوقۇغۇچى)
  • سَبْعُونَ طَالِبًا (70 ئوغۇل ئوقۇغۇچى) — سَبْعُونَ طَالِبَةً (70 قىز ئوقۇغۇچى)
  • تِسْعُونَ طَالِبًا (90 ئوغۇل ئوقۇغۇچى) — تِسْعُونَ طَالِبَةً (90 قىز ئوقۇغۇچى).

3-مەزمۇن: ئۆتكەن زامان پېئىلىنى «لَا» بىلەن بولۇشسىز قىلىش

ئەگەر «لَا» ئۆتكەن زامان پېئىلىنى بولۇشسىز قىلىش ئۈچۈن كەلسە، جۈملىدە كەم دېگەندە ئىككى قېتىم تەكرارلىنىشى زۆرۈر:

• لَا أَكَلْتُ وَلَا شَرِبْتُ — (مەن يېمىدىم ۋە ئىچمىدىم)
• لَا ضَرَبَنِي وَلَا ضَرَبْتُهُ — (ئۇ مېنى ئۇر Fidelمىدى، مەن ئۇنى ئۇرمىدىم).