تەركىبكە ئۆتۈش

خەتكۈشلەر (ساقلانغان بەتلەر)

ھازىرقى بەت: ...

تېخى ھېچقانداق بەت خەتكۈشكە قوشۇلمىدى

تۆۋەندىكى كۇنۇپكىنى ياكى بەتلەردىكى خەتكۈش بەلگىسىنى چېكىپ بۇ يەرگە ساقلىۋالالايسىز.

تەڭشەكلەر

يېزىق
يورۇقلۇق ھالىتى
بەت ئۇسلۇبى
ئۇيغۇرچە خەت نۇسخىسى
ئەرەبچە خەت نۇسخىسى
خەت چوڭلۇقى
كونا ھۆججەتلەرنى تازىلاپ ئەڭ يېڭى مەزمۇنلارنى يۈكلەيدۇ

كۈرەشچان ئەدىب، شېھىت ئابدۇخالىق ئۇيغۇر

كۈرەشچان ئەدىب، شېھىت ئابدۇخالىق ئۇيغۇر تۇرپانى

بۆلۈم: “كۈرەشچان ئەدىب، شېھىت ئابدۇخالىق ئۇيغۇر تۇرپانى”

(ھ. 1314 – 1351 / م. 1896 – 1932/1933)1


1. كىرىش سۆز ۋە نەسەبى

بۆلۈم: “1. كىرىش سۆز ۋە نەسەبى”

ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ تولۇق ئىسمى ئابدۇخالىق ئابدۇراھمان بولۇپ، «ئۇيغۇر» تەخەللۇسى بىلەن مەشھۇر. ئۇ 1896-يىلى تۇرپاننىڭ باغرى (ياكى يېڭىشەھەر) يېزىسىدا، سودا-تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغان، ئىلىم-مەرىپەتكە ھۆرمەت قىلىدىغان باي بىر ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن.

دادىسى ئابدۇراھمان چوڭ تىجارەتچى بولۇپ، تىجارىتى شەرقىي ۋە غەربىي تۈركىستان شەھەرلىرىنى، شۇنداقلا رۇسىيەنى قاپلىغان ئىدى. دادىسىنىڭ تىجارىتى ئەينى زاماندا ھەتتا گېرمانىيە ۋە ئىتالىيەگىچە كېڭەيگەن ئىدى. ئابدۇراھمان ئوغلى ئابدۇخالىقنىڭ تەلىم-تەربىيىسىگە كىچىكىدىنلا ناھايىتى چوڭقۇر ئەھمىيەت بەردى2.


2. ئائىلە مۇھىتى ۋە چوڭ دادىسى مەجىد ھاجىنىڭ تەسىرى

بۆلۈم: “2. ئائىلە مۇھىتى ۋە چوڭ دادىسى مەجىد ھاجىنىڭ تەسىرى”

ئابدۇخالىقنىڭ مەرىپەتپەرۋەر بولۇپ يېتىلىشىدە ئۇنىڭ چوڭ دادىسى (ئانىسىنىڭ دادىسى) مەجىد ھاجى ئاخۇن ئالاھىدە رول ئوينىغان:

  • مەجىد ھاجى كىتابخۇمار، مەرىپەتپەرۋەر ئادەم بولۇپ، ياشلىقىدىنلا ئەلىشىر ناۋائىي، شاھ مەشرەپ، ھۈۋەيدا، سۇپى ئاللاھيار قاتارلىق شائىرلارنىڭ كىتابلىرىنى قىزغىن ئوقۇغان ۋە نۇرغۇن مۆتىۋەر ئەسەرلەرنى يىغىپ ساقلىغان.
  • ئۇ ھەر يىلى رۇسىيەگە سودىغا بارغىنىدا، قازان ۋە شەمەي شەھەرلىرىدىن يېڭى چىققان بىلىم-مەرىپەت كىتابلىرىنى سېتىۋېلىپ ئېلىپ كېلەتتى. كىچىك ئابدۇخالىق چوڭ دادىسىنىڭ يېنىدا ئولتۇرۇپ مۇشۇ كىتابلارنى ئاڭلايتتى.
  • مەجىد ھاجىمنىڭ ئايالى ئەرەمسىماخان ھاجىممۇ نەۋرىسى ئابدۇخالىققا كۈندە ئاخشىمى خەلق داستانلىرىنى، تارىخىي رىۋايەت ۋە ئەپسانىلەرنى ئېيتىپ بېرەتتى.
  • ئابدۇخالىقنىڭ ئانىسى نىيازخان زېرەك، خەت ساۋاتلىق، ئوقۇمۇشلۇق ئايال بولۇپ، ئوغلىنىڭ ئەخلاقى ۋە تەلىم-تەربىيەسىگە پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن كۆڭۈل بۆلگەن3.

3. ئوقۇش ھاياتى ۋە كۆپ تىللىق تەلىمى

بۆلۈم: “3. ئوقۇش ھاياتى ۋە كۆپ تىللىق تەلىمى”

ئابدۇخالىق دەسلەپتە تۇرپاندىكى ئەنئەنىۋى خۇسۇسىي دىنىي مەكتەپلەردە ئوقۇپ ساۋادىنى چىقاردى:

  • 1910-يىللىرى تۇرپاندىكى زامانىۋى تىل مەكتىپى (شۆتاڭ) نى پۈتتۈردى.
  • دادىسى ئۇنى قاراشەھەردىكى موڭغۇل مەكتىپىگىمۇ ئوقۇشقا بەردى.
  • دادىسىنىڭ تىجارەت سەپەرلىرىگە ھەمراھ بولۇپ، غەربىي تۈركىستان ۋە رۇسىيەگە بېرىپ، ئۇ يەرلەردە بىر مەزگىل تۇرۇپ رۇس تىلى ۋە دۇنيا ئەدەبىياتىنى مۇكەممەل ئۆگەندى.
  • نەتىجىدە ئابدۇخالىق ئۆز ئانا تىلى ئۇيغۇرچىدىن باشقا ئەرەب، پارس، خىتاي، رۇس ۋە موڭغۇل تىللىرىنى مۇكەممەل ئىگىلىگەن كۆپ تىللىق ياراملىق زىيالىي بولۇپ يېتىشتى.

4. مىللىي ئويغىنىش نىداسى ۋە تەربىيە ئىسلاھاتى

بۆلۈم: “4. مىللىي ئويغىنىش نىداسى ۋە تەربىيە ئىسلاھاتى”

ئابدۇخالىق چەتئەل ۋە تەرەققىي تاپقان جەمئىيەتلەرنى كۆرگەندىن كېيىن، ئۆز خەلقىنىڭ نادانلىق، خۇراپاتلىق ۋە مۇستەبىت زۇلۇم ئاستىدا ئېزىلىپ خار بولۇۋاتقان ئېچىنىشلىق رېئاللىقىنى چوڭقۇر ھېس قىلدى.

ئۇ تۇرپانغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، مىللەتنى ئويغىتىش ئۈچۈن ئەمەلىي مائارىپ ھەرىكىتى باشلىدى:

  • ئۆز مەبلىغى ۋە سەپداشلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن تۇرپاندا يېڭىچە زامانىۋى مەكتەپلەرنى ئاچتى. نامرات پەرزەنتلەرنىڭ ئوقۇش خىراجىتىنى كۆتۈردى.
  • مەسجىدلەردە، توي-تۆكۈنلەردە ۋە يىغىلىشلاردا خەلقنى تەۋھىد ئەقىدىسىگە، ئىلمىي تەپەككۇرگە، قۇللۇق پىسخىكىسىدىن قۇتۇلۇشقا چاقىردى.
  • پۈتكۈل ھاياتىنى مىللەتنىڭ زۇلمەتتىن نۇرغا چىقىشىغا ئاتىدى.

5. يالقۇنلۇق شېئىرىيىتى ۋە «ئويغان!»

بۆلۈم: “5. يالقۇنلۇق شېئىرىيىتى ۋە «ئويغان!»”

ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ قەلىمى ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدە ئۆچمەس ئىنقىلابىي چولپان بولۇپ چاقنىدى. ئۇ خەلق قوشاقلىرى، غەزەل، مۇخەممەس ۋە نەزمى شەكىللىرىنى ئىشلىتىپ، مىللىي مۇستەقىللىق، ئەركىنلىك ۋە ئىلىم-مەرىپەت تېمىلىرىنى كۈيلىدى.

ئۇنىڭ 1921-يىلى يازغان مەشھۇر «ئويغان!» ناملىق شېئىرى پۈتۈن ئۇيغۇر زېمىنىنى زىلزىلىگە سالغان مىللىي ئويغىنىش مارشىغا ئايلاندى:

ئەي پېقىر ئۇيغۇر، ئويغان، ئۇيقۇڭ يېتەر،
سەندە مال يوق، ئەمدى كەتسە جان كېتەر.
بۇ ئۆلۈمدىن ئۆزۈڭنى قۇتقۇزمىساڭ،
ئاھ، سېنىڭ ھالىڭ خەتەر، ھالىڭ خەتەر!

قوپ! دېدىم، بېشىڭ كۆتۈر، ئۇيقۇڭنى ئاچ!
رەقىبنىڭ بېشىنى كەس، قانىنى چاچ!
كۆز ئېچىپ ئەتراپقا ئوبدان باقمىساڭ،
ئۆلىسەن ئارماندا، بىر كۈن يوق ئىلاج.

ھالىڭىز خۇددى پۈتۈپتۇ تەن كەبى،
قالمىدى كۆيدۈرمىگەن ھېچ ئەت-تېنى.
مۇنچە كۆپ قەھرۇ غەزەپكە ئۇچرىساڭ،
كۆرمىدىڭمۇ سەن نېمىشقا نەتىجىنى؟

ئەمدى بىز بىرلەشمىسەك بولماس ئەسلا،
خارلىنىپ كەتكەي بۇ بايلىق ۋە تېن-جان.
ئۆلۈمدىن قورقماي پىدا ئەتسەك كېرەك،
بولمىسا، قاچان قۇتۇلار بۇ ۋەتەن؟

ئۇنىڭ بۇنىڭدىن باشقا «ئاچىل»، «گۈلۈم»، «گۈل خېنىم»، «ۋەتەن تەسۋىرى»، «كۆرۈنگەن تاغ يىراق ئەمەس» قاتارلىق شېئىرلىرى ئەل ئاغزىدا ناخشا ۋە شۇئار قىلىپ يادلىنىپ كەتتى.


6. تۇرپان قوزغىلىڭى ۋە سىياسىي پائالىيىتى

بۆلۈم: “6. تۇرپان قوزغىلىڭى ۋە سىياسىي پائالىيىتى”

1931-يىلى قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭى پارتلاپ، ئوت پۈتۈن شەرقىي تۈركىستانغا تۇتاشتى. 1932-يىلى تۇرپاندىمۇ جاللات خىتاي مىلىتارىستلىرىنىڭ زۇلمىغا قارشى چوڭ خەلق قوزغىلىڭى كۆتۈرۈلدى.

ئابدۇخالىق ئۇيغۇر قوزغىلاڭنىڭ مەنىۋى ۋە تەشكىلىي تۈۋرۈكلىرىنىڭ بىرى بولدى:

  • قوزغىلاڭچىلارنى ئىدىيەۋى جەھەتتىن قوراللاندۇردى، ياشلارنى ئەركىنلىك ئۈچۈن ئاتلىنىشقا چاقىردى.
  • تۇرپاندا خەلق ھاكىمىيىتىنى تەشكىللەشكە، ئاشلىق ۋە قورال-ياراغ تەمىناتىغا ياردەم بەردى.
  • خەلق ئارىسىدا ئادالەتنى ساقلاش، زوراۋانلىق قىلماسلىق ھەققىدە نەسىھەتلەرنى قىلدى.

7. ئەسىرگە چۈشۈش ۋە شەھىدلىك چوققىسى

بۆلۈم: “7. ئەسىرگە چۈشۈش ۋە شەھىدلىك چوققىسى”

تۇرپان قوزغىلىڭى جەريانىدا پۈتۈن زەمبىرەك ۋە زامانىۋى قوراللار بىلەن قوراللانغان ياۋۇز مىلىتارىست شىڭ شىسەي (شېڭ شىسەي) ۋە ما شىشىن لەشكەرلىرى تۇرپان شەھىرىنى قورشىۋالدى.

ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ سەپداشلىرى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرى ئۇنىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇپ قېلىش ئۈچۈن بىر يۈگۈرۈك ئات ھازىرلاپ، ئۇنى شەھەردىن قاچۇرۇۋېتىشكە زورلىدى. ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئاتنىڭ تىزگىنىنى ئىتتىرىپ، يەرگە چۈشتى ۋە تاش يارغۇدەك قەتئىيلىك بىلەن شۇ مەشھۇر سۆزىنى ئېيتتى:

«جاللاتلار ئەزىز شەھىرىمىزنى بېسىۋالغاندا، مەن ئۇلارغا قارشى تاقابىل تۇرماقتا يوق، ئاتقا مىنىپ شەھەرنى تاشلاپ كەتمەيمەن! خەلقىم ئازابتا قالغاندا مەن لەنەتكەردى قاچاق بولمايمەن!»4.

ئۇ شەھەردە قېلىپ خەلق بىلەن تەڭ تۇردى ۋە مۇستەبىت كۈچلەرنىڭ قولىغا ئەسىر چۈشتى. تۈرمىدە ئۇنىڭغا كۆپلىگەن تەن جازاسى، قىيىن-قىستاقلار سېلىندى؛ مەرتىۋە، بايلىق بېرىش باھانىسى بىلەن خەلقىگە خىيانەت قىلىش تەكلىپى بېرىلدى. ئەمما ئابدۇخالىق تاغدەك تەۋرەنمەي دۈشمەننىڭ يۈزىگە ھەقىقەتنى سۆكۈپ تاشلىدى.

1933-يىلى 3-ئاينىڭ 13-كۈنى (ھ. 1351-يىلى)، قانخۇر شېڭ شىسەينىڭ جاللاتلىرى ئەمدىلا 36 ياشقا كىرگەن شائىر ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە ئۇنىڭ سەپداشلىرىنى تۇرپان مەيدانىدا قىلىچ بىلەن چېپىپ شەھىد قىلدى5. ئۇنىڭ قېنى يەرگە تۆكۈلگەن بولسىمۇ، ئۇ كۆتۈرگەن مىللىي ئازادلىق مەشئىلى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ئۆچمەس بولۇپ ياندى.


پايدىلانغان مەنبەلەر

بۆلۈم: “پايدىلانغان مەنبەلەر”
  • ئەدىب ئۇستاز مۇھەممەد قاسىم ئەمىن تۈركىستانىي: «بىر قىسىم تۈركىستان سەرخىللىرىنى تونۇشتۇرۇش» (الإعلام ببعض رجالات تركستان).
  • «ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى» (پ=2530).
  • مۇھەممەد شاھنىياز: «ئابدۇخالىق ئۇيغۇر» ناملىق تەتقىقات كىتابى.

  1. بەزى مەنبەلەردە ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ تۇغۇلغان ۋاقتى 1901-يىلى 2-ئاينىڭ 9-كۈنى دەپ، شەھىد قىلىنغان ۋاقتى 1933-يىلى 3-ئاينىڭ 13-كۈنى دەپ كۆرسىتىلىدۇ. ↩

  2. دادىسى ئابدۇراھمان مەخدۇم چوڭ سودىگەر ۋە ئوقۇمۇشلۇق كىشى ئىدى. ↩

  3. ئانىسى نىيازخان (1870–1971) ئوقۇمۇشلۇق ئايال بولۇپ، 101 يېشىدا ۋاپات بولغان. ↩

  4. مۇھەممەد شاھنىياز: «ئابدۇخالىق ئۇيغۇر»، ئاتقا مىنىپ قېچىشنى رەت قىلىش تەپسىلاتى. ↩

  5. 1933-يىلى 3-ئاينىڭ 13-كۈنى تۇرپاندا قىلىچ بىلەن چېپىلىپ شېھىت قىلىنغان. ↩

يۇقىرىغا قايتىش

تەربىيە ئەپىنى قاچىلاش ئۇسۇلى

تەربىيە ئەپىنى قاچىلاڭ
1
Safari دىكى ھەمبەھىرلەش تۈگۈچىسىنى (Share) بېسىڭ.
2
«باش ئېكرانغا قوشۇش» (Add to Home Screen) نى تاللاڭ.
3
ئوڭ ئۈستىدىكى «قوشۇش» (Add) نى بېسىڭ.