25–32-دەرسلەر: تۆت ھەرپلىك پېئىللار، ضمير الفصل، مفعول مطلق، مفعول لأجله، تمييز، حال، استثناء، نون التوكيد

3-قىسىم (الجزء الثالث): 25–32-دەرسلەر

---

يىگىرمە بەشىنچى دەرس (25-دەرس)

تۆت ھەرپلىك پېئىللار (الْفِعْلُ الرُّبَاعِيُّ)

ئەرەب تىلىدا تۈپ يىلتىزى تۆت ھەرپتىن تۈزۈلگەن پېئىللار بار بولۇپ، ئۇلار تۈپ ۋە كۆپەيتىلگەن دەپ ئىككىگە بۆلىنىدۇ:

1. تۆت ھەرپلىك تۈپ پېئىل (الرُّبَاعِيُّ الْمُجَرَّدُ)

• يەككە ئۆلچىمى بار: فَعْلَلَ يُفَعْلِلُ فَعْلَلَةً وَفِعْلَالًا:
  • زَلْزَلَ يُزَلْزِلُ زَلْزَلَةً وَزِلْزَالًا (تەۋرەتتى، سىلكىدى)
  • طَمْأَنَ يُطَمْئِنُ طَمْأَنَةً (خاتىرجەم قىلدى)
  • دَحْرَجَ يُدَحْرِجُ دَحْرَجَةً (دومىلىتىپ چۈشۈردى)
  • تَرْجَمَ يُتَرْجِمُ تَرْجَمَةً (تەرجىمە قىلدى)
  • زَخْرَفَ يُزَخْرِفُ زَخْرَفَةً (زىننەتلىدى).
• جۈملىلەردىن سۆز قۇراشتۇرۇش پېئىللىرى (النَّحْتُ):
  • بَسْمَلَ — «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» دېدى.
  • حَمْدَلَ — «الْحَمْدُ لِلَّهِ» دېدى.
  • حَوْقَلَ — «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» دېدى.

2. تۆت ھەرپلىك كۆپەيتىلگەن پېئىل (الرُّبَاعِيُّ الْمَزِيدُ)

• ئەڭ مەشھۇر قېلىپى بېشىغا «تَـ» قوشۇلغان: تَفَعْلَلَ يَتَفَعْلَلُ تَفَعْلُلًا:
  • تَدَحْرَجَ يَتَدَحْرَجُ تَدَحْرُجًا (دومىلىدى — «دَحْرَجَ» نىڭ بويسۇنۇشى)
  • تَزَلْزَلَ يَتَزَلْزَلُ تَزَلْزُلًا (سىلكىندى، يەر تەۋرىدى).

---

يىگىرمە ئالتىنچى دەرس (26-دەرس)

1-مەزمۇن: ئايرىغۇچى ئالماش (ضَمِيرُ الْفَصْلِ)

ئىسىملىق جۈملىدە ئىگە بىلەن خەۋەر ئوتتۇرىسىغا كىرىدىغان 3-شەخس ئالمىشىدۇر:

• ۋەزىپىسى ۋە رولى:
  1. ئۆزىدىن كېيىنكى ئىسىمنىڭ سۈپەت ئەمەس، مەخسۇس خەۋەر ئىكەنلىكىنى ئايرىپ، ئوقۇرمەننى چۈشىنىكسىزلىكتىن قۇتقۇزىدۇ.
  2. سۆز مەزمۇنىغا كۈچلۈك تەكىت ۋە خاسلىق پۇرىقى بېغىشلايدۇ.
• قۇرئان كەرىمدىن مىساللار:
  • إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (ھەقىقەتەن ئاللاھ، ئەنە شۇ زات مەغپىرەت قىلغۇچى، مېھرىباندۇر).
  • أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (ئەنە شۇلار ھەقىقىي مۇرادىغا يەتكۈچىلەردۇر).
• ئىئرابى: ئايرىغۇچى ئالماشنىڭ جۈملىدە ئايرىم ئىئراب ئورنى بولمايدۇ (لا مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ).

2-مەزمۇن: كىشىلىك ئالماشنىڭ تۈرلىرى

• مۇستەقىل باش كېلىش ئالماشلىرى: هُوَ، هُمَا، هُمْ، هِيَ، أَنْتَ، أَنْتُمْ، أَنَا، نَحْنُ.
• مۇستەقىل چۈشۈم ئالماشلىرى: إِيَّاهُ، إِيَّاهُمْ، إِيَّاكَ، إِيَّاكُمْ، إِيَّايَ، إِيَّانَا (مەسىلەن: إِيَّاكَ نَعْبُدُ).
• ئۇلانما ئالماشلار: پېئىلغا ئۇلانسا مەپئۇل (چۈشۈم)، ئىسىمغا ئۇلانسا ئېنىقلىغۇچى (ئىگىلىك) بولىدۇ: كِتَابُهُ، رَأَيْتُهُ.

---

يىگىرمە يەتتىنچى دەرس (27-دەرس)

1-مەزمۇن: مەنبەداش تولدۇرغۇچى (الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ)

پېئىل بىلەن يىلتىزداش مەسدەرنىڭ پېئىلدىن كېيىن زەبەرلىك كېلىشى بولۇپ، ئۈچ مەقسەتتە قوللىنىلىدۇ:

1. ئىش-ھەرىكەتنى تەكىتلەش ئۈچۈن: ضَرَبْتُهُ ضَرْبًا (ئۇنى چوقۇم قاتتىق ئوردۇم)، كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا.
2. ئىش-ھەرىكەتنىڭ تۈرى ۋە سۈپىتىنى بايان قىلىش ئۈچۈن: وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا (ئۇلارغا ھۆرمەتلىك سۆزنى قىلغىن)، نَجَحَ نَجَاحًا بَاهِرًا.
3. ئىش-ھەرىكەتنىڭ سانىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن: دَارَ اللَّاعِبُ دَوْرَتَيْنِ (ماھىر مەيداننى ئىككى ئايلاندى)، سَجَدْتُ سَجْدَةً.

2-مەزمۇن: قېتىملىق مەسدەر (مَصْدَرُ الْمَرَّةِ)

• بىرەر ئىشنىڭ بىر قېتىملا بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 3 ھەرپلىك پېئىلدىن «فَعْلَةٌ» قېلىپىدا ياسىلىدۇ:
  • ضَرْبَةٌ (بىر قېتىملىق زەربە)
  • أَكْلَةٌ (بىر قېتىملىق يېمەك، تاماق يېيىش)
  • جَلْسَةٌ (بىر قېتىملىق ئولتۇرۇش).

3-مەزمۇن: ھالەت مەسدىرى (مَصْدَرُ الْهَيْئَةِ)

• ئىش-ھەرىكەت يۈز بەرگەندىكى قىياپەت ۋە تۇرقىنى بايان قىلىدۇ. 3 ھەرپلىك پېئىلدىن «فِعْلَةٌ» قېلىپىدا ياسىلىدۇ:
  • جِلْسَةٌ (ئولتۇرۇش تەرىزى، قىياپىتى): جَلَسْتُ جِلْسَةَ الْعَالِمِ (ئالىملارچە ئولتۇردۇم).
  • مِشْيَةٌ (مېڭىش شەكلى): مَشَى مِشْيَةَ الْأَسَدِ (شىر كەبى قەدەم باستى).

4-مەزمۇن: مىملىق مەسدەر (الْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ)

• بېشىغا زىيادە «مِـ / مَـ» قوشۇلۇپ تۈزۈلگەن ھەقىقىي مەسدەر مەنىسىدىكى ئىسىمدۇر:
  • مَدْخَلٌ (كىرىش — «دُخُولٌ» دېگەن مەنىدە)
  • مَخْرَجٌ (چىقىش — «خُرُوجٌ» مەنىسىدە)
  • مَوْعِدٌ (ۋەدىلىشىش — «وَعْدٌ» مەنىسىدە)
  • مَطْلَبٌ (تەلەپ قىلىش — «طَلَبٌ» مەنىسىدە).

---

يىگىرمە سەككىزىنچى دەرس (28-دەرس)

سەۋەب تولدۇرغۇچىسى (الْمَفْعُولُ لِأَجْلِهِ / الْمَفْعُولُ لَهُ)

ئىش-ھەرىكەتنىڭ نېمە سەۋەبتىن يۈز بەرگەنلىكىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن كېلىدىغان، زەبەرلىك مەسدەردۇر:

• مىساللار:
  • قُمْتُ إِجْلَالًا لِلْمُعَلِّمِ — (ئوقۇتقۇچىغا ھۆرمەت بىلدۈرۈش ئۈچۈن ئورنۇمدىن تۇردۇم).
  • سَافَرْتُ إِلَى الْمَدِينَةِ رَغْبَةً فِي طَلَبِ الْعِلْمِ — (ئىلىم تەلەپ قىلىش قىزىقىشى بىلەن مەدىنىگە سەپەر قىلدىم).
  • وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ — (كەمبەغەللىكتىن قورقۇپ بالىلىرىڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار).
• كېلىش شەرتلىرى:
  1. كۆڭۈل، نىيەتكە مۇناسىۋەتلىك قەلبىي سۆز (مەسىلەن قورقۇش، ھۆرمەت، تەشىنلىك، ئۈمىد) بولۇشى كېرەك.
  2. ۋاقىت ۋە پائىل جەھەتتە جۈملىدىكى پېئىل بىلەن تولۇق بىرلىشىشى شەرت.

---

يىگىرمە توققۇزىنچى دەرس (29-دەرس)

1-مەزمۇن: پەرقلەندۈرگۈچى (التَّمْيِيزُ)

ئۆزىدىن بۇرۇن ئۆتكەن سۆز ياكى پۈتۈن بىر جۈملىدىكى مۇجمەللىكنى ئايدىڭلاشتۇرىدىغان ئېنىقسىز، زەبەرلىك (منصوب) ئىسىمدۇر:

1. سۆزدىكى مۇجمەللىكنى يوقىتىش (تَمْيِيزُ الذَّاتِ): سان، ئېغىرلىق، ئۆلچەم ۋە كۆلەملەردىن كېيىن كېلىدۇ:
   • اشْتَرَيْتُ عِشْرِينَ كِتَابًا (يىگىرمە دانە نېمىنى؟ كىتابنى).
   • عِنْدِي رِطْلٌ عَسَلًا (مەندە بىر قاداق ھەسەل بار).
   • اشْتَرَيْتُ مِتْرًا قُمَاشًا (بىر مېتىر رەخت سېتىۋالدىم).
2. جۈملىدىكى مۇجمەللىكنى يوقىتىش (تَمْيِيزُ النِّسْبَةِ):
   • حَسُنَ عَلِيٌّ خُلُقًا (ئەلى ئەخلاق جەھەتتىن ياخشى بولدى).
   • وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا (باش ئاقىرىش جەھەتتىن چاقنىدى).
   • أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا (مال-دۇنيا ۋە كىشىلەر سانى جەھەتتىن).

2-مەزمۇن: ھەيران قېلىش، ئەجەبلەندۈرۈش پېئىللىرى (فِعْلَا التَّعَجُّبِ)

بىر شەيئىنىڭ ئالاھىدە گۈزەللىكى ياكى قەبىھلىكىگە ھەيران قېلىشنى ئىپادىلەيدىغان ئىككى قېلىپ بار:

1. مَا أَفْعَلَهُ!:
   • مَا أَحْسَنَ الصِّدْقَ! (راستچىللىق نېمىدېگەن ياخشى!)
   • مَا أَجْمَلَ السَّمَاءَ! (ئاسمان نېمىدېگەن كۆركەم!)
   • «الصِّدْقَ» = مفعول به منصوب.
2. أَفْعِلْ بِهِ!:
   • أَحْسِنْ بِالصِّدْقِ!
   • أَجْمِلْ بِالسَّمَاءِ!.

---

ئوتتۇزىنچى دەرس (30-دەرس)

ھال بايانى (الْحَالُ)

ئىش-ھەرىكەت يۈز بەرگەن پەيتتە پائىل ياكى مەپئۇلنىڭ شۇ پەيتتىكى قىياپىتى، تۇرىشى ياكى روھىي ھالىتىنى كۆرسىتىدىغان زەبەرلىك سۈپەت سۆزدۇر:

• مىساللار:
  • جَاءَ زَيْدٌ ضَاحِكًا — (زەيد كۈلگەن ھالدا كەلدى).
  • رَكِبْتُ الْفَرَسَ مُسْرَجًا — (ئاتقا توقۇم توقۇلغان ھالدا مىندىم).
  • أَكَلْتُ الطَّعَامَ حَارًّا — (تاماقنى قىزىق ھالىتىدە يېدىم).
• ھال بىلەن سۈپەتنىڭ پەرقى:
  • ھال دائىم ئېنىقسىز (نكرة) بولىدۇ، ھال ئىگىسى (صاحب الحال) دائىم ئېنىق (معرفة) بولىدۇ.
• ھالنىڭ تۈرلىرى:
  1. يەككە سۆز: جَاءَ الطَّالِبُ مَاشِيًا.
  2. پېئىللىق جۈملە: جَاءَ الطَّالِبُ يَضْحَكُ.
  3. ئىسىملىق جۈملە (واو الحال بىلەن): جَاءَ الطَّالِبُ وَهُوَ يَضْحَكُ.

---

ئوتتۇز بىرىنچى دەرس (31-دەرس)

ئايرىش / ئىستىسنا (الِاسْتِثْنَاءُ)

ئومۇمىي ھۆكۈمدىن مەلۇم شەيئى ياكى كىشىنى «إِلَّا» (باشقا، بۆلەك) قورالى ئارقىلىق چىقىرىپ تاشلاشتۇر:

• تەركىبلىرى: الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ (ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغۇچى) + أَدَاةُ الِاسْتِثْنَاءِ («إِلَّا») + الْمُسْتَثْنَى (ئايرىلغۇچى).

«إِلَّا» نىڭ ئۈچ خىل ئىئراب ھالىتى

1. تولۇق ۋە ئىجابىي (تَامٌّ مُوجَبٌ):
   • جۈملىدە مۇستەسنا مىنھۇ تىلغا ئېلىنغان ھەمدە بولۇشسىزلىق قوشۇمچىسى يوق.
   • ھۆكمى: ئايرىلغۇچى مەجبۇرىي زەبەرلىك بولىدۇ:
     • حَضَرَ الطُّلَّابُ إِلَّا زَيْدًا (زەيدتىن باشقا بارلىق ئوقۇغۇچىلار ھازىر بولدى).
     • فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ.
2. تولۇق ۋە سەلبىي (تَامٌّ مَنْفِيٌّ):
   • جۈملىدە مۇستەسنا مىنھۇ تىلغا ئېلىنغان، بىراق جۈملىنىڭ بېشىدا بولۇشسىزلىق ھەرپى بار.
   • ھۆكمى: زەبەر قىلىشمۇ ياكى ئالدىدىكى ئىسىمغا بەدەل قىلىپ ئەگەشتۈرۈشمۇ توغرا:
     • مَا حَضَرَ الطُّلَّابُ إِلَّا زَيْدٌ (بەدەل سۈپىتىدە باش كېلىش) ياكى إِلَّا زَيْدًا (ئىستىسنا سۈپىتىدە زەبەر).
3. كەمتۈك ۋە سەلبىي — بوشاشتۇرۇلغان (نَاقِصٌ مَنْفِيٌّ / مُفَرَّغٌ):
   • مۇستەسنا مىنھۇ تىلغا ئېلىنمىغان ۋە جۈملىدە بولۇشسىزلىق بار.
   • ھۆكمى: «إِلَّا» گويا يوق دەپ ھېسابلىنىپ، جۈملىدىكى ۋەزىپىسى بويىچە ئىئرابلىنىدۇ:
     • مَا حَضَرَ إِلَّا زَيْدٌ («زَيْدٌ» پائىل بولۇپ پىشلىق — مەنىسى: پەقەت زەيدلا كەلدى).
     • وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ («رَسُولٌ» خەۋەر بولۇپ پىشلىق).

---

ئوتتۇز ئىككىنچى دەرس (32-دەرس)

تەكىت نۇنى (نُونُ التَّوْكِيدِ)

سۆز مەزمۇنىنى قەتئىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن پېئىلنىڭ ئاخىرىغا قوشۇلىدىغان ئىككى خىل نۇندۇر:

• ئېغىر تەكىت نۇنى (نُونُ التَّوْكِيدِ الثَّقِيلَةُ — «ـَنَّ»): لَيُسْجَنَنَّ.
• يېنىك تەكىت نۇنى (نُونُ التَّوْكِيدِ الْخَفِيفَةُ — «ـَنْ»): وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ.

كەلگۈسى زامان پېئىلى بىلەن كېلىش ھۆكۈملىرى

1. ۋاجىب بولىدىغان ئورۇن: قەسەمنىڭ جاۋابى بولۇپ، ئالدىدىكى لام بىلەن كەلگۈسى زامان ئۈزۈلمەي بىۋاسىتە ئۇلانغاندا:
   • وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ (ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، پۇتلىرىڭلارغا چوقۇم تەدبىر قوللىنىمەن).
2. جائىز (ئىختىيارىي) بولىدىغان ئورۇن: تەلەپ (بۇيرۇق، چەكلەش، تىلەك ياكى سوئال) سۆزلىرىدىن كېيىن كەلگەندە:
   • وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ (ئاللاھنى زالىملارنىڭ قىلمىشىدىن غەپلەتتە دەپ گۇمان قىلمىغىن).
   • هَلْ تَذْهَبَنَّ إِلَى السُّوقِ؟ (بازارغا چوقۇم بارامسەن؟).
3. چەكلەنگەن ئورۇن: قەسەم ياكى تەلەپ بولمىغان نورمال ئەھۋالدا پېئىلغا نۇن ئۇلاش مەنئى قىلىنىدۇ.

پېئىل زامانلىرىنىڭ قائىدىسى

بۇيرۇق پېئىلغا تەكىت نۇنىنىڭ ئۇلىنىشى ھەردائىم جائىزدۇر (اكْتُبَنَّ — چوقۇم ياز!). لېكىن ئۆتكەن زامان پېئىلى (الماضي) پۈتۈپ بولغان ئىشنى كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا تەكىت نۇنى ئەسلا كىرمەيدۇ.