16–23-دەرسلەر: ئەقىلسىز كۆپلۈكلەر، سانلار، مەمنۇئ مىنەسسەرف، «هَاتِ»

1-قىسىم (الجزء الأول): 16–23-دەرسلەر

---

ئون ئالتىنچى دەرس (16-دەرس)

ئەقىلسىز نەرسىلەرنىڭ كۆپلۈكى (جمع غير العاقل مفرد مؤنث)

ئەرەب تىلىدا ئەڭ مۇھىم ۋە ئۆزگىچە بىر قائىدە شۇكى: ئەقىلسىز شەيئىلەرنىڭ كۆپلۈكى گرامماتىكىلىق جەھەتتە ئاياللىق بىرلىك (مفرد مؤنث) ھۆكمىدە بولىدۇ!

شۇڭلاشقا ئۇلارنىڭ:

1. كۆرسىتىش ئالمىشى ئاياللىق بىرلىكتە كېلىدۇ:
   • هَذِهِ كُتُبٌ جَدِيدَةٌ — (بۇلار يېڭى كىتابلاردۇر)
   • لِمَنْ هَذِهِ الْأَقْلَامُ يَا مُحَمَّدُ؟ — (ئى مۇھەممەد! بۇ قەلەملەر كىمنىڭ؟)
2. سۈپىتى ئاياللىق بىرلىكتە كېلىدۇ:
   • كُتُبٌ جَدِيدَةٌ (يېڭى كىتابلار — كُتُبٌ كۆپلۈك، جَدِيدَةٌ بىرلىك ئاياللىق سۈپەت).
3. خەۋىرى ئاياللىق بىرلىكتە كېلىدۇ:
   • الْكُتُبُ جَدِيدَةٌ — (كىتابلار يېڭىدۇر).

---

ئون يەتتىنچى دەرس (17-دەرس)

ئىسىملىق جۈملىدە ئىگە بىلەن خەۋەرنىڭ ماسلىشىشى

ئىسىملىق جۈملىدە ئىگە (مبتدأ) بىلەن خەۋەر (خبر) تۆۋەندىكى تەرەپلەردە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ:

1. سان جەھەتتىن (بىرلىك، ئىككىلىك، كۆپلۈك):
   • بىرلىك: هَذَا رَجُلٌ
   • كۆپلۈك: هَؤُلَاءِ رِجَالٌ، أُولَئِكَ طُلَّابٌ
2. جىنس جەھەتتىن (ئەرلىك ۋە ئاياللىق):
   • ئەرلىك: أَنْتُمْ طُلَّابٌ
   • ئاياللىق: أَنْتُنَّ طَالِبَاتٌ
3. ئالاھىدە ھالەت: ئەگەر ئىگە ئەقىلسىز كۆپلۈك بولسا، يۇقىرىقى قائىدە بويىچە خەۋەر ئاياللىق بىرلىكتە كېلىدۇ:
   • الْأَبْوَابُ مَفْتُوحَةٌ — (ئىشىكلار ئوچۇقتۇر).

---

ئون سەككىزىنچى دەرس (18-دەرس)

1-مەزمۇن: «كَمْ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «قانچە؟»، «نەچچە؟».
• ئىشلىتىلىشى: مىقدار ۋە ساننى سوراش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
• تەميىزى (پەرقلەندۈرگۈچىسى): «كَمْ»دىن كېيىن كەلگەن ئېنىقلىغۇچى ئىسىم دائىم بىرلىك، ئېنىقسىز ۋە قوش زەبەرلىك (مفرد نكرة منصوب) ھالەتتە كېلىدۇ:
  • كَمْ أَخًا لَكَ يَا مُحَمَّدُ؟ — (ئى مۇھەممەد! سېنىڭ قانچە ئاكا-ئىنىڭ بار؟)
  • كَمْ أُخْتًا لَكِ؟ — (سېنىڭ قانچە ئاچا-سىڭلىڭ بار؟)
  • كَمْ دَرْسًا حَفِظْتَ؟ — (قانچە دەرس يادلىدىڭ؟)

2-مەزمۇن: ئىككىلىك ساندىكى ئىسىم (المثنى)

• بىرلىك ئىسىمنى ئىككىلىككە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن:
  • باش كېلىشتە (مرفوع): ئاخىرىغا «ـَانِ» (ئەلىف ۋە زىرلىك نۇن) قوشۇلىدۇ:
    • لِي أُخْتَانِ — (مېنىڭ ئىككى ھەمشىىرەم بار)
    • فِي السَّنَةِ عِيدَانِ — (بىر يىلدا ئىككى ھېيت بار).
  • چۈشۈم ۋە ئىگىلىك كېلىشتە (منصوب ومجرور): ئاخىرىغا «ـَيْنِ» (زەبەرلىك ھەرپ، سۇكۇنلۇق ياء ۋە زىرلىك نۇن) قوشۇلىدۇ:
    • رَأَيْتُ طَالِبَيْنِ — (مەن ئىككى ئوقۇغۇچىنى كۆردۈم — چۈشۈم كېلىش).
    • هَذَا الطَّعَامُ لِطَالِبَيْنِ — (بۇ تاماق ئىككى ئوقۇغۇچىنىڭ — ئىگىلىك كېلىش).

---

ئون توققۇزىنچى ۋە يىگىرمىنچى دەرسلەر (19–20-دەرس)

3 تىن 10 غىچە بولغان سانلارنىڭ قائىدىسى

ئەرەب تىلىدا 3 تىن 10 غىچە بولغان سانلار سانالغۇچى بىلەن ئۆزئارا تەتۈر جىنسلىق (قارشى) ماسلىشىدۇ:

1. سانالغۇچى ئەرلىك بولغاندا (19-دەرس)

• سان ئاياللىق شەكىلدە («ة» بىلەن) تۈزۈلىدۇ.
• سانالغۇچى كۆپلۈك، ئېنىقسىز ۋە زىرلىك (مضاف إليه مجرور) بولىدۇ:
  • ثَلَاثَةُ طُلَّابٍ (ئۈچ ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • أَرْبَعَةُ طُلَّابٍ (تۆت ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • خَمْسَةُ طُلَّابٍ (بەش ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • سِتَّةُ طُلَّابٍ (ئالتە ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • سَبْعَةُ طُلَّابٍ (يەتتە ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • ثَمَانِيَةُ طُلَّابٍ (سەككىز ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • تِسْعَةُ طُلَّابٍ (توققۇز ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • عَشَرَةُ طُلَّابٍ (ئون ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • مەسىلەن: خَرَجَ ثَلَاثَةُ طُلَّابٍ (ئۈچ ئوقۇغۇچى چىقىپ كەتتى).

2. سانالغۇچى ئاياللىق بولغاندا (20-دەرس)

• سان ئەرلىك شەكىلدە («ة»سىز) كېلىدۇ:
  • ثَلَاثُ طَالِبَاتٍ (ئۈچ قىز ئوقۇغۇچى)
  • أَرْبَعُ طَالِبَاتٍ (تۆت قىز ئوقۇغۇچى)
  • خَمْسُ طَالِبَاتٍ (بەش قىز ئوقۇغۇچى)
  • عَشْرُ طَالِبَاتٍ (ئون قىز ئوقۇغۇچى)
  • مەسىلەن: ذَهَبَتْ عَشْرُ طَالِبَاتٍ (ئون قىز ئوقۇغۇچى كەتتى — بۇ يەردە «عَشْرُ» پېئىلغا نىسبەتەن پائىل بولۇپ پىشلىق كېلىدۇ).

---

يىگىرمە بىرىنچى دەرس (21-دەرس)

«نُحِبُّ» كەلگۈسى زامان پېئىلى

• I شەخس كۆپلۈك كەلگۈسى زامان پېئىلى بولۇپ، پائىلى ئۆز ئىچىگە يوشۇرۇنغان ئالماش «نَحْنُ»دۇر:
  • نَحْنُ نُحِبُّهُ كَثِيرًا — (بىز ئۇنى ناھايىتى ياخشى كۆرىمىز).

---

يىگىرمە ئىككىنچى دەرس (22-دەرس)

تۈرلىنىشتىن چەكلەنگەن ئىسىملار (الْمَمْنُوعُ مِنَ الصَّرْفِ)

ئەرەب تىلىدا بىر قىسىم ئىسىملار تەنۋىن (ـٌ، ـً، ـٍ) نى ھەرگىز قوبۇل قىلمايدۇ. شۇنداقلا ئىگىلىك (زىرلىك) ھالەتتە زىر ئورنىغا زەبەر قوبۇل قىلىدۇ. 1-قىسىمدا ئۆگىنىلگەن تۈرلىرى:

1. ئاياللىق ئىسىملار: زَيْنَبُ، مَرْيَمُ، فَاطِمَةُ، عَائِشَةُ.
2. شەھەر-جايلارنىڭ خاس ناملىرى: مَكَّةُ، جُدَّةُ.
3. ئاخىرىغا «ة» ئۇلانغان ئەرلىك خاس ئىسىملار: حَمْزَةُ، أُسَامَةُ، مُعَاوِيَةُ، طَلْحَةُ.
4. ئاخىرى «ان» بىلەن پۈتكەن خاس ئىسىملار: عُثْمَانُ، عَفَّانُ، سُفْيَانُ، مَرْوَانُ.
5. «فَعْلَانُ» ئۆلچىمىدىكى سۈپەتلەر: كَسْلَانُ، جَوْعَانُ، عَطْشَانُ، شَبْعَانُ، مَلْآنُ.
6. «أَفْعَلُ» ئۆلچىمىدىكى ئىسىم ۋە رەڭ-سۈپەتلەر: أَنْوَرُ، أَكْبَرُ، أَحْمَدُ، أَحْمَرُ، أَبْيَضُ.
7. ئەرەب تىلىدىن باشقا تىللاردىن كىرگەن خاس ئىسىملار: إِبْرَاهِيمُ، يُوسُفُ، بَاكِسْتَانُ، بَارِيسُ.
8. سۇنۇق كۆپلۈك ئۆلچەملىرى:
   • «أَفْعِلَاءُ»: أَصْدِقَاءُ
   • «فُعَلَاءُ»: فُقَرَاءُ
   • «مَفَاعِلُ»: مَدَارِسُ، مَسَاجِدُ
   • «مَفَاعِيلُ»: مَفَاتِيحُ

تۈرلىنىش مىسالى:

• باش كېلىش: هَذَا إِبْرَاهِيمُ (بۇ ئىبراھىمدۇر)
• چۈشۈم كېلىش: رَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ (مەن ئىبراھىمنى كۆردۈم)
• ئىگىلىك كېلىش: هَذَا الْكِتَابُ لِإِبْرَاهِيمَ (بۇ كىتاب ئىبراھىمنىڭدۇر — زىر ئورنىغا زەبەر كېلىدۇ).

---

يىگىرمە ئۈچىنچى دەرس (23-دەرس)

بۇيرۇق پېئىلنام «هَاتِ»

• مەنىسى: «ئېلىپ كەل»، «كەلتۈر».
• ئاتىلىشى: بۇيرۇق پېئىلنام (اسم فعل أمر).
• تۈرلىنىش شەكىللىرى:
  • بىرلىك ئەرلىك: هَاتِ (مەسىلەن: هَاتِ الْكِتَابَ يَا أَحْمَدُ! — ئى ئەھمەد، كىتابنى ئەكەل!)
  • كۆپلۈك ئەرلىك: هَاتُوا (مەسىلەن: هَاتُوا دَفَاتِرَكُمْ يَا إِخْوَانُ!)
  • بىرلىك ئاياللىق: هَاتِي (مەسىلەن: هَاتِي الْخُبْزَ يَا سُعَادُ!)
  • كۆپلۈك ئاياللىق: هَاتِينَ (مەسىلەن: هَاتِينَ الْأَطْعِمَةَ يَا نِسَاءُ!)

---

1-قىسىمنىڭ يېپىلىش شېئىرى

ئىلىمگە دەۋەت شېئىرى

ئەي ئوغۇل! ئىلم ئۆگەن، نادانلىق چېكسىز نومۇستۇر،
بۇ نومۇسنى كۆتۈرۈشكە پەقەت ئېشەكلا رازىدۇر.
بىلىم بىلەن نىجات تاپقىن، بىلىم ساڭا مەڭگۈلۈكتۇر،
بارچە ئىنسان ئۆلۈپ تۈگىسىمۇ، ئىلىملىكلەر ئۆلمەستۇر.

تَمَّ بِعَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْجُزْءِ الْأَوَّلِ
(ئاللاھ تائالانىڭ ياردىمى بىلەن بىرىنچى قىسىم تامام بولدى).