1–7-دەرسلەر: «إِنَّ»، «لَيْسَ»، ئاشۇرما سۈپەت، سانلار، پېئىللىق جۈملە، «كَانَ»

2-قىسىم (الجزء الثاني): 1–7-دەرسلەر

---

بىرىنچى دەرس (1-دەرس)

1-مەزمۇن: «إِنَّ» ۋە «لَعَلَّ» توغرىسىدا

بۇ ئىككىسى ھەرپ بولۇپ:

• إِنَّ — «جەزمەن»، «چوقۇم»، «شۈبھىسىز»، «ھەقىقەتەن» دېگەن مەنىدە تەكىت ئۇقتۇرىدۇ.
• لَعَلَّ — «ئېھتىمال»، «مۇمكىن»، «ئۈمىدلىك» دېگەن مەنىدە كېلىدۇ.
• ئاتىلىشى: پېئىلغا ئوخشايدىغان قوشۇمچە (حرف مشبه بالفعل).
• ۋەزىپىسى: ئىسىملىق جۈملىگە كىرىپ، ئىگىنى (مبتدأ) «ئىسمىم» دەپ زەبەرلىك قىلىدۇ (اسم إِنَّ منصوب)، خەۋەرنى بولسا «خەۋىرىم» دەپ پىشلىق ھالەتتە قالدۇرىدۇ (خبر إِنَّ مرفوع):
  • السَّاعَةُ جَمِيلَةٌ ← إِنَّ السَّاعَةَ جَمِيلَةٌ (ھەقىقەتەن سائىتىڭ چىرايلىقتۇر)
  • أَنْتَ بِخَيْرٍ ← لَعَلَّكَ بِخَيْرٍ (ئېھتىمال سەن ياخشىدۇرسەن دەپ ئويلايمەن).

2-مەزمۇن: تاللىما سوراق جۈملە («أَمْ»)

• جۈملىنىڭ بېشىغا «أَ» سوراق ھەرپى، ئىككى خەۋەر ئوتتۇرىسىغا «أَمْ» (ياكى) باغلانغان سوراق جۈملىسىدۇر:
  • أَمِنْ بَاكِسْتَانَ أَنْتَ أَمْ مِنَ الْهِنْدِ يَا هَاشِمُ؟ — (ئى ھاشىم! سەن پاكىستاندىنمۇ ياكى ھىندىستاندىنمۇ؟)
  • أَقِطَارًا رَكِبْتَ أَمْ سَيَّارَةً؟ — (پويىزغا ئولتۇردۇڭمۇ ياكى ماشىنىغىمۇ؟)

3-مەزمۇن: ئالماش بىلەن باشلانغان جۈملىگە «إِنَّ» كىرىشى

ئالماشلار بىلەن باشلانغان جۈملىگە «إِنَّ» ياكى «لَعَلَّ» كىرسە، مۇستەقىل ئالماشلار ئۇلانما ئالماشقا ئايلىنىدۇ:

• هُوَ تَاجِرٌ ← إِنَّهُ تَاجِرٌ
• أَنْتَ بِخَيْرٍ ← لَعَلَّكَ بِخَيْرٍ
• I شەخس بىرلىككە كىرگەندە:
  • إِنِّي / إِنَّنِي مِنَ الْهِنْدِ
  • لَعَلِّي / لَعَلَّنِي بِخَيْرٍ
• I شەخس كۆپلۈككە كىرگەندە:
  • إِنَّا مُسْلِمُونَ ياكى إِنَّنَا مُسْلِمُونَ.

4-مەزمۇن: «ذُو» سۆزى توغرىسىدا

• مەنىسى: «ئىگە»، «…لىق / …لىك».
• پەقەت ئۆزىدىن كېيىنكى ئىسىمغا مۇزاف بولۇپ ئىشلىتىلىدۇ:
  • أَحْمَدُ طَالِبٌ ذُو عِلْمٍ وَخُلُقٍ — (ئەھمەد ئىلمىي ۋە ئەخلاقلىق ئوقۇغۇچىدۇر)
  • مُدِيرُنَا ذُو لِحْيَةٍ طَوِيلَةٍ — (مۇدىرىمىز ئۇزۇن ساقاللىق كىشىدۇر).

5-مەزمۇن: 100 ۋە 1000 سانلىرى

• مِائَةٌ (100) ۋە أَلْفٌ (1000) سانلىرى ئەرلىك ۋە ئاياللىق ئىسىملارغا ئوخشاش بىر شەكىلدە مۇزاف بولۇپ تۈزۈلىدۇ. سانالغۇچى بىرلىك، زىرلىك بولىدۇ:
  • مِائَةُ رَجُلٍ (100 ئەر) — مِائَةُ امْرَأَةٍ (100 ئايال)
  • أَلْفُ رَجُلٍ (1000 ئەر) — أَلْفُ امْرَأَةٍ (1000 ئايال).

---

ئىككىنچى دەرس (2-دەرس)

«لَيْسَ» پېئىلى توغرىسىدا

• مەنىسى: «ئەمەس»، «ياق».
• ئاتىلىشى: تولۇقسىز قېتىپ قالغان پېئىل (فعل ماض جامد ناقص).
• ئىشلىتىلىشى: پەقەت ئۆتكەن زامان قېلىپىدا 14 خىل تۈرلىنىدۇ، كەلگۈسى زامان ۋە بۇيرۇق شەكلى بولمايدۇ. ئىسىملىق جۈملىنى بولۇشسىز قىلىش ئۈچۈن كېلىدۇ.
• ۋەزىپىسى: ئىسىملىق جۈملىگە كىرىپ، ئىگىنى پىشلىق (اسم لَيْسَ مرفوع)، خەۋەرنى زەبەرلىك قىلىدۇ (خبر لَيْسَ منصوب). كۆپىنچە خەۋىرىگە زىر قىلغۇچى قوشۇمچە «بِـ» قوشۇلۇپ كېلىدۇ:
  • حَامِدٌ طَالِبٌ ← لَيْسَ حَامِدٌ بِطَالِبٍ (ھامىد ئوقۇغۇچى ئەمەس)
  • هِيَ لَيْسَتْ مِنَ الْعِرَاقِ (ئۇ ئىراقتىن ئەمەس).

---

ئۈچىنچى دەرس (3-دەرس)

1-مەزمۇن: ئاشۇرما سۈپەتداش (اسْمُ التَّفْضِيلِ)

• ئىككى شەيئىنى بىر-بىرىگە سېلىشتۇرۇپ، بىرىنىڭ يەنە بىرىدىن ئېشىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان سۈپەتتۇر.
• «أَفْعَلُ» ئۆلچىمىدە ياسىلىدۇ:
  • هَاشِمٌ طَوِيلٌ وَحَامِدٌ أَطْوَلُ مِنْهُ — (ھاشىم ئېگىز، ھامىد ئۇنىڭدىنمۇ ئېگىزرەك).

2-مەزمۇن: «لَكِنَّ» ۋە «كَأَنَّ» ھەرپلىرى

• لَكِنَّ — «بىراق»، «لېكىن»، «ئەمما». ئالدىنقى سۆزدىكى چۈشىنىشسىزلىكنى تۈزىتىش (استدراك) ئۈچۈن كېلىدۇ.
  • لَكِنَّ حَامِدًا أَطْوَلُ مِنْهُ — (لېكىن ھامىد ئۇنىڭدىن ئېگىزرەكتۇر).
• كَأَنَّ — «خۇددى»، «ئوخشاش»، «دەك / تەك». ئوخشىتىش (تشبيه) ياكى گۇماننى بىلدۈرىدۇ:
  • كَأَنَّهُ أَخُوكَ — (ئۇ خۇددى سېنىڭ قېرىندىشىڭغىلا ئوخشايدۇ).
• بۇلارمۇ «إِنَّ» تۈرىدىن بولۇپ، ئىسىمنى زەبەر، خەۋەرنى پىش قىلىدۇ.

3-مەزمۇن: 11 دىن 19 غىچە مۇرەككەپ سانلار

• 11 ۋە 12 سانلىرى: ئىككىلا بۆلىكى سانالغۇچى بىلەن جىنس جەھەتتە تولۇق ماسلىشىدۇ:
  • أَحَدَ عَشَرَ طَالِبًا (11 ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • إِحْدَى عَشْرَةَ طَالِبَةً (11 قىز ئوقۇغۇچى)
• 13 تىن 19 غىچە سانلار: بىرلىك خاس خانىسى سانالغۇچىغا قارىمۇقارشى، ئونلۇق خانىسى ماسلىشىدۇ:
  • ثَلَاثَةَ عَشَرَ طَالِبًا (13 ئوغۇل ئوقۇغۇچى)
  • ثَلَاثَ عَشْرَةَ طَالِبَةً (13 قىز ئوقۇغۇچى)
• مۇھىم تەميىز قائىدىسى: 11 دىن 99 غىچە بارلىق سانلارنىڭ سانالغۇچىسى دائىم بىرلىك، ئېنىقسىز، زەبەرلىك (مفرد نكرة منصوب) كېلىدۇ.
• دەرىجە سانلار («-ىنچى» سانلار): «فَاعِلٌ» ئۆلچىمىدە كېلىپ، سانالغۇچى بىلەن دائىم تولۇق ماسلىشىدۇ:
  • الدَّرْسُ الْأَوَّلُ (بىرىنچى دەرس)
  • الدَّرْسُ الْعَاشِرُ (ئونىنچى دەرس)
  • الْمَهْجَعُ الْخَامِسُ (بەشىنچى ياتاق).

---

تۆتىنچى دەرس (4-دەرس)

1-مەزمۇن: «أَنَّ» توغرىسىدا

• مەنىسى: «شۇنىڭدەك»، «ئىكەنلىكىنى»، «چۈنكى».
• جۈملىگە كىرىپ ئىسىمنى زەبەر، خەۋەرنى پىش قىلىدۇ. ئىككىسىنىڭ ھۆكمىنى تەۋەلەنگەن ئىسىم ھۆكمىگە ئايلاندۇرىدۇ:
  • رَجَعْتُ لِأَنِّي مَرِيضٌ — (مەن ئاغرىپ قالغانلىقىم ئۈچۈن قايتىپ كەلدىم).

2-مەزمۇن: سوئاللارغا «نَعَمْ» ۋە «بَلَى» بىلەن جاۋاب بېرىش

• بولۇشلۇق سوئالغا جاۋاب:
  • سوئال: أَذَهَبْتَ إِلَى الْمَدْرَسَةِ أَمْسِ؟ (تۈنۈگۈن مەكتەپكە باردىڭمۇ؟)
  • جاۋاب: نَعَمْ، ذَهَبْتُ. (ھەئە، باردىم.)
• بولۇشسىز سوئالغا جاۋاب («بَلَى» نىڭ رولى):
  • سوئال: أَمَا ذَهَبْتَ إِلَى الْمَدْرَسَةِ أَمْسِ؟ (تۈنۈگۈن مەكتەپكە بارمىدىڭمۇ؟)
  • جاۋاب (ئەمەلىيەتتە بارغان بولسا): بَلَى، ذَهَبْتُ. (ياقەي، ئەلۋەتتە باردىم!)
  • جاۋاب (راستىنلا بارمىغان بولسا): نَعَمْ، مَا ذَهَبْتُ. (شۇنداق، بارمىدىم.)

---

بەشىنچى دەرس (5-دەرس)

1-مەزمۇن: ئۆتۈملۈك پېئىل ۋە ئۆتۈمسىز پېئىل

• ئۆتۈملۈك پېئىل (فعل متعدي): پائىلدىن ئۆتۈپ، تولدۇرغۇچىنى (مفعول به) تەلەپ قىلىدىغان پېئىل:
  • حَفِظْتُ سُورَةَ التِّينِ — (مەن «ۋەتتىن» سۈرىسىنى يادلىدىم) → مفعول به دائىم زەبەرلىك (منصوب) بولىدۇ.
• ئۆتۈمسىز پېئىل (فعل لازم): پەقەت پائىل بىلەنلا تولۇق مەنا ئىپادىلەيدىغان، تولدۇرغۇچىغا ئېھتىياجسىز پېئىل:
  • خَرَجَ الطُّلَّابُ الْجُدُدُ — (يېڭى ئوقۇغۇچىلار چىقىپ كەتتى).

2-مەزمۇن: ئىسىملىق جۈملە ۋە پېئىللىق جۈملە

• پېئىللىق جۈملە پېئىل بىلەن باشلىنىدۇ، تەركىبى: فعل + فاعل + مفعول به.
  • حَفِظَ حَامِدٌ الدَّرْسَ — (ھامىد دەرسنى يادلىدى).

3-مەزمۇن: پائىل توغرىسىدا

1. ئەگەر پائىل ئاشكارا ئىسىم بولسا، پېئىل جۈملىنىڭ بېشىدا دائىم بىرلىك ساندىلا كېلىدۇ:
   • ذَهَبَ الطَّالِبُ (ئوقۇغۇچى كەتتى)
   • ذَهَبَ الطَّالِبَانِ (ئىككى ئوقۇغۇچى كەتتى)
   • ذَهَبَ الطُّلَّابُ (ئوقۇغۇچىلار كەتتى)
2. ئەگەر پائىل پېئىلنىڭ كەينىگە چۈشۈپ، ئىسىم ئالدىغا چىقسا (ئىسىملىق جۈملە بولسا)، پېئىل ئىسىمغا سان ۋە جىنس جەھەتتە ماسلىشىدۇ:
   • الطَّالِبُ ذَهَبَ (ئوقۇغۇچى كەتتى)
   • الطَّالِبَانِ ذَهَبَا (ئىككى ئوقۇغۇچى كەتتى)
   • الطُّلَّابُ ذَهَبُوا (ئوقۇغۇچىلار كەتتى).

---

ئالتىنچى ۋە يەتتىنچى دەرسلەر (6–7-دەرس)

1. «لِمَ» ۋە «لِمَهْ» توغرىسىدا (6-دەرس)

• لِمَاذَا / لِمَ — «نېمە ئۈچۈن؟»:
  • لِمَ خَرَجْتَ مِنَ الْفَصْلِ؟ (نېمە ئۈچۈن سىنىپتىن چىقتىڭ؟)
• سۆز ئاخىرىدا توختىغاندا تەكىت ھەسى (هاء السكت) قوشۇلۇپ «لِمَهْ؟» دەپ ئوقۇلىدۇ.

2. تولۇقسىز پېئىل «كَانَ» (7-دەرس)

• مەنىسى: «بولدى»، «ئىدى».
• ئىسىملىق جۈملىگە كىرىپ، ئىگىنى پىشلىق (اسم كان مرفوع)، خەۋەرنى زەبەرلىك قىلىدۇ (خبر كان منصوب):
  • مُحَمَّدٌ جَالِسٌ ← كَانَ مُحَمَّدٌ جَالِسًا (مۇھەممەد ئولتۇرغان ئىدى).

3. سۇكۇنلۇق ھەرپلەرنىڭ ئۇلىنىشى

• سۇكۇنلۇق «م»غا «ال» قوشۇلۇش: پىش بېرىپ ئۇلىنىدۇ:
  • أَقَرَأْتُمْ + الْقُرْآنَ ← أَقَرَأْتُمُ الْقُرْآنَ؟
• سۇكۇنلۇق «و» قوشۇش:
  • أَرَأَيْتُمْ + ـهُ ← أَرَأَيْتُمُوهُ؟ (ئۇنى كۆردۈڭلارمۇ؟).

4. 3 تىن 10 غىچە سانلاردىن ئاددىي كەسىر ياساش

«فُعْلٌ» ۋە «فُعُلٌ» ۋەزنىدە پارچە سانغا ئايلاندۇرۇلىدۇ:

• ثُلُثٌ (3/1) — ئۈچتىن بىر
• رُبُعٌ (4/1) — تۆتتىن بىر
• خُمُسٌ (5/1) — بەشتىن بىر
• سُدُسٌ (6/1) — ئالتىدىن بىر
• سُبُعٌ (7/1) — يەتتىدىن بىر
• ثُمُنٌ (8/1) — سەككىزدىن بىر
• تُسُعٌ (9/1) — توققۇزدىن بىر
• عُشْرٌ (10/1) — ئوندىن بىر.