تارىخىي ھەمىدى

كىتاب ۋە ئاپتور ھەققىدە

«تارىخىي ھەمىدى» (تاريخ حميدي) ناملىق بۇ مەشھۇر تارىخىي ئەسەر 19-ئەسىردىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۈيۈك تارىخ ئالىمى ۋە شائىرى موللا مۇسا سەيرامى (Mulla Musa Sayrami, 1836–1917) تەرىپىدىن يېزىلغان ئەڭ مۇھىم، تەپسىلىي ۋە ئىلمىي قىممەتكە ئىگە كىلاسسىك تارىخ يادىكارلىقىدۇر.

موللا مۇسا سايرامى ئۆزى بىۋاسىتە باشتىن كەچۈرگەن ياكى شاھىتلارنىڭ دەلىل-ئىسپاتلىرى ئاساسىدا، 1864-يىلى كۇچار، ئاقسۇ، ئىلى، تۇرپان ۋە خوتەندە چىڭ سۇلالىسىنىڭ زۇلۇمىغا قارشى پارتلىغان كەڭ كۆلەملىك خەلق قوزغىلاڭلىرى، راشىدىن خوجا ھاكىمىيىتى، ياقۇپ بەگ بەدۆلەتنىڭ مەيدانغا كېلىشى، «يەتتە شەھەر خانلىقى»نىڭ سىياسىي، ھەربىي ۋە تاشقى مۇناسىۋەتلىرى ھەمدە زوزۇڭتاڭ قوشۇنلىرىنىڭ باستۇرۇپ كىرىشى بىلەن ئاخىرلاشقان ئېچىنىشلىق كۈرەشلەرنى ناھايىتى جانلىق، رېئال ۋە تەپسىلىي تەسۋىرلەپ بەرگەن.

---

كىتاب بۆلۈملىرى

1. تەتقىقات ۋە كىرىش سۆزموللا مۇسا سايرامىنىڭ ھاياتى، ئەسەرلىرى ۋە «تارىخى ھەمىدى» قوليازما تەتقىقاتى.

2. مۇقەددىمە ئەيپىتىمدادىئاپتور مۇقەددىمىسى، شەرقىي تۈركىستان ئۆتمۈشى، دەسلەپكى خانلار ۋە دەۋر ۋەزىيىتى.

3. ئەۋۋەلقى داستان (1864-يىل)1864-يىلى كۇچاردىكى خەلق ئىنقىلاۋىنىڭ پارتلىشى، راشىدىن خوجا ۋە پۈتۈن تەڭرىتاغ ۋادىلىرىدىكى قوزغىلاڭلار.

4. ئىككىنچى داستان (1-قىسىم)ياقۇپ بەگ بەدۆلەتنىڭ كېلىشى، قەشقەر ۋە ياركەنتنى ئىگىلىشى، بەدۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ تىكلىنىشى.

5. ئىككىنچى داستان (2-قىسىم)يەتتە شەھەر خانلىقىنىڭ تەرەققىياتى، چەت ئەل ئەلچىلىرى، ئۇرۇشلار ۋە خانلىقنىڭ يىمىرىلىشى.

6. تارىخىي ئىزاھاتلار ۋە خاتىمەئەسەردىكى كىشى ئىسىملىرى، جۇغراپىيىلىك ئاتالغۇلار، دەۋر ۋەقەلىرى ئىزاھاتى ۋە خاتىمە.