6–10-دەرسلەر: كۆرسىتىش ئالماشلىرى، بەدەل، سۈپەت، كىشىلىك ئالماشلار

1-قىسىم (الجزء الأول): 6–10-دەرسلەر

---

ئالتىنچى دەرس (6-دەرس)

1-مەزمۇن: «هَذِهِ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «بۇ».
• ئاتىلىشى: ئاياللىق بىرلىك يېقىننى كۆرسىتىش ئالمىشى (اسم إشارة للمفرد المؤنث القريب).
• ئىشلىتىلىشى: يېقىن ئورۇندىكى ئاياللىق جىنس بىرلىك ساندىكى شەيئىلەرنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ:
  • هَذِهِ سَاعَةُ عَلِيٍّ — (بۇ ئەلىنىڭ سائىتى)
  • هَذِهِ قِدْرٌ — (بۇ قازان)

2-مەزمۇن: «لِـ» ھەرپى توغرىسىدا

• مەنىسى: «…نىڭ»، «…ئۈچۈن» (تەۋەلىك ياكى سەۋەب).
• ئاتىلىشى: ئاخىرىنى زىر قىلغۇچى قوشۇمچە (حرف جر).
• ئىشلىتىلىشى: ئۆزىدىن كېيىن كەلگەن ئىسىمنىڭ ئاخىرىنى زىرلىك ئوقۇتىدۇ:
  • هَذِهِ لِخَالِدٍ — (بۇ خالىدنىڭدۇر)
  • الْحَمْدُ لِلَّهِ — (ھەمدۇسانا ئاللاھقا خاستۇر).

3-مەزمۇن: بەدەندىكى جۈپ ۋە تاق ئەزالار

ئەرەب تىلىدا بەدەندىكى ئەزالارنىڭ گرامماتىكىلىق جىنسى مۇنداق بەلگىلىنىدۇ:

1. جۈپ ئەزالار: ئىككىدىن بولغان ئەزالارنىڭ نامى ئاياللىق (مؤنث) ھېسابلىنىدۇ ۋە «هَذِهِ» بىلەن كۆرسىتىلىدۇ:
   • هَذِهِ أُذُنٌ (بۇ بىر قۇلاق)
   • هَذِهِ عَيْنٌ (بۇ بىر كۆز)
   • هَذِهِ يَدٌ (بۇ بىر قول)
   • هَذِهِ رِجْلٌ (بۇ بىر پۇت)
2. تاق ئەزالار: يەككە بولغان ئەزالار ئەرلىك (مذكر) ھېسابلىنىدۇ ۋە «هَذَا» بىلەن كۆرسىتىلىدۇ:
   • هَذَا أَنْفٌ (بۇ بۇرۇن)
   • هَذَا فَمٌ (بۇ ئېغىز)
   • هَذَا رَأْسٌ (بۇ باش)

4-مەزمۇن: ئاياللىق جىنستىكى ئىسىملار

• ئەرلىك جىنستىكى سۈپەت ۋە ئىسىملارنى ئاياللىققا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئاخىرىغا ئاياللىق تېسى «ة» (التاء المربوطة) قوشۇلىدۇ:
  • طَالِبٌ (ئەر ئوقۇغۇچى) ← طَالِبَةٌ (قىز ئوقۇغۇچى)
  • طَبِيبٌ (ئەر دوختۇر) ← طَبِيبَةٌ (ئايال دوختۇر)
  • مُدَرِّسٌ (ئەر ئوقۇتقۇچى) ← مُدَرِّسَةٌ (ئايال ئوقۇتقۇچى)
• سەمائىي ئاياللىق (مؤنث سماعي): بەزى سۆزلەر سىرتىدىن «ة» ئالامىتى بولمىسىمۇ، ئەرەبلەرنىڭ ئەنئەنىۋى قوللىنىشى بويىچە ئاياللىق دەپ قوبۇل قىلىنغان: الْقِدْرُ (قازان)، الشَّمْسُ (قۇياش)، الْأَرْضُ (يەر)، النَّارُ (ئوت).

---

يەتتىنچى دەرس (7-دەرس)

«تِلْكَ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «ئاۋۇ»، «ئۇ».
• ئاتىلىشى: ئاياللىق بىرلىك يىراقنى كۆرسىتىش ئالمىشى (اسم إشارة للمفرد المؤنث البعيد).
• ئىشلىتىلىشى: يىراق ئورۇندىكى ئاياللىق شەيئىلەرنى كۆرسىتىش ئۈچۈن كېلىدۇ:
  • تِلْكَ فَاطِمَةُ — (ئاۋۇ پاتىمە)
  • تِلْكَ بَيْضَةٌ — (ئاۋۇ تۇخۇم)
  • تِلْكَ نَاقَةٌ — (ئاۋۇ چىشى تۆگە)

كۆرسىتىش ئالماشلىرىنىڭ سېلىشتۇرما جەدۋىلى:

ئارىلىق	ئەرلىك جىنس (مذكر)	ئاياللىق جىنس (مؤنث)
يېقىن (قريب)	هَذَا (بۇ — مەسىلەن: هَذَا طَالِبٌ)	هَذِهِ (بۇ — مەسىلەن: هَذِهِ طَالِبَةٌ)
يىراق (بعيد)	ذَلِكَ (ئاۋۇ — مەسىلەن: ذَلِكَ نَجْمٌ)	تِلْكَ (ئاۋۇ — مەسىلەن: تِلْكَ بَيْضَةٌ)

---

سەككىزىنچى دەرس (8-دەرس)

1-مەزمۇن: ئىزاھلىق سۆز بىرىكمىسى (الْبَدَلُ)

• كۆرسىتىش ئالمىشىدىن كېيىن بىۋاسىتە «ال»لىق ئىسىم كەلسە، ئۇ ئالماش بىلەن بىرلىشىپ ئىزاھلىق سۆز بىرىكمىسى (بدل) ھاسىل قىلىدۇ:
  • هَذَا الرَّجُلُ تَاجِرٌ — (بۇ كىشى سودىگەردۇر)
  • ذَلِكَ الرَّجُلُ طَبِيبٌ — (ئاۋۇ كىشى دوختۇردۇر)
• بۇ يەردە هَذَا (ئىگە)، الرَّجُلُ (بەدەل — هَذَا نىڭ ئىزاھاتى)، تَاجِرٌ (خەۋەر).
• بەدەل بىلەن كۆرسىتىش ئالمىشى سان، جىنس ۋە ئىئرابتا ئۆزئارا تولۇق ماسلىشىدۇ.

2-مەزمۇن: «أَمَامَ» ۋە «خَلْفَ» توغرىسىدا

• «أَمَامَ» — «ئالدىدا»، «خَلْفَ» — «ئارقىسىدا» مەنىسىدىكى ئورۇن رەۋىشلىرىدۇر (ظروف مكان).
• جۈملىدە دائىم زەبەرلىك كېلىدۇ ھەم ئۆزىدىن كېيىنكى ئىسىمنى ئىزاپەت بويىچە زىرلىك ئوقۇتىدۇ:
  • بَيْتُ التَّاجِرِ أَمَامَ الْمَسْجِدِ — (سودىگەرنىڭ ئۆيى مەسجىدنىڭ ئالدىدا)
  • بَيْتُ الطَّبِيبِ خَلْفَ الْمَدْرَسَةِ — (دوختۇرنىڭ ئۆيى مەكتەپنىڭ كەينىدە)
  • جَلَسْتُ أَمَامَ حَامِدٍ — (مەن ھامىدنىڭ ئالدىدا ئولتۇردۇم).

3-مەزمۇن: ئاخىرىدا «ا» / «ى» بولغان ئىسىملار (المقصور)

• ئاخىرى ئەلىف بىلەن پۈتكەن ئىسىملار (مەسىلەن: أَمْرِيكَا، الْمُسْتَشْفَى، عِيسَى) نىڭ ئاخىرىدا ھەرىكەتلەر (پىش، زەبەر، زىر) لەپزىي ھالدا كۆرۈنمەيدۇ.
• بۇلارنىڭ ئىئرابى پەرەزىي (تەقدىرىي — تقديراً) بولىدۇ:
  • باش كېلىشتە: أَمْرِيكَا دَوْلَةٌ (ئامېرىكا بىر دۆلەتتۇر) — پىشى تەقدىرىي.
  • ئىگىلىك كېلىشتە: أَنَا مِنْ أَمْرِيكَا (مەن ئامېرىكىدىن) — زىرى تەقدىرىي.
  • كېسەلخانا مىسالى: ذَهَبَ إِلَى الْمُسْتَشْفَى — «إِلَى» كىرگەن بولسىمۇ، ئاخىرىدىكى يېزىلغان ئەلىف مەقسۇرا ئۆزگەرمەيدۇ.

---

توققۇزىنچى دەرس (9-دەرس)

1-مەزمۇن: سۈپەتلىك سۆز بىرىكمىسى (النَّعْتُ وَالْمَنْعُوتُ)

بىر ئىسىمنىڭ ئارقىسىدىن كېلىپ، ئۇنىڭ سۈپەت-خۇسۇسىيىتىنى بايان قىلىدىغان سۆز سۈپەت (النعت / الصفة)، سۈپەتلەنگۈچى ئىسىم بولسا مەنسۇپ (المنعوت / الموصوف) دەپ ئاتىلىدۇ:

• أَنَا طَالِبٌ جَدِيدٌ — (مەن يېڭى ئوقۇغۇچى) → طَالِبٌ (منعوت)، جَدِيدٌ (نعت).
• هِيَ الطَّالِبَةُ الْجَدِيدَةُ — (ئۇ يېڭى قىز ئوقۇغۇچى).

سۈپەتنىڭ مەنسۇتقا 4 تەرەپتىن ماسلىشىش شەرتى:

1. ئىئراب جەھەتتىن:
   • پىشلىق: هَذَا كِتَابٌ جَدِيدٌ
   • زەبەرلىك: قَرَأْتُ كِتَابًا جَدِيدًا
   • زىرلىك: هَذَا اسْمُ كِتَابٍ جَدِيدٍ
2. جىنس جەھەتتىن (ئەرلىك/ئاياللىق):
   • ابْنٌ كَبِيرٌ (چوڭ ئوغۇل) vs بِنْتٌ صَغِيرَةٌ (كىچىك قىز).
3. سان جەھەتتىن (بىرلىك، ئىككىلىك، كۆپلۈك):
   • لَنَا مُدِيرٌ صَالِحٌ (بىزنىڭ ياخشى بىر مۇدىرىمىز بار).
4. ئېنىق ۋە ئېنىقسىزلىق جەھەتتىن:
   • ئېنىق: الْعَرَبِيَّةُ لُغَةٌ سَهْلَةٌ (ئەرەب تىلى ئاسان تىلدۇر).

2-مەزمۇن: تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەن «فَعْلَانُ» سۈپەتلىرى

ئاخىرى «ان» بىلەن تۈگىگەن «فَعْلَانُ» ئۆلچىمىدىكى سۈپەتلەر تەنۋىن ۋە زىرنى قوبۇل قىلمايدۇ:

• كَسْلَانُ (ھورۇن)
• جَوْعَانُ (ئاچ، قورسىقى ئاچ)
• عَطْشَانُ (ئۇسسىغان)
• غَضْبَانُ (ئاچچىقلانغان)
• مَلْآنُ (توشقان، لىق)
• جۈملىدە كېلىشى: أَنَا جَوْعَانُ (مېنىڭ قورسىقىم ئاچ)، تەنۋىنسىز يەككە پىش ئالىدۇ.

3-مەزمۇن: «الْآنَ» ۋە «عِنْدَ» رەۋىشلىرى

• الْآنَ — «ھازىر» مەنىسىدىكى ۋاقىت رەۋىشى (مبني على الفتح).
• عِنْدَ — «يېنىدا»، «قېشىدا»، «ھوزۇرىدا» مەنىسىدىكى ئورۇن رەۋىشى.

---

ئونىنچى دەرس (10-دەرس)

1-مەزمۇن: ئۇلانما كىشىلىك ئالماشلار (الضمائر المتصلة)

مۇستەقىل تۇرالمايدىغان، پەقەت ئىسىم ياكى پېئىلنىڭ ئاخىرىغا ئۇلىنىپ كېلىدىغان ئالماشلار:

• III شەخس (غائب):
  • ـهُ (ئۇنىڭ — ئەرلىك): اسْمُهُ أُسَامَةُ (ئۇنىڭ ئىسمى ئوسامە)
  • ـهَا (ئۇنىڭ — ئاياللىق): اسْمُهَا زَيْنَبُ (ئۇنىڭ ئىسمى زەينەب)
  • فَهِمْتُهُ (مەن ئۇنى چۈشەندىم)
• II شەخس (مخاطب):
  • ـكَ (سېنىڭ — ئەرلىك): مَا اسْمُكَ؟ (ئىسمىڭ نېمە؟)، أَيْنَ أَبُوكَ؟ (داداڭ قەيەردە؟)
  • ـكِ (سېنىڭ — ئاياللىق)
  • ـكُمْ (سىلەرنىڭ): مَنْ خَلَقَكُمْ؟ (سىلەرنى كىم ياراتتى؟)
• I شەخس (متكلم):
  • ـي (مېنىڭ): اسْمِي مُحَمَّدٌ (مېنىڭ ئىسمىم مۇھەممەد)
  • ـنَا (بىزنىڭ): فَصْلُنَا جَمِيلٌ (سىنىپىمىز چىرايلىق)، خَلَقَنَا اللَّهُ (بىزنى ئاللاھ ياراتتى).

2-مەزمۇن: پېئىلنىڭ ئۆتكەن زامان بىرلىك قوشۇمچىلىرى

• ذَهَبَ (ئۇ كەتتى — III شەخس ئەرلىك)
• ذَهَبْتَ (سەن كەتتىڭ — II شەخس ئەرلىك)
• ذَهَبْتُ (مەن كەتتىم — I شەخس ئورتاق):
  • أَذَهَبْتَ إِلَى الْكُوَيْتِ يَا مُحَمَّدُ؟ — نَعَمْ، ذَهَبْتُ. (ئى مۇھەممەد! كۇۋەيتكە باردىڭمۇ؟ — ھەئە، باردىم.)

3-مەزمۇن: «لِـ» بىلەن «عِنْدَ»نىڭ ئىشلىتىلىش پەرقى

• بىر نەرسىنىڭ يېنىدا بارلىقىنى ياكى ئىگىدارچىلىقىنى بايان قىلغاندا:
  • ئادەملەر (ئۇرۇق-تۇغقان، قېرىنداش) ئۈچۈن: «لِـ» ئىشلىتىلىدۇ: لِي أَخٌ (مېنىڭ بىر قېرىندىشىم بار). «عِنْدِي أَخٌ» دېيىش توغرا ئەمەس.
  • ماددىي بۇيۇملار ئۈچۈن: «عِنْدَ» ئىشلىتىلىدۇ: عِنْدِي كِتَابٌ (مېنىڭ كىتابىم بار).

4-مەزمۇن: «مَعَ» رەۋىشى توغرىسىدا

• مەنىسى: «بىلەن»، «بىللە».
• بىرلىكتە بولۇش زامانى ياكى ئورنىنى كۆرسىتىدۇ، زەبەرلىك ئوقۇلىدۇ:
  • خَرَجَ حَامِدٌ مَعَ خَالِدٍ — (ھامىد خالىد بىلەن چىقىپ كەتتى)
  • جَلَسَ الْمُدَرِّسُ مَعَ الْمُدِيرِ — (ئوقۇتقۇچى مۇدىر بىلەن ئولتۇردى).

5-مەزمۇن: تولۇق تۈرلىنىدىغان ۋە تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەن ئەرلىك ئىسىملار

• تولۇق تۈرلىنىدىغان ئەرلىك ئىسىملار: مُحَمَّدٌ، خَالِدٌ، حَامِدٌ (تەنۋىن بىلەن تۈگىيدۇ).
• ئاخىرىغا «ة» ئۇلانغان ئەرلىك خاس ئىسىملار: تۈرلىنىشتىن چەكلىنىدۇ، تەنۋىن ۋە زىر ئالمايدۇ:
  • حَمْزَةُ، طَلْحَةُ، أُسَامَةُ، مُعَاوِيَةُ (مەسىلەن: مَعَ مُعَاوِيَةَ).