21–30-ھەدىسلەر: ئىستىقامەت، ياخشىلىق ۋە ئىبادەت
عَنِ أَبيْ عَمْرٍو، وَقِيْلَ،أَبيْ عمْرَةَ سُفْيَانَ بنِ عَبْدِ اللهِ رضي الله عنه قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُوْلَ اللهِ قُلْ لِيْ فِي الإِسْلامِ قَوْلاً لاَ أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَدَاً غَيْرَكَ؟ قَالَ: (قُلْ آمَنْتُ باللهِ ثُمَّ استَقِمْ)
ئەبۇ ئەمر – ئەبۇ ئەمرە ئىكەنلىكىمۇ ئېيتىلىدۇ – سۇفيان ئىبنى ئابدۇللاھ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ: رەسۇلۇللاھقا «ئى رەسۇلۇللاھ! ئىسلام ھەققىدە ماڭا شۇنداق بىر سۆزنى دەپ بەرگەيلىكى، سىلىدىن باشقىسىدىن سوراشقا ھاجىتىم قالمىغاي» دېۋىدىم، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېدى:«ئاللاھقا ئىمان ئېيتتىم، دېگىن؛ ئاندىن توغرا يولدا بولغىن.» (مۇسلىم 38)
بۇ ھەدىس ئىلىم بىلەن ئەمەلنى بىرلەشتۈرۈشنىڭ ۋاجىپلىقى توغرىسىدىكى ئاساستۇر.
بۇ ھەدىستىن كىتاب ۋە سۈننەتتىكى ئوخشاشلىق ئىپادىلىنىدۇ. بۇ ھەدىس ئاللاھنىڭ مۇنۇ ئايىتىگە ئوخشايدۇ:«ئۇلار دېدى، ئاندىن توغرا يولدا بولدى.» (ئەھقاف سۈرىسى 13-ئايەت)
دىننىڭ ئەسلىنىڭ مۇتلەق ھالدا ئاللاھقا ئىمان كەلتۈرۈش ئىكەنلىكى. ئاللاھقا ئىمان ئېيتىش دېگەن: ئاللاھنىڭ رەبلىكىنى، ئىبادەتكە پەقەت ئاللاھنىڭلا لايىقلىقىغنى ۋە ئاللاھنىڭ ئىسىم-سۈپەتلىرى تەستىقلاش ۋە بۇلارنىڭ ھەممىسىدە ئاللاھنى بىرلەپ-تەۋھىد قىلىشتۇر.
ئىماننىڭ توغرا بولۇشى ئۈچۈن قەلبتىكى ئېتىقادنىڭ يېتەرلىك ئەمەسلىكى، ئەكسىچە ئىماننى تىل بىلەن ئىقرار قىلىشنىڭ پەرزلىكى.
سۆزنى ئەمەل بىلەن ئىسپاتلاپ، تەستىق قىلىشنىڭ پەرزلىكى.
بېشىغا ئۆلۈم كەلگەنگە قەدەر ئاللاھ ۋە رەسۇلىغا ئىتائەت قىلىشتا مۇستەھكەم ۋە داۋاملىق بولۇشنىڭ پەرزلىكى. چۈنكى، ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ:«جېنىڭلارنى مۇسۇلمان ھالەتتە بېرىڭلار.»(ئالى ئىمران سۈرىسى، 102-ئايەت) ئاللاھ يەنە مۇنداق دېگەن:«ساڭا ئۆلۈم كەلگەنگە قەدەر رەببىڭگە ئىبادەت قىل!» (سۈرە ھىجر، 99-ئايەت)
ئەمر قىلىنىپ، پەرز قىلىنغان ھەممە ئەمەلنى قىلىشنىڭ ۋە چەكلىنىپ ھارام قىلىنغان ھەممە ئەمەلدىن ساقلىنىشنىڭ پەرزلىكى.
دىننىڭ ھەممە بۆلۈمىدە ئوتتۇرا يول بولغان سۈننەت يولىنى تۇتۇش، ھاياجانلىنىپ چاپچىپ كېتىشتىن ۋە سۈننەتتە بەلگىلەنگىنىدىن ئاشۇرۇۋېتىشتىن، شۇنداقلا ئەمەل ئىبادەتلەرنى چالا قىلىشتىن ۋە ئەمەل ئىبادەتكە ھورۇنلۇق قىلىشنى تەرك ئېتىش.
ئىلىم ۋە ئىمان مەرتىۋىسىنىڭ ئەمەل مەرتىۋىسىدىن ئۈستۈن ئىكەنلىكى. دىندا مۇستەھكەم تۇرۇشنىڭ «ئاندىن» سۆزىدىن كېيىن ئېىيتىلىشى سەۋەبى مۇشۇ بولۇشى مۇمكىن.
بۇ سوئالنى سورىغۇچى ساھابىنىڭ سوئالىدىن ۋە ئۇنىڭغا بېرىلگەن جاۋابتىن قارىغاندا، بۇ ساھابىنىڭ دىن ھەققىدە بەكمۇ ياخشى چۈشەنچىگە ئىگە ئىكەنلىكى.
شەرئىي بەلگىلىمىلەرگە قىلىنغان ھەر بىر مۇخالىپەت-قارشىلىق-بىردەك بولماسلىقنىڭ توغرا يولدا مۇستەھكەم بولۇشنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىغا زىت ئىكەنلىكى.
عَنْ أَبيْ عَبْدِ اللهِ جَابِرِ بنِ عَبْدِ اللهِ الأَنْصَارِيِّ رضي الله عنه أَنَّ رَجُلاً سَأَلَ النبي ﷺ فَقَالَ: (أَرَأَيتَ إِذا صَلَّيْتُ المَكْتُوبَاتِ، وَصُمْتُ رَمَضانَ، وَأَحلَلتُ الحَلاَلَ، وَحَرَّمْتُ الحَرَامَ، وَلَمْ أَزِدْ عَلى ذَلِكَ شَيئاً أَدخُلالجَنَّة ؟ قَالَ: نَعَمْ) رواه مسلم
ئەبۇ ئابدۇللاھ جابىر ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلئەنسارى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن مۇنداق بايان قىلىنىدۇ: بىر كىشى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمدىن «پەرز نامازلارنى ئادا قىلسام، رامزان روزىسىنى تۇتسام، ھالالنى ھالال، ھارامنى ھارام دەپ بىلسەم، بۇلاردىن ئارتۇقىنى قىلمىسام جەننەتكە كىرەلەمدىم؟» دەپ سورىۋىدى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم «شۇنداق» دېدى. (مۇسلىم 15)
(ئىككى شاھادەت، ناماز، روزا بىلەن بىرلىكتە) ھالالنى ھالال دەپ، ھارامنى ھارام دەپ ئېتىقاد قىلىپ، ھالال ۋە ھارامغا ئىمان كەلتۈرۈشنىڭ كىشىنى جەننەتكە كىرگۈزىدىغان سەۋەبلەردىن بىرى ئىكەنلىكى.
بۇ ھەدىسنىڭ ھۆكمىدىن سالىھ ئەمەللەر ئارقىلىق جەننەتنى تەلەپ قىلىشنىڭ شەرىئەتتە توغرا ئىكەنلىكى ۋە ماختىلىدىغانلىقى. سالىھ ئەمەللەر ئارقىلىق ساۋاب قازىنىش ۋە ئاللاھنىڭ جازاسىدىن قۇتۇلۇشنى مەقسەد قىلىشنى كامچىلىق ياكى دۇرۇس ئەمەس دەيدىغان سوپىزىم پىرقىسىغا رەددىيە بار.
عَنْ أَبِي مَالِكٍ الحَارِثِ بنِ عَاصِم الأَشْعَرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ ﷺ : )الطُّهُورُ شَطْرُ الإِيْمَانِ، والحَمْدُ للهِ تَمْلأُ الميزانَ، وسُبْحَانَ اللهِ والحَمْدُ للهِ تَمْلآنِ – أَو تَمْلأُ – مَا بَيْنَ السَّمَاءِ والأَرْضِ، وَالصَّلاةُ نُورٌ، والصَّدَقَةُ بُرْهَانٌ، وَالصَّبْرُ ضِيَاءٌ، وَالقُرْآنُ حُجَّةٌ لَكَ أَو عَلَيْكَ، كُلُّ النَّاسِ يَغْدُو فَبَائِعٌ نَفْسَهُ فَمُعْتِقُهَا أَو مُوبِقُهَا
ئەبۇ مالىك ئەلھارىس ئىبنى ئاسىم ئەلئەشئەرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن بايان قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېگەن:
«تاھارەت ئىماننىڭ يېرىمىدۇر؛ ئەلھەمدۇلىللاھ مىزاننى توشقۇزىدۇ؛ سۇبھانەللاھى، ۋەلھەمدۇلىللاھى ئاسمانلار بىلەن زېمىن ئارىسىنى تولدۇرىدۇ. ناماز نۇدردۇر؛ سەدىقە ھۆججەتتۇر. سەبر يورۇقلۇقتۇر. قۇرئان يا سېنىڭ پايداڭا، ياكى سېنىڭ زىيىنىڭغا ھۆججەتتۇر. ھەمە ئىنسان تاڭ ئاتقۇزىدۇ. ئۇلاردىن بەزىسى ئۆز جېنىنى سېتىۋالىدۇ ۋە ئازاد قىلىدۇ، بەزىسى ئۇنى ھالاك قىلىدۇ.» (مۇسلىم 223)
تۇھۇرنىڭ، يەنى غۇسۇل، تاھارەت ۋەياكى تەيەممۇم قاتارلىقلار بىلەن پاكلىنىشنىڭ پەزىلىتى.
تاھارەتنىڭ ئىماندىن ئىكەنلىكى.
ئەمەللەرنى ئىماندىن ئايرىۋەتكەن مۇرجىئە پىرقىسىنىڭ رەت قىلىنىدىغانلىقى.
قىيامەت كۈنىدىكى مىزاننىڭ ۋە ئۇنىڭدا ئەمەللەرنىڭ ئۆلچىنىدىغانلىقىنىڭ ئىسپاتى. بۇنىڭغا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ مۇنۇ سۆزىمۇ شاھىدتۇر:«تىلدا يېنىك، مىزاندا ئېغىر، رەھمان تائالاغا سۆيۈملۈك ئىككى كەلىمە بار…»(بۇخارى 6043؛ مۇسلىم 2694)
بۇ كەلىمىلەرنى كامىل ئىلىم (يەنى ئۇ دالالەت قىلىدىغان مەنالارنى مۇكەممەل شەكىلدە چۈشىنىش)، تەستىقلاش ۋە ئىخلاس بىلەن زىكىر قىلىشنىڭ مىزاندا ئېغىر ئولتۇرۇدىغانلىقى.
نامازنىڭ باشقا ئەمەللەردىن ئۈستۈنلۈكى، نامازنىڭ ئەڭ ئۈستۈنىنىڭ پەرز نامازلار ئىكەنلىكى.
نامازنىڭ ئۇنى ئادا قىلغۇچى مۆمىن ئۈچۈن قەلبىدە، يۈزىدە، ئەخلاقىدا، قەبرىدە، ئاخىرەتتە ۋە سىرات كۆۋرۈكىدە نۇر بولىدىغانلىقى. ئاللاھ تائالا قۇرئاندا مۇنداق دېگەن:«قىيامەت كۈنى مۆمىن ئەرلەر بىلەن مۆمىنە ئاياللارنى كۆرىسەنكى، ئۇلارنىڭ نۇرلىرى ئۇلارنىڭ ئالدىدا ۋە ئوڭ تەرەپلىرىدە ماڭىدۇ.»(سۈرە ھەدىد، 12-ئايەت) مانا بۇ بەش ۋاقىت نامازنى كامىل ئادا قىلغان، ئۇنى قاچۇرمىغان ۋە نامازلىرىنى خۇشۇ بىلەن ئوقۇغانلارنىڭ ساۋابى ۋە پەزىلىتىدۇر. كىم نامازنىڭ مۇكەممەللىكىنى كېمەيتسە، بۇ ساۋابتىنمۇ نېسىۋىسى ئازىيىدۇ.
سەبرنىڭ پەزىلىتى ۋە ئۇنىڭ سەبر قىلغۇچى ئۈچۈن يورۇقلۇق ئىكەنلىكى. سەبر ئۈچ تۈرلۈكتۇر:(1) ئاللاھقا ئىبادەت ۋە ئىتائەتتە سەبر قىلىش. (2) ئاللاھقا ئىسيان ھېسابلىدىغان ئىشلارغا قارشى ئۇنداق ئىشلاردىن يىراق تۇرۇش بىلەن سەبر قىلىش. (3) ئاللاھنىڭ نەپسكە ئېغىر كېلىدىغان ئاللاھنىڭ تەقدىرىگە نىسبەتەن سەبر قىلىش.
ھەدىستىكى «ناماز نۇردۇر … سەبر يورۇقلۇقتۇر» جۈملىسىدىكى نۇر بىلەن يورۇقلۇق (زىيا) ئارىسىدىكى پەرق شۇكى، يورۇقلۇقتا ئىسسىقلىق بولىدۇ. ھەدىستە بۇنداق زىكىر قىلىنىشىنىڭ سەۋەبى، سەبرنىڭ ئارقىسىدىكى بەك چوڭ ئازابلار كۆمۈلىدىغانلىقى يۈزىسىدىن بولۇشى مۇمكىن.
عَنْ أَبي ذرٍّ الغِفَارْي رضي الله عنه عَن النبي ﷺ فيمَا يَرْويه عَنْ رَبِِّهِ عزَّ وجل أَنَّهُ قَالَ: (يَا عِبَادِيْ إِنِّيْ حَرَّمْتُ الظُّلْمَ عَلَى نَفْسِيْ وَجَعَلْتُهُ بَيْنَكُمْ مُحَرَّمَاً فَلا تَظَالَمُوْا، يَا عِبَادِيْ كُلُّكُمْ ضَالٌّ إِلاَّ مَنْ هَدَيْتُهُ فَاسْتَهْدُوْنِي أَهْدِكُمْ، يَا عِبَادِيْ كُلُّكُمْ جَائِعٌ إِلاَّ مَنْ أَطْعَمْتُهُ فاَسْتَطْعِمُونِي أُطْعِمْكُمْ، يَا عِبَادِيْ كُلُّكُمْ عَارٍ إِلاَّ مَنْ كَسَوْتُهُ فَاسْتَكْسُوْنِيْ أَكْسُكُمْ، يَا عِبَادِيْ إِنَّكُمْ تُخْطِئُوْنَ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَأَنَا أَغْفِرُ الذُّنُوْبَ جَمِيْعَاً فَاسْتَغْفِرُوْنِيْ أَغْفِرْ لَكُمْ، يَا عِبَادِيْ إِنَّكُمْ لَنْ تَبْلُغُوْا ضَرِّيْ فَتَضُرُّوْنِيْ وَلَنْ تَبْلُغُوْا نَفْعِيْ فَتَنْفَعُوْنِيْ، يَا عِبَادِيْ لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوْا عَلَى أَتْقَى قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مَا زَادَ ذَلِكَ فَيْ مُلْكِيْ شَيْئَاً. يَا عِبَادِيْ لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوْا عَلَى أَفْجَرِ قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِيْ شَيْئَاً، يَا عِبَادِيْ لَوْ أنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ قَامُوْا فِيْ صَعِيْدٍ وَاحِدٍ فَسَأَلُوْنِيْ فَأَعْطَيْتُ كُلَّ وَاحِدٍ مَسْأَلَتَهُ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِمَّا عِنْدِيْ إِلاَّ كَمَا يَنْقُصُ المِخْيَطُ إَذَا أُدْخِلَ البَحْرَ، يَا عِبَادِيْ إِنَّمَا هِيَ أَعْمَالُكُمْ أُحْصِيْهَا لَكُمْ ثُمَّ أُوَفِّيْكُمْ إِيَّاهَا فَمَنْ وَجَدَ خَيْرَاً فَليَحْمَدِ اللهَ وَمَنْ وَجَدَ غَيْرَ ذَلِكَ فَلاَ يَلُوْمَنَّ إِلاَّ نَفْسَهُ) رواه مسلم.
ئەبۇ زەر غىفارى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ: ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ:«ئى بەندىلىرىم! مەن زۇلۇمنى ئۆزۈم ئۈچۈن ھارام قىلدىم، سىلەرنىڭ ئاراڭلاردىمۇ ھارام قىلدىم. ئۇنداق ئىكەن، بىر-بىرىڭلارغا زۇلۇم قىلماڭلار. ئى بەندىلىرىم! مېنىڭ ھىدايەت قىلغانلىرىم مۇستەسنا، ھەممىڭلار ئازغۇنلۇقتىسىلەر. ئۇنداق ئىكەن، مەندىن ھىدايەت تىلەڭلاركى، سىلەرگە ھىدايەت ئاتا قىلاي. ئى بەندىلىرىم! مەن تويغۇزغاندىن باشقا ھەممىڭلار ئاچسىلەر، ئۇنداقتا مەندىن يېمەك-ئىچمەك تەلەپ قىلىڭلار، سىلەرنى تويغۇزاي. ئى بەندىلىرىم! مېنىڭ كىيىم كىيگۈزگەنلىرىدىن باشقا ھەممىڭلار يالىڭاچسىلەر. ئۇنداق ئىكەن، مەندىن كىيىم-كېچەك تىلەڭلاركى، سىلەرگە كىيىم-كېچەك ئاتا قىلاي. ئى بەندىلىم! سىلەر كېچىسىمۇ، كۈندۈزىمۇ گۇناھ ئۆتكۈزۈسىلەر. مەن بولسام پۈتكۈل گۇناھلىرىڭلارنى مەغفىرەت قىلىمەن. ئۇنداق ئىكەن، مەندىن مەغفىرەت تىلەڭلاركى، سىلەرنى مەغفىرەت قىلاي. ئى بەندىلىرىم! ماڭا زىيان سالماقچى بولساڭلار، زىيان سېلىش قولۇڭلاردىن كەلمەيدۇ. ماڭا مەنپەئەت يەتكۈزمەكچى بولساڭلار، مەنپەئەت يەتكۈزۈشۈڭلار قولۇڭلاردىن كەلمەيدۇ. ئى بەندىلىرىم! ئەگەر ئاۋۋالقىلىڭلارنىڭ، ئاخىرقىلىرىڭلارنىڭ، ئىنسۇ-جىن ھەممىڭلار (نىڭ قەلبى ئاراڭلاردىكى) ئەڭ تەقۋادار بىر كىشىنىڭ قەلبىدەك (ئىمانغا لىق تولغان تەقدىردىمۇ)، بۇنداق بولۇشى مېنىڭ پادىشاھلىقىمدىن ھېچ نەرسىنى ئاشۇرالمايدۇ. ئى بەندىلىرىم! ئەگەر ئاۋۋالقىلىڭلارنىڭ، ئاخىرقىلىرىڭلارنىڭ، ئىنسۇ-جىن ھەممىڭلار (نىڭ قەلبى ئاراڭلاردىكى ئاراڭلاردىكى) ئەڭ فاجىر بىرىنىڭ قەلبىدەك بولسا، بۇ مېنىڭ پادىشاھلىقىمدىن ھېچنەرسىنى كېمەيتەلمەيدۇ. ئى قۇللىرىم! ئەگەر ئاۋۋالقىلىڭلار، ئاخىرقىلىرىڭلار، ئىنسۇ-جىن ھەممىڭلار بىر يەرگە توپلىشىپ مەندىن ھاجىتىڭلارنى تىلىسەڭلار ۋە ھەر بىرىڭىلارغا تىلىگىنىڭلارنى (تولۇقى بىلەن) بەرسەم، بۇ مېنىڭ دەرگاھىمدىكىدىن دېڭىزغا چىلانغان يىڭنىنىڭ دېڭىزدىن كېمەيتكىنىدىن ئارتۇقىنى كېمەيتەلمەيدۇ.
ئى بەندىلىرىم! بۇلار سىلەرنىڭ ئەمەللىرىڭلاردۇر. مەن ئەمەللىرىڭلارنى سىلەر ئۈچۈن ساناپ، ھېسابلاپ قويىمەن. ئاندىن ئۇنىڭ مۇكاپات ياكى جازاسىنى سىلەرگە تولۇقى بىلەن بېرىمەن. كىمكى ھېسابىدا ياخشىلىقنى تاپسا، ئاللاھقا ھەمدە ئېيتسۇن. كىمكى ياخشىلىقتىن باشقىنى تاپسا، ئۆزىدىن باشقىسىنى ئەيىبلىمىسۇن.» (مۇسلىم 2577)
عَنْ أَبي ذَرٍّ رضي الله عنه قال: أَنَّ أُنَاسَاً مِنْ أَصحَابِ رَسُولِ اللهِ ﷺ قَالوا للنَّبي ﷺ يَارَسُولَ الله: ذَهَبَ أَهلُ الدثورِ بِالأُجورِ، يُصَلُّوْنَ كَمَا نُصَلِّيْ، وَيَصُوْمُوْنَ كَمَا نَصُوْمُ، وَيَتَصَدَّقُوْنَ بفُضُوْلِ أَمْوَالِهِمْ، قَالَ: (أَوَ لَيْسَ قَدْ جَعَلَ اللهُ لَكُمْ مَا تَصَّدَّقُوْنَ؟ إِنَّ بِكُلِّ تَسْبِيْحَةٍ صَدَقَة.وَكُلِّ تَكْبِيْرَةٍ صَدَقَةً وَكُلِّ تَحْمَيْدَةٍ صَدَقَةً وَكُلِّ تَهْلِيْلَةٍ صَدَقَةٌ وَأَمْرٌ بالِمَعْرُوْفٍ صَدَقَةٌ وَنَهْيٌ عَنْ مُنْكَرٍ صَدَقَةٌ وَفِيْ بُضْعِ أَحَدِكُمْ صَدَقَةٌ قَالُوا: يَا رَسُوْلَ اللهِ أَيَأْتِيْ أَحَدُنَا شَهْوَتَهُ وَيَكُوْنُ لَهُ فِيْهَا أَجْرٌ؟ قَالَ:أَرَأَيْتُمْ لَوْ وَضَعَهَا فَيْ حَرَامٍ أَكَانَ عَلَيْهِ وِزْرٌ؟ فَكَذَلِكَ إِذَا وَضَعَهَا فَي الحَلالِ كَانَ لَهُ أَجْرٌ) رَوَاهُ مُسْلِمٌ
ئەبۇ زەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن مۇنداق بايان قىلىنىدۇ: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمىڭ ساھابىلىرىدىن بىر قىسىمى رەسۇلۇللاھقا «ئى رەسۇلۇللاھ! مال-مۈلۈك ئىگىلىرى ئەجىر-ساۋاب جەھەتتە بىزنىڭ ئالدىمىزغا ئۆتۈپ كەتتى. ئۇلار بىزگە ئوخشاش ناماز ئوقۇيدۇ، بىزگە ئوخشاش روزا تۇتىدۇ، بۇنىڭدىن سىرت ماللىرىنىڭ ئارتۇقىنى سەدىقە قىلىدۇ» دېيىشتى. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېدى: «ئاللاھ سىلەر ئۈچۈن سەدىقە بولىدىغان ئەمەللەرنى بەلگىلىمىگەنمۇ؟ ھەر تەسبىھ (سۇبھانەللاھ دېيىش) سەدىقىدۇر، ھەر تەكبىر (ئاللاھۇ ئەكبەر دېيىش) سەدىقىدۇر، ھەر تەھمىد (ئەلھەمدۇلىللاھ دېيىش) سەدىقىدۇر، ھەر تەھلىل (لا ئىلاھە ئىللەللاھ دېيىش) سەدىقىدۇر. ياخشىلىققا بۇيرۇش، يامانلىقتىن توسۇش سەدىقىدۇر. سىلەردىن بىرىڭلارنىڭ شەھۋىتىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ئايالىغا كېلىشى سەدىقىدۇر.» ساھابىلەر «ئى رەسۇلۇللاھ! بىزدىن بىرىمىزنىڭ شەھۋىتىمىزنى بۇنىڭدىن قاندۇرۇشىمىزغا ساۋاب بولامدۇ؟» دېيىشتى. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم «ئېيتىڭلارچۇ، شەھۋىتىنى ھارامدىن قاندۇرسا گۇناھ بولمامدۇ؟ شۇنىڭدەك، شەھۋىتىنى ھالالدىن قاندۇرغان كىشى ئۈچۈن ساۋاب يېزىلىدۇ.» (مۇسلىم 1006)
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ ﷺ : (كُلُّ سُلامَى مِنَ النَّاسِ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ كُلُّ يَومٍ تَطْلُعُ فِيْهِ الشَّمْسُ: تَعْدِلُ بَيْنَ اثْنَيْنِ صَدَقَةٌ، وَتُعِيْنُ الرَّجُلَ في دَابَّتِهِ فَتَحْمِلُ لَهُ عَلَيْهَا أَو تَرْفَعُ لَهُ عَلَيْهَا مَتَاعَهُ صَدَقَةٌ، وَالكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ، وَبِكُلِّ خُطْوَةٍ تَمْشِيْهَا إِلَى الصَّلاةِ صَدَقَةٌ، وَتُمِيْطُ الأَذى عَنِ الطَّرِيْقِ صَدَقَةٌ) رواه البخاري ومسلم.
ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بايان قىلىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېگەن: «كۈن چىققانلىكى ھەر بىر كۈندە ئىنسانغا ئۆز بەدىنىدىكى ھەر بىر بۇغۇم ئۈچۈن سەدىقە بېرىشى كېرەك بولىدۇ. ئىككى كىشى ئارىىسدا ئادالەتلىك بولۇش سەدىقىدۇر، براۋنىڭ ئۇلىقىغا مىشىنىگە ياردەملىشىشىڭ ياكى ئۇنىڭ ئەشياسىنى ئۇلىقىغا ئېلىشىپ بېرىشىڭ سەدىقىدۇر. گۈزەل سۆز سەدىقىدۇر، ناماز ئۈچۈن باسقان ھەر بىر قەدىمىڭ سەدىقىدۇر. يولدىن ئەزىيەت بېرىدىغان نەرسىنى نېرى قىلىشىڭ سەدىقىدۇر.» (بۇخارى 2734، 2827)
ئىنسان بەدىنىدىكى بىرىگە تۇتاش ھالەتتە ئورۇنلاشتۇرۇلغان سۆكەك ۋە بۇغۇملارنىڭ بەندىنىڭ ئىتائەت تۈرىدىكى تۈرلۈك ئەمەللەر ئارقىلىق ئاللاھقا شۈكۈر قىلىشى كېرەك بولغان نېمەتلەردىن ئىكەنلىكى.
بۇ نىمەتلەرنىڭ بەندىدە ئىزچىل مەۋجۇت بولغانلىقى سەۋەبلىك، ھەر كۈنى شۈكۈرنى يېڭىلاپ تۇرۇشقا تەرغىب.
دۇنياۋى ئىشلىرىغا كۈچى يەتمىگەن كىشىگە ياردەم بېرىشنىڭمۇ سەدىقە ئىكەنلىكى.
ناماز ئۈچۈن ماڭغا ھەر بىر قەدەم سەدىقىدۇر. بۇنىڭغا قىياسەن، شەرئىي ئىلىم ئۆگىنىش ئۈچۈن ماڭغان ھەر بىر قەدەم، جىھاد ئۈچۈن ماڭغان ھەر بىر قەدەم ۋە بۇنىڭغا ئوخشايدىغان، ئاللاھنىڭ رازىلىقىغا سەۋەب بولىدىغان ھەر تۈرلۈك ئىشلار ئۈچۈن بېسىلغان ھەر بىر قەدەمنىڭ مۆمىن بەندە ئۈچۈن سەدىقە ھېسابلىنىدىغانلىقى.
بۇ ھەدىسنىڭ ئەكسىگە قىياس قىلغىنىمىزدا، ھارامغا قاراپ بېسىلغان ھەر بىر قەدەم يامانلىق ۋە گۇناھتۇر.
عن النواس بن سمعان رضي الله عنهما ، عن النبي ﷺ قال: (البر حسن الخلق ، والإثم ما حاك في نفسك وكرهت أن يطلع عليه الناس ) .رواه مسلم.وعن وابصة بن معبد رضى الله عنه ، قال : أتيت رسول الله ﷺ ، فقال : (جئت تسأل عن البر و الإثم ؟) قلت : نعم ؛ قال : (استفت قلبك ؛ البر ما اطمأنت إليه النفس واطمأن اليه القلب ، والإثم ما حاك في النفس وتردد في الصدر ، وإن أفتاك الناس وأفتوك) .حديث حسن
نەۋۋاس ئىبنى سەمئان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن بايان قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېگەن:«ياخشىلىق گۈزەل ئەخلاقتۇر. گۇناھ قەلبىڭنى راھەتسىز قىلدىغان ۋە كىشىلەرنىڭ بىلىپ قېلىشىدىن سېنى ئارامسىزلاندۇرىدىغان ئىشتۇر.» (مۇسلىم 2553)
ۋابىسە ئىبنى مەئبەد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن مۇنداق بايان قىلىنىدۇ: پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ يېنىغا باردىم، ماڭا «ياخشىلىق ھەققىدە سوراش ئۈچۈن كەلدىڭمۇ؟» دېدى. «شۇنداق» دېۋىدىم، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېدى:«قەلبىڭدىن سورا! ياخشىلىق — نەپسىڭنى راھەتلەندۈرىدىغان، قەلبىڭنى ئارام تاپقۇزىدىغان ئىشتۇر. گۇناھ — كىشىلەر ساڭا (توغرا دەپ) ھەر قانچە پەتىۋا بەرسىمۇ، نەپسىڭنى بىئارام قىلىدىغان، قەلبىڭدە ئىككىلىنىش پەيدا قىلىدىغان ئىشتۇر.» (ئەھمەد 17999، 18001؛ دارىمى 2575)
بۇ ھەدىس ياخشىلىق بىلەن گۇناھنى چۈشىنىش ۋە ئارىسىنى پەرقلەندۈرۈشتە ئاساس بولىدىغان ھەدىستۇر.
ھەدىستە گۈزەل ئەخلاقنىڭ پەزىلىتى تەكىتلەنمەكتە.
گۇناھنىڭ نەپسنىڭ بىئارامچىلىقىغا سەۋەب بولىدىغانلىقى.
ئىنسانىي فىترىتى بۇزۇلمىغا، دۇرۇس مۇسۇلمانلارغا نىسبەتەن گۇناھنىڭ ياقتۇرۇلمايدىغانلىقى.
تەقۋادار-مۇتتەقى بىر مۆمىننىڭ قەلبىدە بىر ئىش توغرىسىدا راھەتلىك بولسا، ئۇ ئىشنىڭ ياخشى ئىش ئىكەنلىكىگە دالالەت ئىكەنلىكى. (مۇتەقىلىكنىڭ بېشى دىنىي ئىلىم بولۇپ، جاھىل ھېچقاچان مۇتتەقى بولالمايدۇ. دىنىي ئىلىم نوقۇل ھالدا ئەرەپچە ئۆگىنىش ياكى كىتاپ ئوقۇش بولۇپلا قالماستىن، خەت تونۇمايدىغان، مەدرىس مەكتەپلەردە دىنىي ئىلىم ئوقۇمىغان، ئەمما ئايەت ھەدىسلەرنى ئاڭلاش، ياخشى ئالىملارنىڭ تەبلىغلىرىنى ئاڭلاش ئارقىلىق ئىلىم-ھىدايەتتىن خەۋەردار بولغان كىشىدىمۇ تەقۋادارلىق بولىدۇ. ئەمما، يا دىنىي ئىلىم ئوقۇپ بىلىپ تۇرۇپ ئەمەل قىلمىغان، ياكى تەقۋا ئالىملارغا يېپىشىپ ئۇلارنىڭ ئىلىمىدىن پايدىلانمىغان كىشىدە مۇتتەقىلىك-تەقۋادارلىق بولمايدۇ. چۈنكى، تەقۋادارلىق مۇتلەق مەنىدىكى شەرئىي ئىلىم ۋە ھىدايەتنى ئاساس قىلىدۇ. جاھىل دىننىڭ ئۇل ئاساسلىرىنى توغرا بىلمەي تۇرۇپ كۆڭلىگە بىر ئىش ياخشى بىلنەشسە، بۇ ئۇ ئىشنىڭ ياخشىلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. چۈنكى، ئۇ ئىش ئەسلىدە قۇرئاندا ياكى سۈننەتتە چەكلەنگەن بىر ئىش بولۇشى، جاھىل بۇنىڭدىن خەۋەرسىز بولغاچقا ئۇ ئىش نەپسىگە كۆرە ياخشى بىلنەشكەن بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا، جاھىل ياكى ئىلمىگە ئەمەل قىلمايدىغانلارنىڭ كۆڭلىگە ياخشى بىلنەشكەن ئىشنىڭ توغرا ئىش بولۇشى ناتايىن.)
تەقۋادار مۆمىننىڭ قەلبىنىڭ بىر ئىشتا ئىككىلىنىشكە ياكى بىئارامچىلىققا چۈشۈشى ئۇ ئىشنىڭ گۇناھلىق ئىشتىن دېرەك بېرىدىغانلىقى. (بۇ ھال ئايەت ھەدىستىن شۇ ئىشنىڭ توغرا خاتالىقىنى بىلدۈرىدىغان ئېنىق دەلىل بولمىغان ئەھۋالدا شۇنداق. تەقۋادارلىق دېگەن ئايەت ۋە سەھىھ ھەدىستە بۇيرۇلغان پەرز ئەمەللەرنى بىجاندىللىق بىلەن ئورۇنداش، ئايەت ھەدىستە چەكلەنگەن ھارام ۋە بىدئەت ئىشلاردىن پۈتۈن كۈچى بىلەن قېچىشتىن دېرەك بېرىدۇ.-ئىبنى ئۇسەيمىن. بۇنى ئادا قىلغۇچى تەقۋاداردۇر. گۇناھقا كۆنۈپ قالغان مۇسۇلماننىڭ قەلبىگە ياخشى بىلنەشكەن نەرسە ئەمەلىيەتتە ئايەت ھەدىستە چەكلىنىپ، ھارام قىلىنغان نەرسە بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى، ئۇ تەقۋادار ئەمەس، قەلبى ياخشى بىلەن ياماننى پەر قىلالىغۇدەك ساپ ھالەتتە ئەمەس.)
پەتۋانىڭ كىشىلەرنىڭ شەك-شۈبھىلىك ئىشنى قىلىشىنى دۇرۇس قىلالمايدىغانلىقى.
عَن أَبي نَجِيحٍ العربَاضِ بنِ سَاريَةَ رضي الله عنه قَالَ: وَعَظَنا رَسُولُ اللهِ مَوعِظَةً وَجِلَت مِنهَا القُلُوبُ وَذَرَفَت مِنهَا العُيون. فَقُلْنَا: يَارَسُولَ اللهِ كَأَنَّهَا مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَأَوصِنَا، قَالَ: (أُوْصِيْكُمْ بِتَقْوَى اللهِ عز وجل وَالسَّمعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ تَأَمَّرَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ، فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ فَسَيَرَى اخْتِلافَاً كَثِيرَاً؛ فَعَلَيكُمْ بِسُنَّتِيْ وَسُنَّةِ الخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ المّهْدِيِّينَ عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الأُمُورِ فإنَّ كلّ مُحدثةٍ بدعة، وكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلالَةٌ) رواه أبو داود والترمذي وقال : حديث حسن صحيح.
ئەبۇ نەجىھ ئىرباز ئىبنى سارىيەدىن مۇنداق بايان قىلىنىدۇ: (بىر كۈنى) رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم شۇنداق بىر ۋەز نەسىھەت قىلدىكى، بۇ سەۋەبلىك قەلىبلەر تىتىرەپ، كۆزلەردىن ياش ئاقتى. بىز «ئى رەسۇلۇللاھ! بۇ ۋىدالاشقۇچى كىشىنىڭ نەسىھەتلىرىدۇر. بىزگە ۋەسىيەت قىلغايلا» دېدۇق. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېدى: «سىلەرگە ئاللاھ ئەززە ۋە جەللەگە تەقۋادارلىق قىلىشنى، بېشىڭلارغا بىر قۇل ھۆكۈمدار بولۇپ تەيىنلەنگەن تەقدىردىمۇ، ئەمرىنى ئاڭلاپ، ئىتائەت قىلىشنى تەۋسىيە قىلىمەن. سىلەردىن ھايات ياشايدىغانلار نۇرغۇن ئىختىلاپلارنى كۆرىدۇ. (ئۇھالدا) سىلەر مېنىڭ سۈننىتىمگە ۋە ھىدايەتكە ئېرىشكەن راشىد خەلىپىلىرىمنىڭ سۈننىتىگە ئەگىشىشىڭلار، ئۇنىڭغا مەھكەم ئېسىلىڭلار، ئۇنى ئېزىق چىشىڭلار بىلەن چىڭ چىشلەڭلار. دىندا يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىققان ئىشلاردىن ھەزەر ئەيلەڭلار. چۈنكى، دىندا يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىققان ھەر قانداق بىدئەتتۇر، بارچە بىدئەت ئازغۇنلۇقتۇر.» (ئەبۇ داۋۇد 4607؛ تىرمىزى 2676؛ ئەھمەد 17142، 17044؛ ئەھمەد شاكىر ۋە باشقا مۇھەددىسلەر سەھىھ دېگەن)
بۇ ھەدىس رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ سۈننىتىگە ۋە راشىد خەلىپىلەرنىڭ سۈننىتىگە ئېسىلىشتىكى ئاساستۇر.
ساھابىلەرنىڭ رەسۇلۇللاھنىڭ ۋەز-تەبلىغلىرىدىن تەسىرلىنىشىدىكى پەزىلىتى.
ئىختىلاپتا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ سۈننىتىگە ئېسىلىشنىڭ پەرزلىكى. (مەسىلەن، ئىككى مۇسۇلمان خۇپتەن نامىزىنىڭ ئاخىرقى ۋاقتى توغرىسىدا ئىختىلاپلىشىپ قالدى. بۇنى ئىشەنچىلىك ئالىملاردىن سوراپ ياكى ھەدىس، فىقھى كىتابلاردىن ئاختۇرۇش ئارقىلىق رەسۇلۇللاھنىڭ بۇ ھەقتىكى ھۆكمىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلىپ، شۇ ھۆكۈمگە ئېسىلىشنىڭ پەرزلىكى. «خۇپتەن نامىزىنىڭ ۋاقتى كېچە يېرىمىغىچىدۇر.»- سەھىھ مۇسلىم.) ئاللاھ ھەر ئىشتا رەسۇلۇللاھنىڭ ھۆكمىگە مۇراجىئەت قىلىشقا بۇيرۇپ مۇنداق دېگەن:«ئەگەر بىر ئىشتا ئىختىلاپلىشىپ قالساڭلار، ئۇ جەھەتتە ئاللاھقا ۋە ئاللاھنىڭ رەسۇلىغا مۇراجىئەت قىلىڭلار.» (نىسا سۈرىسى، 59-ئايەت)
راشىد خەلىپىلەرنىڭ پەزىلىتى. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم ئۇلارنىڭ سۈننىتىگە ئەگىشىشنى بۇيرۇدىكى ۋە ئۇلارنىڭ يولىنىڭ توغرا ۋە ھىدايەت يولى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. راشىد خەلىپىلەردىن مەقسەت ئەبۇكرى، ئۆمەر، ئوسمان ۋە ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇملاردۇر.
ئەقىدە، شەرىئەت ۋە ئەھكامدا دىندا كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان ئىشلاردىن — يەنى بىدئەتتىن — ھەزەر ئەيلەش.
ھەر قانداق بىدئەتنىڭ ئازغۇنلۇق ئىكەنلىكى. (ھەدىستە «بىدئەتنىڭ ھەر قاندىقى ئازغۇنلۇقتۇر» دەپ ھەممە بىدئەتنى يامانلىققا نىسبەت بەرگەنلىكى ئۈچۈن) بىدئەتنى ياخشى بىدئەت (بىدئەت ھەسەنە) ۋە يامان بىدئەت (بىدئەت سەييىئە) دەپ ئايرىۋېلىشنىڭ رەت قىلىنىدىغانلىقى.
دىنىي مەسىلىلەرنىڭ ھەر قاندىقىدا قايتىدىغان مەنبەنىڭ رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ ئېلىپ كەلگەن ھۆكۈملىرى ئىكەنلىكى.
عَن مُعَاذ بن جَبَلٍ رضي الله عنه قَالَ: قُلتُ يَا رَسُولَ الله أَخبِرنِي بِعَمَلٍٍ يُدخِلُني الجَنَّةَ وَيُبَاعدني منٍ النار قَالَ: (لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْ عَظِيْمٍ وَإِنَّهُ لَيَسِيْرٌ عَلَى مَنْ يَسَّرَهُ اللهُ تَعَالَى عَلَيْهِ: تَعْبُدُ اللهَ لاَتُشْرِكُ بِهِ شَيْئَا، وَتُقِيْمُ الصَّلاة، وَتُؤتِي الزَّكَاة، وَتَصُومُ رَمَضَانَ، وَتَحُجُّ البَيْتَ. ثُمَّ قَالَ: أَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى أَبْوَابِ الخَيْرِ: الصَّوْمُ جُنَّةٌ، وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الخَطِيْئَةَ كَمَا يُطْفِئُ المَاءُ النَّارَ، وَصَلاةُ الرَّجُلِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ ثُمَّ تَلا : (تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ) حَتَّى بَلَغَ: (يَعْلَمُونْ) [السجدة:16-17] ثُمَّ قَالَ: أَلا أُخْبِرُكَ بِرَأْسِ الأَمْرِ وَعَمُودِهِ وَذِرْوَةِ سَنَامِهِ ؟ قُلْتُ: بَلَى يَارَسُولَ اللهِ، قَالَ: رَأْسُ الأَمْرِ الإِسْلامُ وَعَمُودُهُ الصَّلاةُ وَذروَةُ سَنَامِهِ الجِهَادُ ثُمَّ قَالَ: أَلا أُخبِرُكَ بِملاكِ ذَلِكَ كُلِّهِ ؟ قُلْتُ:بَلَى يَارَسُولَ اللهِ. فَأَخَذَ بِلِسَانِهِ وَقَالَ: كُفَّ عَلَيْكَ هَذَا. قُلْتُ يَانَبِيَّ اللهِ وَإِنَّا لَمُؤَاخَذُونَ بِمَا نَتَكَلَّمُ بِهِ ؟ فَقَالَ: ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَامُعَاذُ. وَهَلْ يَكُبُّ النَّاسَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ أَو قَالَ: عَلَى مَنَاخِرِهِمْ إِلاَّ حَصَائِدُ أَلسِنَتِهِمْ) رواه الترمذي وقال: حديث حسن صحيح.
مۇئاز ئىبنى جەبەل رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن مۇنداق بايان قىلىنىدۇ: مەن «ئى رەسۇلۇللاھ! مېنى جەننەتكە كىرگۈزىدىغان ۋە دوزاختىن يىراق قىلىدىغان بىر ئەمەلنى ماڭا دەپ بەرگەن بولسىلا» دېدى. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم «بەك چوڭ ئىش توغرۇلۇق سورۇدۇڭ. بۇ ئاللاھ ئاسان قىلىپ بەرگەن كىشىگە ئاساندۇر. پەقەت ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلغىن ۋە ئاللاھقا ھېچنەرسىنى شېرىك قىلىۋالمىغىن؛ نامازلىرىڭنى مۇكەممەل ئادا قىل، زاكاتنى بەر، رامزان روزىسىنى تۇتۇ ۋە بەيتۇللاھنى ھەج قىل» دېدى. ئاندىن يەنە مۇنداق دېدى:«ساڭا ياخشىلىقلارنىڭ ئىشىكىنى كۆرسىتىپ قويايمۇ؟ روزا قالقاندۇر. سۇنى ئوتنى ئۆچۈرگىنىدەك، سەدىقە گۇناھلارنى ئۆچۈرىدۇ. كىشىنىڭ كېچىنىڭ يېرىمىدا ئوقۇغان نامىزىمۇ ھەم گۇناھلارنى ئۆچۈرىدۇ.» ئاندىن ئاللاھنىڭ مۇنۇ ئايەتلىرىنى ئوقۇدى:{ئۇلارنىڭ يانلىرى ئورۇن-كۆرپىدىن ئۇزاقتۇر، قورققان ۋە ئۈمىد قىلغان ھالدا رەببىگە دۇئا قىلىدۇ، رىزىق قىلىپ بەرگەنلىرىمىزدىن (ئاللاھ يولىغا) سەرپ قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ قىلغان ئەمەللىرىنىڭ مۇكاپاتى يۈزىسىدىن ئاللاھنىڭ ھوزۇرىدا ساقلانغان ۋە ئۇلارنى خۇشال قىلىدىغان كاتتا نېمەتنى ھېچكىم بىلمەيدۇ.} (سەجدە سۈرىسى، 16-ئايەت ئايەتلەر) ئاندىن «ساڭا ئىشنىڭ بېشىنى، تۈۋرۈكىنى ۋە يۇقىرى پەللىسى دەپ بېرەيمۇ؟» دېدى. مەن «شۇنداق قىلسىلا، ئى ئاللاھنىڭ رەسۇلى» دېدىم. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم «ئىشنىڭ بېشى ئىسلامدۇر، ئۇنىڭ تۈۋرۈكى نامازدۇر، يۇقىرى پەللىسى جىھادتۇر» دېدى. ئاندىن «ساڭا بۇلاردىن ھەممىسىنىڭ ئاساسىنى دەپ بېرەيمۇ؟» دېدى. مەن «شۇنداق قىلسىلا، ئى ئاللاھنىڭ رەسۇلى» دېدىم. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم تىلىنى تۇتۇپ تۇرۇپ «بۇنى ساقلا» دېۋىدى، مەن «ئى ئاللاھنىڭ رەسۇلى، سۆزلىگەن سۆزلىرىمىز سەۋەبلىكمۇ ھېسابقا تارتىلامدۇق؟» دەپ سورىدىم. «ئاناڭ ساڭا يىغلاپ قالسۇن! ئىنسانلارنىڭ يۈزىچىلەپ (ياكى بۇرنىچىلاپ) دوزاخقا چۈشۈپ كېتىشىگە سەۋەب بولغان نەرسە ئۇلارنىڭ تىللىرى ئارقىلىق قىلغان گۇناھلىرى بولماي نېمە؟» دېدى. (تىرمىزى 2616؛ ئەھمەد 22016؛ مۇھەددىسلەردىن ئەھمەد شاكىر ۋە باشقىلار سەھىھ دېگەن)
* ئاخىرەتتىكى سائادەتنى قولغا كەلتۈرۈشتىكى سەۋەبلەرنىڭ ئىشلارنىڭ ئەڭ مۇھىمى ئىكەنلىكى.
* بۇ سەۋەبلەرنى ئۆگىنىشكە ئەھمىيەت بېرىشنىڭ ئەقىللىقلىق جۈملىسىدىن ئىكەنلىكى.
* سائادەتنىڭ سەۋەبلىرىنىڭ ئۇل-ئاساسىنىڭ ئىسلامدىكى بەش پەرز ئىكەنلىكى.
* روزىنىڭ، سەدىقىنىڭ ۋە كېچىنىڭ يېرىمىدا قىلىغان نامازنىڭ پەزىلىتى.
* روزا بەندىنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ۋە يامانلىقلاردىن ساقلايدۇ.
* سەدىقە ۋە كېچىنىڭ يېرىمىدە قىلىغان ناماز گۇناھلارنىڭ مەغفىرەت قىلىنىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
* سۆز ئارىسىدا قۇرئان ئايىتىدىن دەلىل كەلتۈرۈشتە ئەئۇزۇ، بىسماللاھنىڭ شەرىئەتتە بەلگىلەنمىگەنلىكى.
* ئاللاھ ياخشى كۆرىدىغان ئىشلارنى ئۆز نەپسىنىڭ ئىستەك-ئارزۇلىرىدىن ئۈستۈن تۇتۇشىنىڭ پەزىلىتى.
* ئىبادەت ۋە دۇئادا ئاللاھتىن قورقۇش بىلەن ئاللاھتىن ئۈمىد قىلىشنى بىرلەشتۈرۈش.
* دىننىڭ ئەسلىنىڭ لائىلاھە ئىللەللاھ ئىكەنلىكى، دىننىڭ تۈۋرۈكىنىڭ ناماز ئىكەنلىكى، ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىشنىڭ نەپلە ئىبادەتلەرنىڭ ئەڭ پەزىلەتلىكى ئىكەنلىكى. (شەيخنىڭ بۇ سۆزى دۈشمەندىن قوغدىنىش جىھادىنىڭ پەرز ئەيىنلىكىگە زىت ئەمەس. جىم تۇرغان كاپىرغا قارشى جىھاد قىلىش ئارقىلىق، ئىسلامنى كۈچەيتىش ۋە يېيىش جىھادى نەپلە جىھاد بولۇپ، بۇ ئۆلىمالار ئارىىسدىكى مەشھۇر ھۆكۈمدۇر. ھەدىستىكىسى مۇشۇ تۈردىكى جىھادنى كۆرسەتمەكتە، شەيخ سۆزىدە مۇشۇنى كۆزدە تۇتماقچى.)
* ئىشنىڭ ئاساسىنىڭ تىلنى ساقلاش ئىكەنلىكى. (يەنى بۇ ئەسلىدە ئەمەللەرنىڭ ئەڭ ئاسىنى، بۇنىڭ ئەكسى ھەممە گۇناھلارنىڭ بېشى.)
* تىل سەۋەبلىك يۈز بېرىدىغان گۇناھلارنىڭ كۆپ بولىدىغانلىقى.
* دوزاخقا كىرىشنىڭ بەزى سەۋەبلىرى بولىدىغانلىقى (ۋە بۇ سەۋەبلەرنىڭ ئايەت ياكى ھەدىسلەر ئارقىلىق دوزاخ بىلەن خەۋەر بېرىلگەن، لەنەت قىلىنغان، قورقۇتىلغان ياكى شۇ گۇناھنى قىلغۇچىنىڭ ئىسلام ئۈممىتىدىن ئەمەسلىكى بايان قىلىنغان ھارام ۋە بىدئەت ئىشلار ئىكەنلىكى)
دىندا بەلگىلگەنگەن پەرز ۋە نەپلە ئەمەللەرنىڭ جەننەتكە كىرىشنىڭ سەۋەبى ئىكەنلىكى.
عَنْ أَبِيْ ثَعْلَبَةَ الخُشَنِيِّ جُرثُومِ بنِ نَاشِرٍ رضي الله عنه عَن رَسُولِ اللهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللهَ فَرَضَ فَرَائِضَ فَلا تُضَيِّعُوهَا، وَحَدَّ حُدُودَاً فَلا تَعْتَدُوهَا وَحَرَّمَ أَشْيَاءَ فَلا تَنْتَهِكُوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً لَكُمْ غَيْرَ نِسْيَانٍ فَلا تَبْحَثُوا عَنْهَا) حديث حسن رواه الدارقطني وغيره.
ئەبۇ سەئەلەبە ئەلخۇشەنى جۇرسۇم ئىبنى ناشر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن بايان قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم مۇنداق دېگەن:«شۈبھىسىزكى ئاللاھ بەزى پەرزلەرنى بېكىتتى، ئۇلارنى زايە قىلۋەتمەڭلار. ئاللاھ بەزى چەك-چېگرالارنى بەلگىلىدى، ئۇلاردىن ئېشىپ كەتمەڭلار. بەزى ئىشلارنى ھارام قىلدى، ئۇلارغا يېقىن يولىماڭلار. بەزى ئىشلار توغرۇلۇق — ئۇنتۇپ قېلىپ ئەمەس، سىلەرگە رەھمەت يۈزىسىدىن — سۈكۈت قىلدى. ئۇ توغرۇلۇق كوچىلاپ يۈرمەڭلار.» (داراقۇتنى 4\184)
* ئاللاھ تائالانىڭ بەندىلىرى ئۈچۈن خالىغىنىنى پەرز قىلىپ، خالىغىنى ھارام قىلىدىغانلىقى. (ۋە بۇنى ئۆز ھېكمىتىگە بىنائەن قىلىدىغانلىقى.)
* پەرزلەرنى ئورۇنداشنىڭ پەرزلىكى ۋە ئۇنى زايە قىلىشنىڭ ھاراملىقى. ھاراملاردىن ئۇزاق تۇرۇشنىڭ پەرزلىكى ۋە ئۇنىڭ چۈشۈپ قېلىشنىڭ ھاراملىقى.
* شەرىئەتتە ھالال ياكى ھاراملىقى توغرۇلۇق ناس (دەلىل) بولمىغان ئىشلارنىڭ مۇباھ ئىشلار ئىكەنلىكى. (رەسۇلۇللاھ زامانىسىدا ئىبادەت ھېسابلانمىغان ھەر قانداق ئىش كېيىنكى چاغدا ياخشى ھېسابلىنىپ قىلىنسا ئۇ بىدئەتتۇر. مەسىلەن، يۇقارقى قائىدىنى سۈيئىستېمال قىلىپ، مەۋلۇت توغرۇلۇق ئايەت ھەدىستە چەكلىمە يوق، دېمەك بۇ مۇباھ-دۇرۇس دېيىش جاھىلنىڭ ئىشى. چۈنكى، مەۋلۇتنى قىلغانلار ساۋاب ۋە ياخشى ئىش دەپ قىلىدۇ، مەۋلۇت رەسۇلۇللاھنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرلەپ قۇرئان ۋە قەسىدىلەرنى ئوقۇپ، سورۇن ھازىرلاشتۇر. ھالبۇكى بۇ رەسۇلۇللاھنىڭ ۋە ساھابىلەرنىڭ، تابىئىنلارنىڭ دەۋرىدە يوق، شىئەلەر ئوتتۇرىغا چىقارغان ئىش. رەسۇلۇللاھنىڭ «كىم دىندا بىز قىلمىغان ئىشنى قىلسا، ئۇ ئىش رەت قىلىنىدۇ» دېگەن سۆزى، پۈتكۈل بىدئەتلەرنىڭ ھاراملىقىنى ۋە رەت قىلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.)
* ئېنىق ھۆكمى كەلمىگەن بىر ئىشنى كوچىلاپ، سۈرۈشتۈرۈپ، ئۇنىڭ پېشىگە چۈشۈشنىڭ چەكلەنگەنلىكى. (بۇ ۋاقىت، زېھىننى ئىسراپ قىلىش، نەپسى-خاھىشىغا ئەسىر چۈشۈ ۋە شەك-شۈبھە پەيدا قىلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.)
