تەركىبكە ئۆتۈش

خەتكۈشلەر (ساقلانغان بەتلەر)

ھازىرقى بەت: ...

تېخى ھېچقانداق بەت خەتكۈشكە قوشۇلمىدى

تۆۋەندىكى كۇنۇپكىنى ياكى بەتلەردىكى خەتكۈش بەلگىسىنى چېكىپ بۇ يەرگە ساقلىۋالالايسىز.

تەڭشەكلەر

يېزىق
يورۇقلۇق ھالىتى
بەت ئۇسلۇبى
ئۇيغۇرچە خەت نۇسخىسى
ئەرەبچە خەت نۇسخىسى
خەت چوڭلۇقى
كونا ھۆججەتلەرنى تازىلاپ ئەڭ يېڭى مەزمۇنلارنى يۈكلەيدۇ

ئۈممەتنىڭ ئوتىدا كۆيگەن مۇساباي ئوغۇللىرى

ئۈممەتنىڭ ئوتىدا كۆيگەن ۋە دىنى ئۈچۈن جان پىدا قىلغان مۇساباي ئوغۇللىرى

بۆلۈم: “ئۈممەتنىڭ ئوتىدا كۆيگەن ۋە دىنى ئۈچۈن جان پىدا قىلغان مۇساباي ئوغۇللىرى”

باھائۇددىنباي (ھ. 1269 – 1348 / م. 1852 – 1929)
ھۈسەينباي (ھ. 1260 – 1345 / م. 1844 – 1926)

مۇساباي ئوغۇللىرى

1. كىرىش سۆز ۋە مۇساباي ئائىلىسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى

بۆلۈم: “1. كىرىش سۆز ۋە مۇساباي ئائىلىسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى”

باھائۇددىن مۇساباي 1852-يىلى قەشقەر شەھىرىدە ئۆز ئۈممىتى ۋە مىللىتىنىڭ غېمىنى يەيدىغان بىر تەقۋادار، مەرىپەتپەرۋەر ئائىلىدە تۇغۇلغان. ئۇلارنىڭ دادىسى مۇساباي ھاجىم ئۆمۈر بويى مىللەتنى ئاقارتىش، تۇرمۇشىنى يۈكسەلدۈرۈش ئارزۇسىدا ياشىغان ۋە پەرزەنتلىرىنى دەل مۇشۇ ئەقىدە بويىچە تەربىيەلىگەن كاتتا زات ئىدى.

1893-يىلى مۇساباي ھاجىم ۋاپات بولغاندا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەممە ۋىلايىتىدە زور مال-مۈلۈك ۋە نام-ئاتاق قالدۇرۇپ كەتكەن ئىدى. ئۇنىڭ تىجارىتى تاشكەند، سەمەرقەند، ئەنجان، ئوشتىن تارتىپ موسكۋا ۋە سانكت-پېتېربۇرگلارغىچە سوزۇلغان بولۇپ، ھەربىر چوڭ مەركەزدە سودا ئىشخانىلىرى ۋە ۋاكالەتخانىلىرى بار ئىدى.

مۇساباي ھاجىم ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ۋەسىيىتىگە ۋە ئارمانلىرىغا ئىككى ئوغلى — ھۈسەينباي ۋە باھائۇددىنبايلار تولۇق ۋارىسلىق قىلدى. بۇ ئىككى قېرىنداش بىر ياقىدىن باش چىقىرىپ، دادىسىنىڭ تىجارىتىنى دۇنياۋى سەۋىيەگە يەتكۈزدى ھەمدە تاپقان بارلىق پۇل-مېلىنى مىللەتنىڭ ئىلىم-مەرىپىتى، زامانىۋى سانائىتى ۋە ئازادلىقى ئۈچۈن سەرپ قىلدى.

باھائۇددىن مۇساباي

2. زامانىۋى سانائەت قۇرۇلۇشلىرى ۋە ئىقتىسادىي كۈچ

بۆلۈم: “2. زامانىۋى سانائەت قۇرۇلۇشلىرى ۋە ئىقتىسادىي كۈچ”

مۇساباي ئوغۇللىرى ئۇيغۇر تۇپرىقىدا غەربنىڭ ئىلغار پەن-تېخنىكىسىنى تۇنجى بولۇپ سانائەتكە تەتبىقلىغان يولباشچىلاردۇر:

  • ئاتۇش كۆن-خۇرۇم زاۋۇتى: ئۇلار گېرمانىيە ۋە شىۋېتسىيەدىن زامانىۋى پار ماتورلىرى، كۆن پىششىقلاپ ئىشلەش ئۈسكۈنىلىرىنى، ماشىنا ۋە خىمىيەلىك بويClarنى ئېلىپ كېلىپ، ئاتۇشتا ئوتتۇرا ئاسىيا بويىچە بىرىنچى دەرىجىلىك زامانىۋى كۆن-خۇرۇم زاۋۇتىنى قۇردى.
  • توقۇمىچىلىق ۋە يىپەكچىلىك: زامانىۋى توقۇمىچىلىق سېخلىرىنى ئېچىپ، يەرلىك دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ مەھسۇلاتلىرىنى دۇنيا بازىرىغا چىقاردى.
  • سۇچىلىق ۋە قاتناش: ئەلنىڭ قۇرغاقچىلىق ئازابىنى يەڭگىللىتىش ئۈچۈن سۇ ئامبارلىرى ۋە ئۆستەڭ-قاناللارنى قازدۇردى، قەشقەر ۋە ئاتۇش ئارىلىقىدىكى ئاساسىي كۆۋرۈك ۋە يوللارنى ئۆز ھېسابىدىن رېمونت قىلدۇردى.

3. مائارىپ ئىنقىلابى: ئاتۇش ئىكساق مەكتىپى ۋە يېڭىچە مائارىپ

بۆلۈم: “3. مائارىپ ئىنقىلابى: ئاتۇش ئىكساق مەكتىپى ۋە يېڭىچە مائارىپ”

مۇساباي ئوغۇللىرى خەلقنىڭ قۇللۇق ۋە قالاقلىقتىن قۇتۇلۇشىنىڭ بىردىنبىر يولى زامانىۋى مائارىپ ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر تونۇپ يەتكەنىدى:

  1. ئىكساق مەكتىپى (ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ بۆشۈكى): ئۇلار 1885-يىلى ئاتۇشنىڭ ئىكساق كەنتىدە تارىختا تۇنجى بولۇپ پارتا، دوسكا، يېڭى دەرسلىك، جۇغراپىيە خەرىتىسى ۋە قەلەم-دەپتەر قوللىنىلغان زامانىۋى پەننىي مەكتەپنى قۇردى.
  2. چەتئەلدىن پېداگوگ ئۇستازلارنى تەكلىپ قىلىش: ئۇلار ئوسمانلى خەلىپىلىكى (تۈركىيە)، تاتارىستان ۋە قازاندىن مەشھۇر مائارىپچىلارنى (مەسىلەن ئەھمەد كامال ئەپەندى ۋە مۇستافا ھەزرەت قاتارلىقلارنى) قەشقەرگە تەكلىپ قىلىپ، پۈتۈن مائاش ۋە ياتاق-تەمىناتىنى ئۆز ئۈستىگە ئالدى.
  3. مەكتەپ تەمىناتى: مەكتەپتە ئوقۇيدىغان مىڭلىغان نامرات يېتىم-يېسىر بالىلارنىڭ ياتىقى، يېمەك-ئىچمىكى، كىيىم-كېچىكى ۋە دەرسلىك كىتابلىرىنى ھەقسىز تەمىنلەپ بەردى.

4. قەدىمىي مەدرىسىلەرنى يېڭىلاش: «خانلىق مەدرىسە» ۋە «دارىلمۇئەللىمىن»

بۆلۈم: “4. قەدىمىي مەدرىسىلەرنى يېڭىلاش: «خانلىق مەدرىسە» ۋە «دارىلمۇئەللىمىن»”

مۇساباي ئوغۇللىرى يېڭى مەكتەپلەرنى ئېچىش بىلەن بىرگە، مىڭ يىللىق ئىسلامىي مەدەنىيەت ئاساسى بولغان تارىخىي مەدرىسىلەرنى قايتا گۈللەندۈردى:

  • خانلىق مەدرىسە: 1911-يىلى قەشقەر شەھىرىنىڭ مەركىزىدىكى، سەئىدىيە خانلىقى دەۋرىدە (مىلادى 1514–1679) قۇرۇلغان بۈيۈك «خانلىق مەدرىسە»نى قايتىدىن تولۇق رېمونت قىلدۇردى. بۇ مەكتەپ پۈتۈن بۇخارا مەدرىسىلىرىدىن قالسىلا پۈتۈن شەرق ئىسلام رايونىدىكى ئەڭ كاتتا دىنىي ئالىي بىلىم يۇرتىغا ئايلاندى.
  • ۋاڭلىق مەدرىسە («دارىلمۇئەللىمىن»): خانلىق مەدرىسىنىڭ يېنىدىكى قەدىمىي «ۋاڭلىق مەدرىسە»نى زامانغا لايىق شەكىلدە تۈزىتىپ، تۇنجى ئوقۇتقۇچىلار تەربىيىلەش ئىنستىتۇتى بولغان «دارىلمۇئەللىمىن» قىلىپ ئاچتى. بۇ يەردە كەلگۈسى دەۋرنىڭ يېڭىچە مۇئەللىملىرى تەربىيىلەندى.

5. چەتئەللەرگە ئوقۇغۇچى چىقىرىش ۋە دىپلوماتىك ئالاقىلەر

بۆلۈم: “5. چەتئەللەرگە ئوقۇغۇچى چىقىرىش ۋە دىپلوماتىك ئالاقىلەر”

مۇساباي ئوغۇللىرى مىللەت ئىچىدىن ياراملىق، زېرەك ياشلارنى تاللاپ، ئۆز شەخسىي خىراجىتى بىلەن دۇنيانىڭ ئىلغار مەركەزلىرىگە ئوقۇشقا ئەۋەتتى:

  • يۈزلىگەن ياشلار ئىستانبۇل، قاھىرە، موسكۋا، پېتېربۇرگ، قازان ۋە بېرلىنغا ئوقۇشقا ئەۋەتىلدى. ئۇلار دوختۇرلۇق، ئىنژېنېرلىق، ھەربىي ئىلىم، دىپلوماتىيە ۋە مائارىپ كەسىپلىرىنى پۈتتۈرۈپ قايتىپ كەلدى.
  • ئوسمانلى خەلىپىلىكى بىلەن ئالاقە: باھائۇددىنباي ئىستانبۇلغا بېرىپ، ئوسمانلى سۇلتانى ۋە دۆلەت رەھبەرلىرى بىلەن كۆرۈشتى. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىسلامىي ۋە مىللىي ئەھۋالىنى بايان قىلىپ، ئىلمىي ۋە مەدەنىيەت ھەمكارلىقى ئورناتتى. بۇ تارىخىي ئۇچرىشىشلار مەشھۇر دۆلەت ئەربابى ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننىڭ «ئاسارەتتىكى شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن» ناملىق كىتابىدىمۇ تەپسىلىي بايان قىلىنغان1.

6. ۋاپاتى، تارىخىي ئورنى ۋە كېيىنكى نەسلى

بۆلۈم: “6. ۋاپاتى، تارىخىي ئورنى ۋە كېيىنكى نەسلى”

باھائۇددىنباي ۋە ھۈسەينباي پۈتۈن ھاياتىنى مىللەتنىڭ بىلىم-مەرىپىتىگە، سانائىتىگە ۋە ئازادلىق ئىشلىرىغا بېغىشلىدى:

  • ھۈسەينباي ھىجرىيە 1345 / مىلادى 1926-يىلى قەشقەردە ۋاپات بولدى.
  • باھائۇددىنباي ھىجرىيە 1348 / مىلادى 1929-يىلى كۆڭلى راھەت، ئاللاھنىڭ رەھمىتى ۋە جەننىتىنى ئۈمىد قىلغان ھالدا باقىي ئالەمگە رىھلەت قىلدى.

ئۇلار ۋاپات بولغاندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستاندا خىتاي مىلىتارىستلىرى زۇلۇمنى كۈچەيتىپ، مۇساباي ئائىلىسىنىڭ ئەۋلادلىرى ۋە مائارىپ ساھەسىدىكى سەرخىللارنى تۈرمىلەرگە تاشلىدى، تەن جازاسى بەردى ۋە قىرغىن قىلدى.

باھائۇددىنباينىڭ قىزىنىڭ ئوغلى، قۇرۇلۇش ئىنژېنېرى سابىر مۇھەممەد زوھۇرىددىن ئەپەندى 1930-يىلى ئانىسى بىلەن بىللە ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ، مۇقەددەس مەككە مۇكەررەمەگە ھىجرەت قىلىپ باردى ۋە شۇ يەردە ياشىدى.

مۇساباي ئوغۇللىرى ئۆزلىرىنىڭ پۈتكۈل ھاياتى ۋە بايلىقىنى ئاللاھ يولىدا ۋە مىللەتنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن پىدا قىلغان ئۇلۇغ شەخسلەردۇر. ئۇلارنىڭ تارىختا قوشقان تۆھپىسى ھەرگىز ئۇنتۇلمايدۇ.


پايدىلانغان مەنبەلەر

بۆلۈم: “پايدىلانغان مەنبەلەر”
  • ئەدىب ئۇستاز مۇھەممەد قاسىم ئەمىن تۈركىستانىي: «بىر قىسىم تۈركىستان سەرخىللىرىنى تونۇشتۇرۇش» (الإعلام ببعض رجالات تركستان).
  • «ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى» (تەرجىمىدە: بىلىميار، پ=2497).
  • ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن: «ئاسارەتتىكى شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن» (Esir Doğu Türkistan İçin, ئىستانبۇل)، 116–177-بەتلەر.

  1. «ئاسارەتتىكى شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن» ناملىق كىتاب ھازىرقى تۈرك يېزىقىدا «Esir Doğu Türkistan İçin» دەپ نەشر قىلىنغان (116–177-بەتلەر). ↩

يۇقىرىغا قايتىش

تەربىيە ئەپىنى قاچىلاش ئۇسۇلى

تەربىيە ئەپىنى قاچىلاڭ
1
Safari دىكى ھەمبەھىرلەش تۈگۈچىسىنى (Share) بېسىڭ.
2
«باش ئېكرانغا قوشۇش» (Add to Home Screen) نى تاللاڭ.
3
ئوڭ ئۈستىدىكى «قوشۇش» (Add) نى بېسىڭ.