17–24-دەرسلەر: ثلاثي مزيد 9 باب (فَعَّلَ، أَفْعَلَ، فَاعَلَ، تَفَعَّلَ، تَفَاعَلَ، انْفَعَلَ، افْتَعَلَ، افْعَلَّ، اسْتَفْعَلَ)

3-قىسىم (الجزء الثالث): 17–24-دەرسلەر

ئەرەب تىلىدا 3 ھەرپلىك تۈپ پېئىلغا بىر، ئىككى ياكى ئۈچ ھەرپ قوشۇش ئارقىلىق مەنە ۋە تەسىرى كېڭەيتىلگەن 9 مەشھۇر مزيد (كۆپەيتىلگەن) باب تۈزۈلىدۇ. بۇ دەرسلەردە مۇشۇ 9 باب ئەتراپلىق ئۆگىنىلىدۇ.

---

ئون يەتتىنچى دەرس (17-دەرس)

1-مەزمۇن: ئۆتۈملۈك ۋە ئۆتۈمسىز پېئىللار

• ئۆتۈملۈك پېئىل (الْفِعْلُ الْمُتَعَدِّي): پائىلدىن ئۆتۈپ، ۋاسىتىسىز تولدۇرغۇچىنى (المفعول به) تەلەپ قىلىدىغان پېئىل.
• ئۆتۈمسىز پېئىل (الْفِعْلُ اللَّازِمُ): پەقەت پائىل بىلەنلا تولۇق جۈملە تۈزەلەيدىغان، تولدۇرغۇچى تەلەپ قىلمايدىغان پېئىل.
• ئۆتۈمسىز پېئىلنى ئۆتۈملۈككە ئايلاندۇرۇش ئۇسۇللىرى:
  1. پېئىلنىڭ بېشىغا ھەمزە قوشۇش بىلەن («أَفْعَلَ» بابى): جَلَسَ حَامِدٌ (ھامىد ئولتۇردى) → أَجْلَسْتُ حَامِدًا (ھامىدنى ئولتۇرغۇزدۇم).
  2. ئوتتۇرا ھەرپىنى تەشدىت قىلىش بىلەن («فَعَّلَ» بابى): فَرِحَ زَيْدٌ (زەيد خۇشال بولدى) → فَرَّحْتُ زَيْدًا (زەيدنى خۇشال قىلدىم).
  3. كىرىش سۆز قوشۇش بىلەن: ذَهَبَ (كەتتى) → ذَهَبَ بِهِ (ئۇنى ئېلىپ كەتتى).

2-مەزمۇن: كۆپەيتىلگەن 1-باب: «أَفْعَلَ يُفْعِلُ إِفْعَالًا» (باب الإِفْعَالِ)

• بېشىغا فەتھىلىك ھەمزە قوشۇلغان باب:
  • أَكْرَمَ يُكْرِمُ إِكْرَامًا (ئىززەتلىدى)
  • أَنْزَلَ يُنْزِلُ إِنْزَالًا (چۈشۈردى)
  • أَخْرَجَ يُخْرِجُ إِخْرَاجًا (چىقاردى)
  • أَرْسَلَ يُرْسِلُ إِرْسَالًا (ئەۋەتتى)
  • أَسْلَمَ يُسْلِمُ إِسْلَامًا (بويسۇندى، مۇسۇلمان بولدى)
  • أَوْقَدَ يُوقِدُ إِيقَادًا (ئوت ياقتى).
• ئاساسلىق مەنىلىرى:
  1. ئۆتۈملۈك قىلىش (التَّعْدِيَةُ): يەككە ئىشنى باشقىغا يۈكلەش.
  2. ۋاقىت ياكى ماكانغا كىرىش (الدُّخُولُ فِي الزَّمَانِ أَوِ الْمَكَانِ): أَصْبَحَ (ئەتىگە كىردى)، أَمْسَى (كەچكە كىردى)، أَعْرَقَ (ئىراق زېمىنىغا كىردى).
  3. ھالەتكە يېتىش (الصَّيْرُورَةُ): أَوْرَقَ الشَّجَرُ (دەرەخ يوپۇرماقلىدى).

3-مەزمۇن: قەسەم ۋە قەسەمنىڭ جاۋابى

• قەسەم ھەرپلىرى: الْوَاوُ (وَاللَّهِ)، الْبَاءُ (بِاللَّهِ)، التَّاءُ (تَاللَّهِ).
• جاۋابىنىڭ بەلگىلىرى:
  • ئۆتكەن زامان مۇسبەت جۈملە بولسا «لَقَدْ» بىلەن تەكىتلىنىدۇ: وَاللَّهِ لَقَدْ نَجَحَ حَامِدٌ (ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، ھامىد چوقۇم غەلىبە قىلدى).
  • كەلگۈسى زامان مۇسبەت جۈملە بولسا لام ۋە نۇن بىلەن تەكىتلىنىدۇ: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ.

---

ئون سەككىزىنچى دەرس (18-دەرس)

كۆپەيتىلگەن 2-باب: «فَعَّلَ يُفَعِّلُ تَفْعِيلًا» (باب التَّفْعِيلِ)

• ئوتتۇرا ھەرپى ئىككىلىنىپ تەشدىتلىك ئوقۇلىدىغان باب:
  • عَلَّمَ يُعَلِّمُ تَعْلِيمًا (ئۆگەتتى)
  • كَبَّرَ يُكَبِّرُ تَكْبِيرًا (تەكبىر ئېيتتى)
  • سَبَّحَ يُسَبِّحُ تَسْبِيحًا (تەسبىھ ئېيتتى)
  • نَزَّلَ يُنَزِّلُ تَنْزِيلًا (بۆلەك-بۆلەك قىلىپ، تەدرىجىي چۈشۈردى)
  • كَسَّرَ يُكَسِّرُ تَكْسِيرًا (پارچە-پارچە قىلىپ چاقتى)
  • قَطَّعَ يُقَطِّعُ تَقْطِيعًا (پۇچۇقلاپ كېسىۋەتتى).
• ئاساسلىق مەنىلىرى:
  1. كۈچەيتىش ۋە تەكرارلىقنى كۆرسىتىش (التَّكْثِيرُ وَالْمُبَالَغَةُ): غَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ (ئىشىكلەرنى مەھكەم تاقىدى).
  2. ئۆتۈملۈك قىلىش (التَّعْدِيَةُ): فَرِحَ ← فَرَّحَ.
  3. بىرەر سۈپەتكە ھۆكۈم قىلىش (النِّسْبَةُ إِلَى الصِّفَةِ): صَدَّقَهُ (راستچىل دەپ قارىدى)، كَذَّبَهُ (يالغانچى دەپ تاندى)، فَسَّقَهُ (پاسىق دېدى).
  4. ئېلىپ تاشلاش، سويۇۋېتىش (السَّلْبُ وَالْإِزَالَةُ): قَشَّرَ الْفَاكِهَةَ (پوستىنى سويۇۋەتتى)، قَلَّمَ الْأَظَافِرَ (تىرناق ئالدى).

---

ئون توققۇزىنچى دەرس (19-دەرس)

كۆپەيتىلگەن 3-باب: «فَاعَلَ يُفَاعِلُ مُفَاعَلَةً وَفِعَالًا» (باب الْمُفَاعَلَةِ)

• بىرىنچى ھەرپتىن كېيىن ئەلىف زىيادە قىلىنغان باب:
  • قَاتَلَ يُقَاتِلُ مُقَاتَلَةً وَقِتَالًا (ئۇرۇشتى)
  • جَاهَدَ يُجَاهِدُ مُجَاهَدَةً وَجِهَادًا (كۈرەش قىلدى)
  • سَافَرَ يُسَافِرُ مُسَافَرَةً (سەپەرگە چىقتى)
  • سَابَقَ يُسَابِقُ مُسَابَقَةً (بەيگىگە چۈشتى، مۇسابىقىلەشتى)
  • كَاتَبَ يُكَاتِبُ مُكَاتَبَةً (ئۆز-ئارا خەت يېزىشتى)
  • جَالَسَ يُجَالِسُ مُجَالَسَةً (بىللە ئولتۇردى).
• ئاساسلىق مەنىلىرى:
  1. ئىككى تەرەپلىك ئورتاقلىشىش (الْمُشَارَكَةُ بَيْنَ اثْنَيْنِ): ئىش-ھەرىكەت ئىككى تەرەپنىڭ تەڭ ئورۇنلىشى بىلەن يۈز بېرىدۇ: ضَارَبَ زَيْدٌ عَمْرًا (زەيد بىلەن ئەمر بىر-بىرىگە مۇشتلاشتى).
  2. ئۈزلۈكسىز داۋاملاشتۇرۇش (الْمُتَابَعَةُ): وَالَى الصَّوْمَ (ئۇدا روزا تۇتتى).

---

يىگىرمىنچى دەرس (20-دەرس)

1-مەزمۇن: كۆپەيتىلگەن 4-باب: «تَفَعَّلَ يَتَفَعَّلُ تَفَعُّلًا» (باب التَّفَعُّلِ)

• بېشىغا «تَـ» ۋە ئوتتۇرا ھەرپىگە تەشدىت قوشۇلغان باب:
  • تَعَلَّمَ يَتَعَلَّمُ تَعَلُّمًا (ئۆگەندى)
  • تَكَلَّمَ يَتَكَلَّمُ تَكَلُّمًا (سۆزلىدى)
  • تَذَكَّرَ يَتَذَكَّرُ تَذَكُّرًا (ئەسلەپ يەتتى)
  • تَطَهَّرَ يَتَطَهَّرُ تَطَهُّرًا (پاكلاندى)
  • تَكَبَّرَ يَتَكَبَّرُ تَكَبُّرًا (چوڭچىلىق قىلدى).
• ئاساسلىق مەنىلىرى:
  1. تىرىشىپ قىلىش، كۈچەش (التَّكَلُّفُ): تَصَبَّرَ (ئۆزىنى زورلاپ سەۋر قىلدۇردى)، تَشَجَّعَ (باتۇرلۇق بىلەن كۈچ كۆرسەتتى).
  2. «فَعَّلَ» پېئىلىنىڭ تەسىرىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىش (مُطَاوَعَةُ فَعَّلَ): عَلَّمْتُهُ فَتَعَلَّمَ (ئۇنىڭغا ئۆگەتتىم، ئۇ ئۆگەندى).
  3. ساقلىنىش، تەرك ئېتىش (التَّجَنُّبُ): تَأَثَّمَ (گۇناھتىن ساقلاندى)، تَحَرَّجَ (قىسىلىشتىن قاچتى).

2-مەزمۇن: جىنسنى يوققا چىقىرىش لاسى (لَا النَّافِيَةُ لِلْجِنْسِ)

• جۈملىدىكى پۈتكۈل بىر تۈر، بىر جىنسقا تەۋە ھەممە نەرسىنى بىردەك رەت قىلىدۇ («إِنَّ» غا ئوخشاش تەسىر قىلىدۇ):
  • لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ — (ئاللاھتىن بۆلەك ھېچبىر ھەق ئىلاھ يوقتۇر).
  • لَا رَيْبَ فِيهِ — (ئۇنىڭدا ھېچقانداق شۈبھە-گۇمان يوقتۇر).
  • لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ.
• ئىئرابى: ئەگەر ئىسمى ئېنىقسىز يەككە سۆز بولسا، فەتھە ئۈستىگە مەبنى بولىدۇ: لَا طَالِبَ غَائِبٌ (ھېچبىر ئوقۇغۇچى كەلمەي قالغىنى يوق).

---

يىگىرمە بىرىنچى دەرس (21-دەرس)

كۆپەيتىلگەن 5-باب: «تَفَاعَلَ يَتَفَاعَلُ تَفَاعُلًا» (باب التَّفَاعُلِ)

• بېشىغا «تَـ»، ئوتتۇرىغا ئەلىف زىيادە قىلىنغان باب:
  • تَعَاوَنَ يَتَعَاوَنُ تَعَاوُنًا (ئۆز-ئارا ھەمكارلاشتى)
  • تَشَاوَرَ يَتَشَاوَرُ تَشَاوُرًا (مەسلەھەتلەشتى)
  • تَنَاصَرَ يَتَنَاصَرُ تَنَاصُرًا (بىر-بىرىگە يار-يۆلەك بولدى)
  • تَبَاعَدَ يَتَبَاعَدُ تَبَاعُدًا (ئۆز-ئارا يىراقلاشتى).
• ئاساسلىق مەنىلىرى:
  1. كۆپ تەرەپلىك ئورتاق ھەرىكەت (الْمُشَارَكَةُ بَيْنَ اثْنَيْنِ فَأَكْثَرَ): وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى.
  2. ساختىلىق، ئۆزىنى باردەك كۆرسىتىش (التَّظَاهُرُ بِالشَّيْءِ):
     • تَمَارَضَ (كېسەل چىراي قىلىۋالدى)
     • تَنَاوَمَ (ئۇخلىغاندەك ياسىنىۋالدى)
     • تَجَاهَلَ (بىلمەسكە سېلىۋالدى).

---

يىگىرمە ئىككىنچى دەرس (22-دەرس)

كۆپەيتىلگەن 6-باب: «انْفَعَلَ يَنْفَعِلُ انْفِعَالًا» (باب الِانْفِعَالِ)

• بېشىغا سۇكۇنلۇق نۇن ۋە ئۇلانما ھەمزە («اِنْـ») زىيادە قىلىنغان باب:
  • انْكَسَرَ يَنْكَسِرُ انْكِسَارًا (سۇندى)
  • انْفَتَحَ يَنْفَتِحُ انْفِتَاحًا (ئېچىلدى)
  • انْصَرَفَ يَنْصَرِفُ انْصِرَافًا (قايتتى، كەتتى)
  • انْقَطَعَ يَنْقَطِعُ انْقِطَاعًا (ئۈزۈلدى)
  • انْهَزَمَ يَنْهَزِمُ انْهِزَامًا (مەغلۇپ بولدى).
• ئاساسلىق مەنىسى:
  • بويسۇنۇش (الْمُطَاوَعَةُ): باشقا بىر پائىلنىڭ كۈچ تەسىرىگە ئوبيېكتنىڭ ئۆزلۈكىدىن قوشۇلۇپ بويسۇنۇشىنى بىلدۈرىدۇ: كَسَرْتُ الْقَلَمَ فَانْكَسَرَ (مەن قەلەمنى سۇندۇردۇم، ئۇ سۇندى).
  • مۇھىم ئالاھىدىلىكى: بۇ بابتىكى بارلىق پېئىللار مۇتلەق ئۆتۈمسىز (لازم) بولىدۇ، مەپئۇل به قوبۇل قىلمايدۇ.

---

يىگىرمە ئۈچىنچى دەرس (23-دەرس)

1-مەزمۇن: كۆپەيتىلگەن 7-باب: «افْتَعَلَ يَفْتَعِلُ افْتِعَالًا» (باب الِافْتِعَالِ)

• بېشىغا ھەمزە، بىرىنچى ھەرپتىن كېيىن «تَـ» قوشۇلغان باب:
  • اجْتَمَعَ يَجْتَمِعُ اجْتِمَاعًا (يىغىلدى)
  • اسْتَمَعَ يَسْتَمِعُ اسْتِمَاعًا (قۇلاق سالدى، دىققەت بىلەن ئاڭلىدى)
  • اعْتَذَرَ يَعْتَذِرُ اعْتِذَارًا (ئۆزرە ئېيتتى)
  • اقْتَرَبَ يَقْتَرِبُ اقْتِرَابًا (يېقىنلاشتى)
  • اخْتَارَ يَخْتَارُ اخْتِيَارًا (تاللىدى).
• ھەرپ ئالمىشىش (الإِبْدَالُ) قائىدىسى:
  • تۈپ ھەرپ «ص، ض، ط، ظ» بولسا، قوشۇلما «ت» ھەرپى تومراق بولغان «ط» غا ئالمىشىدۇ: صَبَرَ ← اصْطَبَرَ، ضَرَبَ ← اضْطَرَبَ.
  • تۈپ ھەرپ «د، ذ، ز» بولسا، قوشۇلما «ت» ھەرپى «د» غا ئالمىشىدۇ: زَادَ ← ازْدَادَ.

2-مەزمۇن: كۆپەيتىلگەن 8-باب: «افْعَلَّ يَفْعَلُّ افْعِلَالًا» (باب الِافْعِلَالِ)

• ئاخىرقى ھەرپى قوشلانغان، ئاساسەن رەڭ ۋە كۈچلۈك ئەيىب-نۇقسانلارنى تەسۋىرلەشكە كېلىدىغان باب:
  • احْمَرَّ يَحْمَرُّ احْمِرَارًا (قىپقىزىل بولدى)
  • ابْيَضَّ يَبْيَضُّ ابْيِضَاضًا (ئاپئاق بولدى)
  • اسْوَدَّ يَسْوَدُّ اسْوِدَادًا (قاپقارا بولدى)
  • اصْفَرَّ يَصْفَرُّ اصْفِرَارًا (سارغىيىپ كەتتى)
  • اعْوَرَّ يَعْوَرُّ اعْوِرَارًا (كۆزى قارىغۇ بولدى).

---

يىگىرمە تۆتىنچى دەرس (24-دەرس)

1-مەزمۇن: كۆپەيتىلگەن 9-باب: «اسْتَفْعَلَ يَسْتَفْعِلُ اسْتِفْعَالًا» (باب الِاسْتِفْعَالِ)

• بېشىغا «اسْتَـ» (ھەمزە، سىن، تاء) زىيادە قىلىنغان باب:
  • اسْتَغْفَرَ يَسْتَغْفِرُ اسْتِغْفَارًا (مەغپىرەت تىلىدى)
  • اسْتَخْرَجَ يَسْتَخْرِجُ اسْتِخْرَاجًا (قېزىپ چىقاردى)
  • اسْتَفْهَمَ يَسْتَفْهِمُ اسْتِفْهَامًا (سۈرۈشتۈردى، سورىدى)
  • اسْتَقْبَلَ يَسْتَقْبِلُ اسْتِقْبَالًا (كۈتۈۋالدى)
  • اسْتَعْجَلَ يَسْتَعْجِلُ اسْتِعْجَالًا (ئالدىرىدى).
• ئاساسلىق مەنىلىرى:
  1. تەلەپ قىلىش (الطَّلَبُ): ئەڭ ئاساسلىق مەنىسى بولۇپ، بىرەر نەرسىنى سوراشنى كۆرسىتىدۇ: اسْتَغْفَرَ اللَّهَ (ئاللاھتىن كەچۈرۈم سورىدى).
  2. باشقا شەيئىگە ئايلىنىش (الصَّيْرُورَةُ): اسْتَحْجَرَ الطِّينُ (لاي تاشقا ئايلاندى).
  3. سۈپەتنى شۇنداق دەپ بىلىش (اعْتِقَادُ الصِّفَةِ): اسْتَحْسَنْتُ هَذَا الرَّأْيَ (بۇ پىكىرنى گۈزەل، ياخشى دەپ بىلدىم).

2-مەزمۇن: ئۈچ ھەرپلىك كۆپەيتىلگەن 9 بابنىڭ تولۇق يىغىنچاق جەدۋىلى

باب نۇمۇرى	ئۆلچىمى (الوزن)	مەسدىرى (المصدر)	پېئىل مىسالى	ئىسىم پائىل	ئىسىم مەپئۇل
1-باب	أَفْعَلَ يُفْعِلُ	إِفْعَالٌ	أَكْرَمَ يُكْرِمُ	مُكْرِمٌ	مُكْرَمٌ
2-باب	فَعَّلَ يُفَعِّلُ	تَفْعِيلٌ	عَلَّمَ يُعَلِّمُ	مُعَلِّمٌ	مُعَلَّمٌ
3-باب	فَاعَلَ يُفَاعِلُ	مُفَاعَلَةٌ / فِعَالٌ	قَاتَلَ يُقَاتِلُ	مُقَاتِلٌ	مُقَاتَلٌ
4-باب	تَفَعَّلَ يَتَفَعَّلُ	تَفَعُّلٌ	تَعَلَّمَ يَتَعَلَّمُ	مُتَعَلِّمٌ	مُتَعَلَّمٌ
5-باب	تَفَاعَلَ يَتَفَاعَلُ	تَفَاعُلٌ	تَعَاوَنَ يَتَعَاوَنُ	مُتَعَاوِنٌ	مُتَعَاوَنٌ
6-باب	انْفَعَلَ يَنْفَعِلُ	انْفِعَالٌ	انْكَسَرَ يَنْكَسِرُ	مُنْكَسِرٌ	(ئۆتۈمسىز)
7-باب	افْتَعَلَ يَفْتَعِلُ	افْتِعَالٌ	اجْتَمَعَ يَجْتَمِعُ	مُجْتَمِعٌ	مُجْتَمَعٌ
8-باب	افْعَلَّ يَفْعَلُّ	افْعِلَالٌ	احْمَرَّ يَحْمَرُّ	مُحْمَرٌّ	(ئۆتۈمسىز)
9-باب	اسْتَفْعَلَ يَسْتَفْعِلُ	اسْتِفْعَالٌ	اسْتَغْفَرَ يَسْتَغْفِرُ	مُسْتَغْفِرٌ	مُسْتَغْفَرٌ