بالىلار نېئمەتتۇر، بالا تەربىيىسى ۋە ئاتا-ئانىنىڭ مەسئۇلىيىتى

بالىلار ئاللاھ تائالانىڭ ئامانەتلىرىدۇر ئىسلام دىنى پەرزەنت يېتىشتۈرۈشكە ۋە نەسىللەرنىڭ ساغلام ئۆ سۈپ يېتىلىشىگە تۋسقۇنلۇق قىلىدىغان تۈرلۈك ئامىللار ۋە ئاپەتلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەردى. بالىلارئاتا ئانىلارغا ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن تاپشۇرۇلغان ھەم شەرەپلىك ھەم خەتەرلىك بىر ئامانەتلەردۇر. ئاتا ئانىلار قىيامەت كۈنىدە ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدا بۇ ئامانەتلەرنىڭ جاۋابكارلىقىغا تارتىلىدۇ. شۇڭا ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇسۇلمانلارنى بۇ جاۋابكارلىقتىن دەيدۇ: ﴿وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا﴾ يەنى : » يېقىلغۇسى ئىنسان ۋە تاش بۋلىدى غان دۋ زاختىن ساقلاڭلار . ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنى ۋە بالا چاقىلىرىنى دۇزاخ ئازابىدىن ساقلىشىنىڭ بىردىن بىر چارىسى ئۈستىدىكى پەرزەنت ھەقلىرىنى تۋلۇق ئادا قىلىش يۋلىدا، بالىلارغا كىچىكىدى ن باشلاپلا ئىمان، ئىسلامنى ئۆگىتىپ، ياخشى ياماننى بىلدۈرۈپ، ئىلىم مەرىپەت ئۆگىتىپ بۇ ئامانەتنى ئادا قىلىشىدىن ئىبارەتتۇر. ئاتا ئانىلار يۇقىرىقىلارنى ئاللاھ تائالا بۇيرىغان بۋيىچە ئادا قىلغاندىن كېيىن،ئۇلارنىڭ مەسئۇلىيىتى تۇگەيدۇ. كېيىنىكى ئىشلارغا با لىلار ئۆزلىرى جاۋابكار بولىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەيدۇ:

» ھەرقانداق بالا ئىسلام دىنىنى ئېتىراپ قىلىشقا ھازىر بولغان تەبىئىتى

بىلەن تۇغۇلىدۇ، ئۇنى ئاتا ئانىسى يەھۇدىي قىلىدۇ ياكى خرىستىئان ) ( تەھرىم سۈرىسى 6 ئايەت

قىلىدۇ ياكى مەجۈسىي قىلىدۇ « . دېمەك، ئاتا ئانىلار بالىلارنىڭ قانداق يېتىشىپ چىقىشىدىن مەسئۇلدۇر. ئۇلار بالىلىرىنى ئىسلام نۇرى ئاستىدا، ياخشى تەربىيىلەپ چىققان بولسا، ئۇنىڭ مۇكاپاتىنى ئاۋۋال مۇشۇ دۇنيادا، ئاندىن ئاخىرەتتە چۋ قۇم كۆرىدۇ. ئەگەر بالىلىرىنى ئۆز ھاۋايى ھەۋەسلىرىگە قۋيۇپ بېرىپ، ئاللاھ تائالانىڭ كۆرسەتمىسى بۋيىچە يېتىشتۈرەلمىگەن بولسا، ئۇنىڭ جازاسىنى ئاۋۋال بۇ دۇنيادا، ئاندىن ئاخىرەتتە تارتىدۇ. يامان بالىنىڭ ئاپىتى ئاتا ئانىلارنى تۈرلۈك بالالارغا دۇچار قىلىدۇ، قىيامەت كۈنىدىمۇ ئۇلارنى خاتىرجەم قىلمايدۇ. ئامانەتنى زايا قىلغان كىشى قانداق جاۋابكا لىققا تارتىلسا ، بالىلىرىنىڭ كېلىچىكىنى زايا قىلىۋەتكەن ئاتا ئانىلارمۇ، ئۇنىڭدىن ئېغىرراق جاۋابكارلىققا تارتىلىدۇ. چۈنكى بالىلار ئاللاھ تائالانىڭ ئۇلارنىڭ قۋللىرىغا تاپشۇرغان ئامانەتلىرىدۇر. ) ( بۇخارى رىۋايىتى

بالا تەربىيەسى ئاتا - ئانىنىڭ بۇرچى بالىنىڭ ئەڭ دەسلەپ كۆرىدىغىنى ئۆي ۋە ئائىلىدۇر. بالا يۋرۇق دۇنياغا كۆز ئاچقاندىن باشلاپ كۆزىگە چېلىققان ھەر قانداق نەرسە ئۇنىڭ زېھنىگە ئۋرناپ كېتىدۇ. ئۇنىڭ خاراكتېرىمۇ زېھنىدە قالغان نەرسىلەرگە قاراپ شەكىللىنىدۇ. بۇ باسقۇچتا ھەر قانداق نەرسە بالىغا تەسىر كۆرسەتكۈچ ئامىل بولىدۇ. ئىما م غەززالىي مۇنداق دېگەن: » بالا ئاتا – ئانىغا ئامانەتتۇر. ئۇ يېڭى تۇغۇلغاندا، ئۇنىڭ قەلبى ھېچنېمىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان ساپ گۆھەرگە ئۋخشايدۇ. بۇ مەزگىلدە ئۇ كۆزىگە چېلىققان ياكى تەسىر قىلغان ھەر قانداق نەرسىنىڭ قىياپىتىنى زېھنىدە قالدۇرىدۇ. مايىل قىلىنىدىغ ان ھەر قانداق نەرسىگە دىلى مايىل بولىدۇ. نېمىگە ئۆگىتىلسە شۇنىڭغا ئادەتلىنىپ چوڭ بولىدۇ. ياخشىلىققا ئۆگىتىلسە ياخشىلىق ئۈستىدە چوڭ بولىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى بىلەن ئاتا – ئانىسى، تەربىيىلگۈچىسى ئىككى ئالەمدە ياخشىلىققا ئېرىشىدۇ. ناۋادا، ئۇ يامانلىققا كۆندۈرۈلسە، ئۇنىڭ تەربىيەسىگە سەل قارالسا، ئۇ يامان تەبىئەتلىك ئادەم بولۇپ چىقىدۇ. بۇنىڭدىن ئۇنى تەربىيىلىگەنلەر جاۋابكار بولىدۇ. بالا تەربىيىلەش خۇددى دېھقاننىڭ ئىشىغا ئۋخشاپ كېتىدۇ. زىرائەتلەرنىڭ ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشى ئۈچۈن باغۋەن زىرائەت ئارىسىدا ئۈنگەن ياۋا ئۋتال رنى ۋە تىكەنلەرنى يۋلۇپ ئېلىۋېتىدۇ «. بالىلارغا ياخشى ئۈلگە بۋلۇش كېرەك ياخشى ئىشلاردا بالىلارغا ئۈلگە بۋلۇش ئۇلارنىڭ قەلبىدە ناھايىتى زۋر تەسىرگە ئىگە. بالا كۆپ ھاللاردا ئاتا – ئانىسىنى دۋرايدۇ. ھەتتا

ئاتا - ئانا بالىغا ئەڭ كۈچلۈك تەسىرلەرنى قالدۇرالايدۇ. شۇڭا بالىلارغا كامالىغا يەتكەن گۈزەل ئەخلاق ۋە ئەڭ ئېسىل كەيپىيات بىلەن مۇئامىلە قىلىش تەلەب قىلىنىدۇ. بالىلار ئالدىدا بىراۋغا ئېغىزىنى بۇزۇش، غەيۋەت قىلىش، يالغان سۆزلەش بەكمۇ ئەيىب ئىشتۇر. كۆپىنچە ئاتا – ئانىلار بۇ ئىشقا ئەھمىيەت بەرمەيدۇ . ئۇلار بالىلارنىڭ سەزگۈسىنى ۋە ئەقلىنى تۋلىمۇ ئاددى چاغلايدۇ. ئەمەلىيەتتە كىچىك بالىلار ئاتا – ئانىلار تەسەۋۋۇر قىلغاندىنمۇ بەك سەزگۈر ۋە ئەقىللىقتۇر. بىراۋنىڭ ئۆزى يالغان سۆزلەپ تۇرۇپ، بالىلىرىنى يالغان سۆزلەشتىن تۋسقىنى، ئۆزى يامان ئىش قىلىپ تۇرۇپ بالىلىرىنى يامان ئىشال ردىن تۋسقىنى پايدىسىزدۇر. چۈنكى بالىلار ئۈچۈن تەسىر قىلىدىغان نەرسە ئاتا – ئانىنىڭ يۈرۈش – تۇرۇشى، گەپ – سۆزلىرى ۋە بارلىق ھەرىكەتلىرىدۇر. ئۆزىنىڭ ئەمەلىيىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان ۋەز - نەسىھەت ۋە تەلىم – تەربىيە ئۈنۈم بەرمەيدۇ. شۇڭا ئاللاھ تائالا ئاگاھلاندۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا لانَّاسُ وَالْحِجَارَةُ﴾ يەنى ئۆزۈڭلارنى ۋە بالا چاقاڭلارنى،

﴿ ئائىلەڭدىكىلەرنى نامازغا بۇيرىغىن ۋە ئۆزۈڭمۇ ئۇنى ئۋرۇنداشتا چىداملىق بۋلغىن ﴾ دەپ بۇيرىغان. ئەگەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۆزى ناماز ئۋقۇماي تۇرۇپ باشقىلارنى ئۋقۇشقا بۇيرىغان بۋلسا ئىدى ، ئاللاھنىڭ ناماز ئوقۇش بۇيرىقى ئەمەلگە ئاشمىغان ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋەز – نەسىھەتلىرى پايدىسىز بولۇپ قالغان بولاتتى. مانا بۇ، ئۈنۈملۈك تەربىيەنىڭ بىردىنبىر ئاساسىدۇر. ئىسلام پەيغەمبىرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاتا – ) ( 231

ئانىلارغا بالىلى رىنى راستچىل، ئەخلاقلىق قىلىپ تەربىيىلەش بۇرجىنى ھەمىشە يادلاندۇراتتى. ئابدۇلال ئىبىن ئاس ئۆزىنىڭ ئۆسمۈرلۈك ۋاقتىدىكى بىر قىسسىنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: بىر كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىزنىڭ ئۆيدە ئىدى، ئانام مېنى چاقىرىپ: » بۇ ياققا كەل! ساڭا بىر نەرسە بېرىمەن « دېۋىدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئانامدىن » سىز نېمە بەرمەكچى؟ « دەپ سۋرىدى. بۇ ۋاقىتتا ئانام » خۋرما بىرەي دەۋاتىمەن « دەپ جاۋاب بەرگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: » ئەگەر بەرمىسىڭىز، سىزگە بىر قېتىملىق يالغان ئېيتقاننىڭ گۇناھى يېزىلىدۇ « دېدى. بۇ قىسسىدە ئاتا - ئانىلارنىڭ بالىلىرىنى راستچىللىقى مۇقەددەس بىلىدىغان، يالغانچىلىقتىن نەپرەت قىلىدىغان قىلىپ تەربىيىلىشىنىڭ نەقەردەر زۆرۈرلىكى ئىپادىلىنىدۇ. ئەگەر ئاتا – ئانىلار بۇ ئىشلارغا سەل قاراپ يول قۋيسا، بالىلار چوڭ بۋلغانلىرىدا يالغان ئېيتىشنى كىچى ك ئىش دەپ بىلىدىغان بولۇپ قالىدۇ - دە، ئەخلاقىي جىنايەتلەرنى سادىر قىلىشتىن ئىككىلەنمەيدىغان بولىدۇ. نەسىھەت قىلىشقا مۇناسىپ ۋاقىت تاللاش لازىم ئاتا – ئانىلار بالىلىرىغا نەسىھەت قىلماقچى بۋلغاندا چۋقۇم مۇۋاپىق ۋاقىتنى تاللىشى لازىم. چۈنكى مۇۋاپىق پۇرسەتتە قى لىنغان تەربىيە بالىغا بېسىم ۋە زىرىكىش تۇيۇلماستىن، نەق قەلبىگە بارىدۇ. بالىلارغا دۋستلىرىنىڭ ئالدىدا، رۋھىي – كەيپىيىتى ياخشى بۋلمىغان ۋاقىتتا نەسىھەت قىلمىغان ياخشى. نەسىھەت قىلىش ئۈچۈن ئەڭ مۇناسىپ ۋاقىت سەيلى – ساياھەت قىلغان، داستىخانغا ئۋلتۇرغان ۋاقىتلاردۇر. بالىلار ئارىسىدا ئادالەتلىك بۋلۇشنىڭ زۆرۈرلىكى بالىلار ئوتتۇرىسىدا ئايرىمىچىلىق قىلىپ بىرىنى يەنە بىرىدىن

ئۈستۈن كۆرۈش ياكى مېھرىنى، ياخشىلىقىنى بىرىگە ئالاھىدە قىلىش ھەقسىزلىق بولۇپ، ئاللاھ تائالا ھەقسىزلىق قىلغۇچىلارنى ياقتۇرمايدۇ. بالىلار ئارىسىدا ئايرىمىچىلىق قىلىشنىڭ دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك زىيانلىرى كۆپتۇر. دۇنيادا بالىلار ئۋتتۇرىسىدىكى ئىناقلىققا تەسىر يېتىدۇ، ئارىسىدا بىر - بىرىنى كۆرەلمەسلىك، دۈشمەنلىك ئۇرۇقلىرىنى چاچىدۇ. مۇنداق كىشى ئاخىرەتتە ئاللاھنىڭ ئازابىغا دۇچار بولىدۇ. مىراستا بالىلار ئارىسىدا ئايرىمىچىلىق قىلىشنىڭ ھاراملىقى مىراس مەسىلىسىنى ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە ئۆزى بىۋاسىتە بەلگىلەپ، كىمنىڭ قانچىلىك ئالىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەرگەن. ئاتا - ئانىلارنىڭ بالىلىرى ئوتتۇرىسىدا ئادالەتسىزلىك قىلىپ، ئۆزى ياقتۇرىدىغان بالىلىرىغا مىراستىن كۆپرەك بېرىشى ياكى ئۆزى ياقتۇرمايدىغان بالىلىرىنى مىراستىن مەھرۇم قىلىشى ياكى شۇنداق قىلىشقا ۋەسىيەت قىلىپ قالدۇرۇشى ئاللاھ تۋسقان ھارام ئىشنى قىلغانلىق بۋلۇپلا قالماستىن، ئاللاھنىڭ بەلگىلىمىسىگە قارشى چىقىپ ئۆز بېشىمچىلىق قىلغانلىقتۇر. شۇڭا مۇنداق ھەقسىزلىقنىڭ گۇناھى ئېغىر بولىدۇ. شۇڭا ئىسلام قانۇنىدا، ئۆلگۈچىنىڭ ۋارىسلىرىنىڭ ئالىدىغان مىراسى ھەققىدە قالدۇرغان ۋەسىيىتى بىكاردۇر. ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىنمايدۇ. ئەمما ۋارىسلارغا زىيان يەتكۈزمەيدىغان شەكىلدىكى باشقا ماۋزۇدىكى ۋەسىيەتلىرى بولسا يۈرگۈزۈلىدۇ. شۇڭا مىراس قانۇنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى: ﴿وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾ يەنى

﴿ ئاتا - ئاناڭلار ۋە بالىلىرىڭلاردىن قايسىسى نىڭ مەنپەئەت جەھەتتىن

ئۆزۈڭلارغا ئەڭ يېقىن ئىكەنلىكىنى بىلمەيسىلەر، بۇلار ئاللاھ

تەرىپىدىن بېكىتىلگەن بەلگىلىمىدۇر. ئاللاھ ھەقىقەتەن ھەممىنى بىلگۈچىدۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر ﴾ . بالىلارغا رەھىم - شەپقەت قىلىشنىڭ زۆرۈرلىكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام پۈتۈ ن رەھىم - شەپقەت تۈرلىرىدە ئىنسانىيەتكە ئەڭ ياخشى ئۈلگە بۋلغىنىدەك، بالىلارغا رەھىم - شەپقەت قىلىشتىمۇ ئەڭ ياخشى ئۈلگە ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر كۈنى ئەقرەئ ئىبىن ھابىس دېگەن كىشى بىلەن ئۋلتۇراتتى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ نەۋرىسى ھەسەن ئىبىن ئەلى كې لىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەسەن رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى سۆيۈپ، قۇچاقلاپ باغرىغا باسىدۇ. بۇ ئەھۋالنى كۆرگەن ئەقرەئ ئىبىن ھابىس بۇ ئىشقا ھەيرانلىقىنىنى ئىپادىلەپ : مېنىڭ ئۋن بالام بار، ئۇلاردىن بىرىنىمۇ سۆيۈپ باقمىدىم دەيدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ئادەمنىڭ تاش يۈرەكلىكىگە ئەجەبلىنىپ: » رەھىم - شەپقەت قىلمايدىغانلار رەھىم - شەپقەتكە ئېرىشەلمەيدۇ « دەيدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كىچىك بالىلارغا بولغان رەھىم - شەپقىتى شۇنچىلىك چوڭ ۋە كۈچلۈك ئىدىكى، ھەتتا نامازنى باشلاپ، ئۇزۇن سۈرىلەرنى ئۋقۇشنى نىيەت قىلغان بۋ لسىمۇ، » ئانىلىرى بىلەن مەسجىدكە كەلگەن كىچىك بالىلارنىڭ يىغىسىنى ئاڭلاپ قىلىپ، نامازنى قىسقا ئوقۇدۇم « دەيتتى. بۇ بىر تەرەپتىن بالىلارغا ئىچ ) ( نىسا سۈرىسى 11 - ئايەت ) ( ئەبۇداۋۇد، تىرمىزى رىۋايىتى ) ( بۇخارى ۋە مۇسلىم رىۋايىتى

ئاغرىتىش يەنە بىر تەرەپتىن ئاياللارنىمۇ مەسجىدلەرگە ھازىر بۋلۇشقا تەشەببۇس قىلىش ئۈچۈن بولسا كېرەك. پەيغەمبەر ئەل ەيھىسسالام بىر كۈنى نەۋرىلىرىنى سۆيۈپ باغرىغا بېسىۋاتقاندا، سەھرالىق ئەرەبلەردىن بىرى، ساھابىلاردىن: سىلەردە بالىلارنى سۆيۈش ئادىتى بارمۇ؟ دەپ سوراپ قالىدۇ. بۇ سۆزنى ئاڭلىغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ئادەمگە ئېچىنىپ : » ئاللاھ سېنىڭ قەلبىڭدىن رەھىم - شەپقە تنى تارتىۋالغان تۇرسا، مەن ئەمدى نېمە قىلالايمەن « دەيدۇ. بالىلارنى چىرايلىق كىيىندۈرۈپ، قۋرسىقىنى ياخشى تۋيغۇزۇپ باققانلىق ئۇلارغا رەھىم - شەپقەت قىلغانلىققا ياتمايدۇ. بەلكى ئۇلارنى كېلىچەكتە ئەلگە پايدىلىق ياخشى ئادەم قىلىپ تەربىيىلەش يۋلىدا كۆيۈمچانلىق كۆرسىتىش، ئۇلارنىڭ ئەقلىغا چۈشۇپ تۇرۇپ مۈشكىلىلىرىنى بىرگە ھەل قىلىش، ئۇلارنى ئۇرماستىن، خارلى ماستىن ياخشى ۋە ئۈلگىلىك مۇئامىلە قىلىش رەھىم - شەپقەتنىڭ جۈملىسىدىندۇر. بالىلىرىغا قاتتىق قۋللۇق قىلىش، ئۇلارنىڭ دەردىگە قۇلاق سالماسلىق، پىكىرلىرىنى ئاڭلىماسلىق، كۆڭلىنى چۈشەنمەسلىك، باغرىغا بېسىپ، پىشانىسىگە سۆيۈپ كۆڭلىنى ئالماسلىق قاتارلىق بىر يۈرۈش سەلبىي مۇئامىلىلەر رەھىم - شەپقەتنى بىلمەيدىغانلارنىڭ قىلىقىدۇر. ) ( ئىمام ئەھمەد رىۋايىتى

بالىلار ھاياتلىقنىڭ زىننىتى، كۆڭۈلنىڭ شادلىقىدۇر. بالىسى يوق كىشىلەر يېتىملەرنى بېقىپ، بېشىنى سىلاپ، قا تارغا قۇشۇش ئارقىلىق جەننەتلەردە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن بىرگە بۋلۇش شەرىپىگە نائىل بولالايدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: » مەن بىلەن يېتىمنى باققان ئادەم جەننەتتە خۇددى مۇشۇنداقمىز « ، دەپ ئىككى بارمىقىنى كۆرسىتىپ، ئۇلارنى بىرلەشتۈرگەن. پ ەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام يەنە مۇنداق دېگەن: » مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆيلىرى ئىچىدە ئەڭ ياخشى ئۆي، ئۇنىڭدا يېتىم بولۇپ، ئۇنىڭغا ياخشىلىق قىلىنغان ئۆي، ئەڭ يامان ئۆي ئۇنىڭدا يېتىم بولۇپ، ئۇنىڭغا يامانلىق قىلىنغان ئۆيدۇر « دېگەن. نەسەبنى قۋغداشنىڭ زۆرۈرلۈكى بىر ئادەمنىڭ نەسەبى ئۇنىڭ كىملىكىدۇر. شۇڭا ئىسلام دىنى كىشىلەرنىڭ نەسەبىنى قۋغداشقا زۋر ئەھمىيەت بېرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن باشقا بىرىنىڭ بالىسىنى ئۇنىڭ نەسەبىنى ئۆزگەرتىپ، نامىنى ئۆزىگە قارىتىپ بېقىۋېلىشنى مەنئى قىلغان. ئەمما بىراۋ بىر بالىنى بېقىۋالماقچى بولسا، ئۇنى ئۆز ئاتىسىنىڭ نامى ۋە نەسەبى بىلەن ئاتىشى شەرت قىلىنىدۇ. شۇنىڭدەك، يېتىم بالىلارنى ياكى يولغا تاشلىۋېتىلگەن ئىگىسى يوق بالىلارنى ياكى يېتىمخانىلاردىكى ئىگىسىز بالىلارنى بېقىۋېلىپ، تەربىيىلەپ، ئۋقۇتۇپ قاتارغا قۋشسا ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ مۇكاپاتىنى ئەلۋەتتە تۋلۇق بېرىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ: » مەن ) ( بۇخارى، ئەبۇداۋۇد ، تىرمىزى رىۋايىتى ) ( ئىبىن ماجە رىۋايىتى

يېتىمنى باققان كىشى بىلەن جەننەتتە مۇشۇنداق مىز « دەپ كۆرسەتكۈچ بارمىقى بىلەن ئوتتۇرا بارمىقىنى جۈپلەپ كۆرسەتكەنلىكىمۇ ئەنە ئاشۇ مۇكاپاتنىڭ بېشارىتىدۇر. ئاتىنىڭ ئۆز بالىسىغا تېنىشى دۇرۇس ئەمەس بىراۋنىڭ ئۆزىنىڭ نىك اھىدا بولغان ئايالى تۇغقان بالىنى » مېنىڭ بالام ئەمەس « دەپ ئالدىراپ تېنىۋېلىشى توغرا ئەمەس . ئايالىنى قارىلاشقا يېتەرلىك دەلىل - ئىسپاتى بۋلماستىن، بالىسىدىن تانغان ئادەم گۇناھكار ئادەمدۇر. ئەگەر ئايالىنى » بۇ بالىنى باشقىسىدىن تاپقان « دەپ قارىلىماقچى بول سا، ئا يالىنى قارىلاش ئۈچۈن دەلىل – ئىسپات كەلتۈرىشى شەرت. ئەمما پاكىتسىز ھالدا ئايالىنى قارىلاپ يۈرگەن بولسا، بۇ مەسىل ە يۇرت - جامائەتنىڭ ئالدىدا، )ئىسلام شەرىئىتى تەتبىق قىلىنىدىغان مەملىكەتلەردە بولسا، مەھكىمە شەرئىيدە(، ئەر - ئايال » لەنەتلىشىش « ئۇسۇلى بۋيىچە بىرت ەرەپ قىلىنىپ ، ئەر - ئايال ئىككىسى ئايرىۋېتى لى دۇ ۋە بالا ئانىسىغا بىرى لى دۇ.

» لەنەتلىشىش « دېگەن قانداق بولىدۇ ؟ » لەنەتلىشىش « ئۇسۇلىنى قۇرئان كەرىم مۇنداق بايان قىلىدۇ:

ھەققىدە ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دېگەن: ﴿آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا ۚ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا﴾ يەنى ) ( ئىمام بۇخارىي رىۋايەت قىلغان ھەدىس

بىلەن قارىلىغان ۋە ئۆزلىرىدىن باشقا گۇۋاھچىسى بۋلمىغانلار سۆزىنىڭ راست ئىكەنلىكىنى دەلىللەش ئۈچۈن، ئاللاھنىڭ نامى بىلەن تۆت قېتىم قەسەم قىلسۇن، بەشىنچى قېتىمدا: ئەگەر يالغانچى بۋلسام ماڭا ئاللاھنىڭ لەنىتى بولسۇن دېسۇن، ئايالمۇ ئېرىنىڭ يالغانچى ئىكەنلىكىگە ئاللاھنىڭ نامى بىلەن تۆت قېتىم قەسەم قىلىپ، بەشىنچى قېتىمدا: ئەگەر ئېرىم راستچىللاردىن بولسا، ماڭا ئاللاھنىڭ غەزىپى بولسۇن دېسە، جازاغا تارتىلمايدۇ. « ئەمما مۇسۇلمانلارنىڭ ئىمانى ئاجىزلاشقا، ئەخلاقى بۇزۇلغان، دۇنيالىق مەنپەئەتلەر ئاخىرەتلىك ساۋابنى بېسىپ چۈشىۋاتقان ھازىرقى زاماندا ئۇلارنىڭ قەسەملىرىگە ئىشىنىپ ھۆكۈم چىقارغىلى بولمايدۇ. ھازىر تېببىي تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ئارقىسىدا، بالىنىڭ دادىسىغا تەۋە ياكى ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلاش ئىشى ئاسانلىشىپ قالدى . مەسىلەن: دادا - بالا ھەر ئىككىسىدىن ئانالىز ) ( ئېلىش ئارقىلىق بالىنىڭ ئۇنىڭغا تەۋە ياكى ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلىغىلى بولىدۇ. ) ( نۇر سۈرىسى 6 - 9 - ئايەتلەر

ئاتا بىلەن بالىنىڭ مۇناسىۋىتى ئاتا بىلەن بالىنىڭ مۇ ناسىۋىتى تۆۋەندىكى نۋقتىلاردا ئىپادىلىنىدۇ:

1 . بالىلارغا ئىسلامىي ئىسىملارنى قۋيۇش

بالىلارنىڭ ئىسىملىرىنى قۋيۇشتا ئىسلامىي گۈزەل ئىسىملارنى قۋيۇش كېرەك. ئەجەپلىنەرلىككى، كۆنىمىزدىكى بەزى مۇسۇلمانلار ئىسلامىي ۋە مىللىي گۈزەل ئىسىملارنى قايرىپ قۋيۇپ، بالىلىرىغا مۇسۇلمان ئەمەسلەرنىڭ ئىسىملىرىنى قويۇۋالىدۇ. بەزىلەر، تېلىۋىزىيەدىن ئاڭلىغانلىكى ئىسىملارنى ئۆزلىرى ئۈچۈن پەخىر بىلىپ بالىلىرىغا قويۇۋالىدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنى مۇسۇلمان ئەمەسلەرگە ئۋخشىتىۋالغاننىڭ سىرتىدا، ئىسىم قۋيۇشتىمۇ مۇسۇلمان ئەمەسلەرنى دۋرىۋالغان. ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ: » كىمكى باشقا قۋۋملەرگە )يەنى مۇسۇلمان ئەمەسلەرگە ( ئۆزىنى ئۋخشىتىۋالىدىكەن، ئۇ، شۇقۋۋملەردىن بولۇپ كېتىدۇ « دېگەن ھەدىسىنى ئېسىگىمۇ ئالمايدۇ. بىز ئەڭ شەرەپلىك ۋە ئۇلۇغ بىر دىنغا مەنسۇپ بولغان بەختلىك مىللەتمىز. بىزنىڭ دىنى مىز ئەڭ كامىلدىن. بۇنداق ئىكەن، مۇسۇلمانلىق سۈپىتىمىز بىلەن دىنىمىزغا ئەگىشىپ، ئۆزىمىزنىڭ دىنىي ۋە مىللىي ئەنئەنىمىز بۋيىچە ئىش كۆرىشىمىز لازىم. ئىسلامىي ئىسىملار بىلەن بالىلىرىمىزنى ئاتاش بىز ئۈچۈن شەرەپ ھەم پەخىردۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر ھەدىستە: » ئاتىنىڭ ئۈستىدىكى پەرزەنت

ھەقلىرىدىن بىرى، ئۇلارنىڭ ئىسىمىلىرىنى ياخشى تاللاش ۋە ئۇلارنى تەربىيىلەش « دەپ كۆرسەتكەن .

2 . بالا تۇغۇلغاندىن كېيىن سەدەقە قىلىش

ئىسلامىي ۋە مىللىي ئەنئەنىلىرىمىزنىڭ بىرى، بالا تۇغۇلۇپ يەتتىنچى كۈنى ئۇنىڭ بېشىنى چۈشۈرۈش، ئۋغۇ ل بولسا ئىككى قۋي، قىز بولسا بىر قۋينى سۋيۇپ، پېقىرلارغا سەدەقە قىلىشتۇر. مانا بۇ ئاللاھ تائالانىڭ پەرزەنت ئاتا قىلغانلىقىدىن ئىبارەت بۇ نېمىتىگە شۈكۈر ئادا قىلغانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. بۇنداق قىلغان كىشى بىر سۈننەت ئىشنى ئادا قىلغانلىقنىڭ ساۋابىنى تاپىدۇ. قىلالمىغان تەقدىردە ھېچ گۇناھكار بولمايدۇ.

3 . بالىلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىش

بالىلارنىڭ ئاتىلارغا ئىتائەت قىلىشى ۋە سۆزىگە كىرىشى ئۈچۈن، ئاتا ئانىلارنىڭ ئۇلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىشى، مېھرى مۇھەببىتىنى ۋە شەپقىتىنى بېغىشلىشى، ئەڭ مۇھىمى ئۇلارنى ياخشى تەربىيىلىشى كېرەك. بالىلارغا ئۇلارنىڭ دۋستلىرىنىڭ ئالدىدا ئاچچىقلىماسلىق، ئۇلارغا كەمچىلىكلىرىنى تۋنۇتۇشتا، مۇناسىپ ئۋ رۇندا بىرگە يالغۇز ئۋلتۇرۇپ، ئاۋۋال ئۇلارنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىنى سۆزلەپ، ئاندىن كەمچىلىكلىرىنى سىلىق، مەنتىقلىق ئۇسۇلدا ئېيتىپ بېرىپ، ئاندىن توغرا نەسىھەت قىلىش، تەربىيە كۆرگەن ئاتا ئانىلارغا خاس ئالىيجانابلىقتۇر. ) ( بەيھەقىي رىۋايىتى

4 . بالىلارنىڭ ئارىسىدا ئادالەتلىك بۋلۇش

بالىلار ئا رىسىدا ئادىللىق قىلىش كېرەك. بىرىنى بىرىدىن ئارتۇق كۆرۈپ، ئۇنىڭغا ئالاھىدە شەپقەت ئىزھار قىلىش ئارقىلىق باشقىلىرنى رەنجىتمەسلىك لازىم. بالىلارنىڭ ئارىسىدا ئادىللىق قىلماسلىق ئۇلارنىڭ ئۆزئارا قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە سەلبىي تەسىر بېرىدۇ . ئاتا ئانىغىمۇ بۇنىڭدىن ياخشى نەتىجە كەلمەيدۇ. بۇ، ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدىمۇ گۇناھ سانىلىدىغان يامان ئىشتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر ھەدىستە : » ئاللاھتىن قۋرقۇڭلار، بالىلىرىڭلار ئارىسىدا ئادىللىق قىلى ڭلار « دەپ كۆرسەتكەن. ئەنەس ئىبىن مالىك رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىندۇكى، ئۇ مۇنداق دەيدۇ: » بىر ئادەم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا ئۋلتۇراتتى، يېنىغا ئۇنىڭ ئۋغلى كەلگەن ئىدى، ئۇنىڭ پىشانىسىگە بىرنى سۆ يۈپ قۋيۇپ يېنىدا ئۋلتۇرغۇزدى. ئارقىدىن ئۇنىڭ قىزى كەلگەن ئىدى، ئۇنى سۆيمەيال يېنىدا ئۋلتۇرغۇزدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ۋاقىتتا ھېلىقى ئادەمگە،

» سەن ئۇلارنىڭ ئا رىسىدا ئادىللىق قىلمىدىڭ! « دېدى «

5 .بالىلارغا بەددۇئا قىلماسلىق

بالىلار ھەققىدە بەددۇئا قىلىش ئىنتايىن خەتەرلىك ۋە يامان ئىشتۇر. بۋلۇپمۇ، بەزى ئاتا ئانىلار بالىلارنىڭ ئاز تۋال نادانلىقلىرىغا ئاچچىقلانغانلىقتىن ئۆزلىرىنى تۇتالماي، ئېغىزلىرىنى قۋيۇۋېتىشكە ئالدىرايدۇ ، بالىلىرىغا بەددۇئا قىلىدۇ، ئۇلارنى ھاقارەتلەپ سۆكىدۇ. بۇ ئىسال م نەزەرىدە خاتا ئىشتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ھەقتە مۇنداق ) ( يەنى ئۇلارنى قارغىماسلىق

دەپ كۆرسەتكەن: » ئۆزۈڭلارنىڭ، ئەۋلادلىرىڭلارنىڭ ۋە ماللىرىڭلارنىڭ زىيىنىغا دۇئا قىلماڭلار. ئاللاھنىڭ نېمە سۋرالسا بېرىدىغان بىر سائىتى بار، سىلەرنىڭ بەددۇئايىڭلار شۇ سائەتكە ئۇدۇل كېلىپ قالمىسۇ ن « .

6 . بالىلارنى ئەپۇ قىلىش

بالىلارنىڭ تەنتەكلىكىنى ۋە قوپلا مۇئامىلىلىرىنى ئەپۇ قىلىپ، ئۇلارنىڭ ياخشىلىنىشى ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىش ئاتا ئانىلارغا خاس ئالىيجانابلىق ۋە كەڭ قۇرساقلىقتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر ھەدىستە مۇنداق دىگەن: » باشقىلارغا رەھىم قىلمىغانلارغا رەھىم قىلىنمايدۇ « . ) ( مۇسلىم رىۋايىتى ئىمام بۇخارى رىۋايىتى

بالىلارنىڭ ئاتا ئانىلار ئۈستىدىكى ھەقلىرى بالىلارنىڭ ئۈستىدە ئاتا ئانىلارنىڭ مەلۈم ھەق ھوقۇقلىرى بۋلغىنىدەك، ئاتا ئانىلارنىڭ ئۈستىدىمۇ بالىلارغا ئائىت مەلۈم ھەقلەر باردۇر. ئاتا ئانىلار بۇ ھەقلەرنى تۋلۇ ق ئادا قىلىشقا بۇيرۇلغاندۇر. ئۇلار ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدا ئۈستىدىكى بۇ ھەقلەردىن مەسئۇلدۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەيدۇ: » سىلەر ھەممىڭلار خۇددى چۋپانغا ئۋخشاش مەسئۇلىيەت ئىگىسىسىلەر، ھەركىم ئۆزىنىڭ قول ئاستىدىكىلىرىدىن مەسئۇلدۇر « . يەنى مەيلى ئاتا ئانا بولسۇن، مەيلى دۆلەت باشلىقى بولسۇن، ھەرقانداق بىر مەسئۇلىيەت ئىگىسى بولغان كىشى، خۇددى پادا باقىدىغان چۋپان قول ئاستىدىكى پادىلىرىدىن مەسئۇل بۋلغاندەك، ئۆزىنىڭ قول ئاستىدىكىلەرنىڭ ئەھۋاللىرىدىن مەسئۇلدۇر. ئۇلارنىڭ ھەقلىرىنى زايا قىلىۋېتىش بىلەن جازاغا تارتىلىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ ھەقلىرىنى ئادا قىلىش بىلەن مۇكاپاتقا ئېرىشىدۇ. بالىلارنىڭ ئاتا ئانىلار ئۈستىدىكى ھەقلىرى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت: بالىلارنىڭ ئانىسىنى تاللاش بۇ ماۋزۇ ئاتىلارغا خاس بولۇپ، بالىلارنىڭ ئالىيجاناپ، ئېسىل، پەزىلەتلىك بولۇپ چىقىشى ئۈچۈن، ئاتىلارنىڭ كېلەچەكتە ) ( بۇخارى رىۋايىتى

بالىلىرىنىڭ ئانىلىرى بۋلىدىغان ئاياللارنى دىيانەت ۋە ئەخلاقنى ئۆلچەم قىلغان ھالدا، ياخشى تاللىشى تەۋسىيە قىلىنىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەيدۇ: » نەسلىڭلار ئۈچۈن ياخشى ئاياللارنى تالالڭلار، ھەقىقەتەن، ئاياللار ئۆز قېرىن داشلىرىنىڭ ئۋخشاشلىرىنى تۇغىدۇ « . يەنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ھەدىسى ئارقىلىق شۇنى ئوچۇقلايدۇكى، دىنغا، جەمئىيەتكە ۋە خەلققە پايدىلىق، ياخشى نەسىل يېتىشتۈرۈپ چىقىش ئۈچۈن، شۇ نەسىلگە ئانا بۋلغۇچى ئايالنى ياخشى تاللاپ، ئىلغاشنىڭ ئەھمىيىتى ناھايىتى چۋڭد ۇر. چۈنكى نەسىللەر ئانا تەرىپنىمۇ قىسمەن دۋرايدۇ. ئانا تەرىپىنىڭ ئېسىل، دىيانەتلىك ياخشى بۋلىشى، ئۇنىڭ بالىلىرىنىڭمۇ شۇنداق بۋلىشىغا تۈرتكە بولىدۇ، ئەگەر ئانا تەرىپى ئۇنىڭ ئەكىسچە بولسا، تۇغۇلغان بالىلارمۇ كۆپ ھاللاردا شۇلارغا ئۋخشاش بولۇپ چىقىدۇ. پەيغەمبە ر ئەلەيھىسسالام يەنە بىر ھەدىستە مۇنداق دەيدۇ: » ئىنسانلار ياخشىلىق ۋە يامانلىقتا مەدەنلەرگە ئۋخشاشتۇر، جاھىلىيەتتە ياخشى بۋلغانلىرى ئەگەر ئالىم بولسا ئىسلام دىنىدىمۇ ياخشى بولىدۇ « يەنى ئىنسانلار ياخشى بۋلۇش ۋە يامان بۋلۇشتا، خۈددى مەدەنلەرگە ئۋخشاشتۇر، مەد ەنلەرمۇ بىر خىل بولمايدۇ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدا يۇقىرىسى ئالماس ۋە ئالتۇندىن باشلاپ تۆۋىنى كۆمۈرگە قەدەر ھەرخىل مەدەنلەر بار. ئادەملەرمۇ شۇنداقتۇر. ئىنسانلار ئارىسىدا بىر دۈۋە ئالتۇنغا تەڭ قىلغىلى بۋلمايدىغان، قەدىر قىممەتلىك زاتلارمۇ بار بۋلغىنىدەك، ) ( ئىبىن ئەساكىر رىۋايىتى

ئۆزىنىڭ ئىنسانلىق قىممىتىنى يۋقاتقانلىقتىن، ھېچ نەرسىگە ئەرزىمەيدىغان، پەقەت ئادەم سۈرىتىدىال يەپ ئىچىپ يۈرۈشنى بىلىدىغان ئىنسانلارمۇ باردۇر. تەلىم تەربىيە كىشىلەرنىڭ ئەخلاقىنى ئۆزگەرتەلىسىمۇ، ئۇلارنىڭ مىجەز خاراكتېرىنى ئۆزگەرتىشتىن ئاجىزدۇر. چۈنكى ئىنساننىڭ خۇي پەيلى، مىجەز خاراكتېرى ئۇنىڭ تەبئىتىگەسى ڭىپ كەتكەن بىر نەرسە، ئۇ ئاسانلىقچە ئۆزگەرمەيدۇ. تېگى تەكتىدە ناچارلىق بولغان كىشىلەر قانچىلىك تەلىم تەربىيە ئالغان بولسىمۇ، يەنىلا ئۆز ئەسلىنىڭ بەزى تەسىرلىرىدىن ئۈ زۈل كېسىل قۇتۇلۇپ كېتەلمىگەندەك، ت ېگى تەكتىدىن ياخشى بولغان، ئېسىل كىشىلەرنىڭ بالىلىرىمۇ، شۇ ياخشىلىقنىڭ تەسىرىنى ئۆزلىرىگە ئۆزلەشتۈ رىدۇ. بۇ يەر دىكى تېگى تەكتى ياخشى كىشىلەردىن مەقسەت، ئەجدادلىرىدىن باشلاپ ئاللاھ تائالادىن قۋرقىدىغان، دىيانەتلىك، ئادالەتلىك ۋە ئېسىل پەزىلەتلىك كىشىلە ر دېمەكتۇر. ئېسىللىك، ياخشىلىق پەقەت دىيانەت بىلەنلا ئۆلچى لىدۇ. بىراۋنىڭ دىيانىتى بۋلماستىن، قانچىلىك ئېسىل، شەرەپلىك ئائىلە بولۇپ كەتس ۇن، بەرىبىر ئۇ، ياخشى قاتارغا كېرەلمەيدۇ. شۇڭا ھەرقانداق كىشى نەسىل يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن ئۆزىگە جۋر تاللاشتا ياخشى، دىيانەتلى ك ئايالنى تاللىشى، ئاياللارمۇ كېلەچەكتىكى بالىلىرىنىڭ ئاتىسى بۋلىدىغان جۋرىسىنى دىيانەت بىلەن ئەخلاقنى ئاساس قىلغان ھالدا، ياخشى تاللىشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر. بالىلارغا گۈزەل ئىسىملارنى قۋيۇش بالىلارغا گۈزەل چىرايلىق ئىسىملارنى قۋيۇش ئالاھىدە كۆڭۈل

بۆل ۈ شكە تېگىشلىك ئىشتۇر. ئىسلام دىنى ھاياتلىقنىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كامىل بىردىن بۋلغانلىقتىن، ئۇ، بۇ ماۋزۇدىمۇ ئىنسانلارغا بەزى تەۋسىيەلەرنى قىلىشنى ئۇنۇتمىغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بالىلارغا چىرايلىق، گۈزەل ئىسىملارنى قۋيۇش ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: » سىلەر قىيامەت كۈنىدە ئىسمىڭلار بىلەن چاقىرىلىسىلەر، شۇڭا بالىلىرىڭلارغا چىرايلىق ئىسىملارنى قۋيۇڭلار « . پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ساھابىلىرىغا گۈزەل ئىسىملارنى قۋيۇشنى تەۋسىيە قىلاتتى. ئۇ ھەمىشە، يېقىمسىز، سەت ئىسىملارنى گۈزەل، يېقىملىق ئىسىملارغا ئۆزگەرتىپ قۋياتتى. پەيغەمبەرئەلەيھىسسالام بىر قېتىم ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ » ئاسىيە « ئىسىملىك قىزىنىڭ ئىسمىنى » جەمىلە « دېگەن ئىسىمغا ئۆزگەرتىۋەتكەن. يەنە بىرقېتىم بىر ساھابىنىڭ » ئاسى « دېگەن ئىسمىنى » ئەزىز « دېگەن ئىسىمغا ئۆزگەرتىۋەتكەن. ئۋغۇللارنى خەتنە قىلىش ئۋغۇللارنى خەتنە قىلىش پۈتۈن ساماۋىي دىنلاردا بۇيرۇلۇپ كەلگەن بىر ھۆكۈمدۇر. يەھۇدىي دىنىدىكىلەر گەرچە ئەسلىدىكى يەھۇدىي دىنىنىڭ ماھىيىتىدىن پۈتۈنلەي چىقىپ كەتكەن بولسىمۇ ھازىرمۇ ئۋغۇللارنى خەتنە قىلىش ئىشىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. ئەمما خرىستىئانلار گەرچە ئۆز ۋاقتىدا ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇ ھەقتە تەۋسىەلىرى بولغان بولسىمۇ ، بۇنىڭغا ئەمەل قىلماي كەلمەكتە. ) ( ئەبۇ داۋۇد رىۋايىتى

ئۋغۇللارنى خەتنە قىلىش ئاتا ئانىلارنىڭ ئۈستىدىكى پەرزەنت ھەقلىرىدىن بىرىدۇر. بالىلارنى بېقىش ئاتىلارنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالىنىڭ قاندا ق بۋلۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇلارنىڭ ئۈستىگە بالىلارنى بېقىش پەرزدۇر. ئائىلىنىڭ ئىقتىسادىي ئېھتىياجىدىن چىقىش پەقەت ئاتىنىڭ ئۈستىگىلا بۇيرۇلغان پەرزدۇر. ئاتا بولغان كىشى ئايالىغا ۋە بالىلىرىغا نەپىقە)چىقىم( قىلىش ئارقىلىق ئائىلىسنى تەمىن ئېتىدۇ. ئائىلىنىڭ نەپىقىسى سىلە رەھىم قىلىش، سەدەقە بېرىش ۋە ئۇنىڭدىن باشقا بارلىق ياخشىلىقلاردىن ئەھمىيەتلىكتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئائىلە نەپىقىسىنىڭ ئاداقىلىنىشتا ئالدىنقى ئۋرۇندا تۇرى دىغانلىقى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ:

» ياخشىلىقنى ئاۋۋال ئائىلەڭدىن باشلىغىن، بالا مېنى كىمگە تاشلاپ قۋيىسەن، ماڭا ئاش نان بەرگىن! دەيدۇ « . بۇ ھەدىستىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بۋلىدۇكى، ئاتا بولغان ئادەم ھەرقانداق ياخشىلىقنى ئاۋۋال ئۆز ئەھلىگە قىلىشى، ئاندىن كېيىن باشقىلارغا قىلىشى كېرەك. ئائىلىسىدىكىلەر قىيىنچىلىقتا تۇرغان ۋاقىتتا باشقىلارغا ياردەم قىلاتتىم دېمەستىن، ئاۋۋال ئائىلىسىنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشى ئەڭ مۇھىمدۇر. بالىلىرىنى ياخشى باقماي، ئۇلارنىڭ ھەقلىرىنى زايا قىلۋەتكەن ئاتا ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدا گۇناھكار بولىدۇ.چۈنكى بالىلارنىڭ ھال ) ( بۇخارى راۋايىتى

ئەھۋالىدىن خەۋەر ئالماي، ئۇلارنى ئۆز ھاللىرىغا تاشلىۋېتىش ئەڭ ئېغىر گۇناھى كەبىرىلەردىن سانىلىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بالىلار ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: » بىراۋنىڭ پەرزەتنلىرىنىڭ ھەقلىرىنى ئادا قىلماي، زايا قىلىۋېتىشى، ئۇنىڭ گۇناھكار بۋلۇشى ئۈچۈن يېتەرلىكتۇر « . بالىلارنى تەربىيىلەش ئاللاھ تائالا ئىن سانىيەتنى، ئۆزىنىڭ يەرشارىنى گۈللەندۈرۈش ۋە ئىنسانلار جەمئىيىتىنى تەرەققى قىلدۇرۇشتىن ئىبارەت بولغان ئۇلۇغۋار ئىرادىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىشىدا ئۆزىدىن خەلىپە )ئورۇن باسار( قىلىپ ياراتتى. دۇنيانىڭ گۈللىنىشى ۋە جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتى پەقەت ئىنسانلار بىلەن بولىدۇ. ئىنسانلار پۈتۈن كائىناتنىڭ خۋجايىنى. شۇنداق ئەھمىيەتلىك ئىنسان نەسلىنىڭ ئەسىرلەر بۋيى داۋاملىشىپ كېلىشى پەقەت بىر ئەر، بىر ئايالدىن ئىبارەت ئىككى ئاساستىن قۇرۇلغان ئائىلىنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن ئەمەلگە ئېشىپ كەلمەكتە. ئائىلە ھەرقانداق ئىنساننىڭ ئىپتىدائى مەكتى پى بولۇپ، بۇ مەكتە پنىڭ مەسئۇل مۇئەللىملىرى ئاتا بىلەن ئانا ئىككىسىدۇر. ئىنساننىڭ جەمئىيەتكە ۋە خەلققە پايدىلىق بولۇپ يېتىلىپ چىقىشى، پەقەت ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكى تۇنجى قېتىم ئالغان تەلىم تەربىيەسىگە باغلىقتۇر. شۇڭا ئائىلە تەربىيەسى ئىنسان ھاياتىدا ئىن تايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بالىلارنى كىچىكىدىن ئىمان ئىسلام ئۆگىتىپ ۋە ياخشى ياماننى ) ( ئەبۇ داۋۇت راۋايىتى

بىلدۈرۈپ، راست سۆزلەيدىغان ۋە توغرا ئىش قىلىدىغان قىلىپ تەربىيىلەپ چىقىش ئاتا ئانىلارنىڭ ئۈستىدىكى پەزەنت ھەقلىرىنىڭ بىرىدۇر. ئاتا ئانىلار ئەڭ دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلاردىن بىرى شۇكى، بالىلار ئالدىدا ئەخلاق پەزىلەتكە نۋقسان يەتكۈزىدىغان ئەڭ ئاددى ئىشلارنىمۇ قىلىپ سالماسلىقى ۋە يالغان سۆز قىلماسلىقى لازىم. مەسىلەن: بەزى كىشىلەر بالىلىرىنىڭ كۆزىدە تاماكا، ھاراق ۋە باشقىمۇ ئەخلاققا تەسىر يەتكۈزىدىغان نەرسىلەرنى ئىست ېمال قىلىشتىن ھېچ ھەزەر قىلىشمايدۇ. بەزىلەر بالىلىرى ئالدىدا يالغان سۆز قىلىدۇ. ئاددىسى، بىراۋ ئۇلارنىڭ بىرىنى ئىزدەپ كېلىپ، ئىشكىنى قاقسا، بالىلىرىغا: » مېنى ئۆيدە يوق دەڭلار « دەيدۇ. بۇنىڭدىن باشقا كۆپلىگەن يالغانلارنى ھېچبىر ئېھتىيات قىلماستىن سۆزلەيدۇ. ي ۇقىرىقى يامان ئىشلار ئاتا ئانىلارغا نىسبەتەن ئاددى ۋە ھېچ ۋەقەسى يۋقتەكال كۆرۈ نگەن بىلەن بالىلارغا نىسبەتەن، ئۇلارنىڭ تەربىيەسى دە كۆپلىگەن سەلبىي تەسرلەرنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى بالىلار ئاتا ئانىلارنىڭ پۈتۈن سۆز ھەرىكەتلىرىنى دۋرايدۇ. ئاتا ئانىلارنىڭ ئۆ زلىرى يالغان سۆزلەپ، ئۆزلىرى يامان ئىشلارنى قىلىپ تۇرۇپ بالىلىرىنى راسىت سۆزلەشكە ۋە ياخشى، توغرا ئىشلارنى قىلىشقا بۇيرۇغانلىقلىرى پايدىسىز ۋە ئۆنۈمسىز ئىشتۇر. كىچىك بالىلار ئىنتايىن سەزگۈر كېلىدۇ، ئۇلار پۈتۈن ئىشلارنى ئاتا ئانىسىغا قاراپ ئۆگىنىشكە ئىنتى لىدۇ. ئاتا ئانىسىنىڭ ئەخلاقى ۋە ئۆزگىچىلىكلىرى ئۇلارنىڭ تەبىئىتىگە سىڭىپ كىرىشكە باشلايدۇ. كىچىك بالىلار يۇمران كۆچەتكە ئۋخشاش بولۇپ، ئۇلارنى كىچىك ۋاقتىدا خالىغان رەۋىشتە تەربىيىلەپ چىققىلى بولىدۇ. مانا بۇ ۋاقىت،

ئاتا ئانىلارنىڭ بالىلىرىنى ئۆزلىرى خالىغان بۋيىچە يېتىشتۈرۈپ چىقىشى ئۈچۈن ناھايىتى ياخشى بىر پۇرسەتتۇر. بالىلىرىنى كىچىكىدىن ئۋ بدان تەربىيىلىمەي، ئۇلارنى خالىغانچە يامان ئەخلاقلارغا كۆندۈرۈپ قۋيۇپ، كېيىن ئۇلار چوڭ بۋلغاندا ئۇلارنىڭ سۆزلىرىگە كىرمىسە، ئۇلارنى قارغاپ قاخشىغان ئاتا ئانىلار كەمچىلىكىنى ئۆزلىرىدىن كۆرۈشى لازىم. چۈنكى ئۇلار بالىلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ سۆزىگە كىرىدىغان قىلىپ تەربىيىلەپ چىقىش ئىقتىدارىغا ۋە پۇرسەتكە ئىگە ئىدى. لېكىن ئۇلار ئۆز بۇرچىنى ئادا قىلالمىدى. بۇنداق ئىكەن، كەمچىلىك كىمدە؟ تەبىئىيكى، ئاتا ئانىلارنىڭ ئۆزىدە! ئاتا ئانىلار بالىلىرىنى راستچىللىققا، ياخشى ئىشلارنى قىلىشقا چاقىرىپ تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئەمەلىيىتى ئۇنىڭ ئەكىسچە بولسا، بۇنداق تەربىيەنىڭ ئۆنۈمى يۋقتۇر. بالىلارنى ياخشى تەربىيىلەشتە ئاتا ئانىلارنىڭ ئەمەلىيىتى ئۆزلىرىنىڭ سۆزلىرىگە ۋە ھەرىكەتلىرىگە مۇۋاپىق بۋلۇشى لازىم. بالىلارغا يۇقىرىسى ئىماندىن باشلاپ، تۆۋىنى ئۆيگە كىرىشتە ئىشىكنى قېقىپ ، ئىزىن سوراپ كىرىشكە قەدەر بولغان پۈتۈن ئەخلاق پەزىلەتلەرنى ئۆگىتىش ئاتا ئانىلارنىڭ باش تارتىپ بولالمايدىغان مەسئۇلىيىتىدۇر. بالىلارنى كىچىكدىن ناماز ئۋقۇشقا كۆندۈرۈشمۇ ئاتا ئانىلار ئۈستىدىكى پەرزەنت ھەقلىرىدىن بىرىدۇر. ئاللاھ تائالا پەيغەمبەر ﴿وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنلَّهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ ۙ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ * وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنكَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ * وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنتَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ ۙ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ * وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنكَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ﴾ يەنى ئاياللىرىنى زىنا

ئۆزۈڭمۇ ئۇنى ئۋرۇنداشتا چىداملىق بۋلغىن ﴾ ئاللاھ تائالا بۇ ئايەتتە، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ئۆزىنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنى ۋە ئۇممىتىنى ناماز ئۋقۇشقا بۇيرۇشقا ۋە ئۇنىمۇ نامازنى چىداملىق بىلەن ئادا قىلىشقا بۇيرۇيدۇ. بۇئايەتتىن شۇنى بىلىۋېلىشىمىزغا بۋلىدۇكى، باشقىلارنى ياخشىلىققا بۇيرۇغان ئادەم، شۇ ياخ شىلىقنى ئاۋۋال ئۆزى قىلىشى؛ يامان ئىشلاردىن تۋسقان ئادەم، ئاۋۋال ئۆزى ئۇنىڭدىن قول ئۈزىشى لازىم. شۇنداق قىلغاندىال ئۇنىڭ ئەمەلىيىتى سۆزىگە مۇۋاپىق كەلگەن بولىدۇ. ئەمەلىيىتى سۆزىگە مۇۋاپىق كەلگەن كىشىنىڭ قىلغان تەربىيەسى ئۆنۈملۈك بولىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسس االم مۇنداق دەيدۇ: » بالىلىرىڭلارنى ئۇلار يەتتە يېشىغا كىرىشى بىلەن نامازغا بۇيرۇڭلار، ئەگەر ئۇلار ئۋن ياشقا كىرگەندىمۇ ناماز ئۋقۇمىسا، ئۇلارنى نامازغا كۆندۈرۈش يۈزىسىدىن يېنىك ئۇرۇڭلار ، ئۇلارنىڭ ياتاقلىرىنى بىر بىرىدىن ئايرىۋېتىڭلار « . بۇ ھەدىستىن كىچىك بالىلارنى ئۇلار بالاغەتكە يېتىشتىن بۇرۇنال ناماز ئۋقۇشقا ۋە باشقا ئىبادەتلەرگە كۆندۈرۈشنىڭ نەقەدەر ئەھمىيەتلىك ئىكەنلىكىنى بىلىۋالالايمىز. چۈنكى ئىسلام دىنىدا نامازدىن باشقا ئىش ئۈچۈن بالىلارنى ئۇرۇش قەتئىي مەنئى قىلىنىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ھەدىسىدىكى: » ئۇلارنىڭ ياتاقلىرىنى ئايرىۋېتىڭلار « دېگەن سۆزى ئارقىلىق بىز تەسەۋۋۇر مۇ قىلالمايدىغان بىر يامان ئاقىۋەتنىڭ ئالدىنى ئېلىشىمىزغا كۆزىمىزنى ئاچماقتا. ئۇ ) ( 231 ) ( ئىمام ئەھمەد رىۋايىتى

بولسىمۇ قىز ئۋغۇللارنى بىر ئۆيدە ياتقۇزۇشنىڭ خەتىرىدۇر. بۋلۇپمۇ، كۆپ ساندىكى ئۇيغۇرلاردا ئەڭ ئە ھمىيەت بېرىلمەي كېلىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىرى، ئۋغۇل قىزلارنى ئۇلار بالاغەتكە يەتكەن ياشلىرىدىمۇ بىر ئۆيدە ياتقۇزۇش بولۇپ كەلمەكتە. ئىسلام دىنى ئىنسانلارنىڭ مىجەز خاراكتىرىنى ئۋ بدان بىلىدىغان ۋە ھېكمەت بىلەن ئىش قىلىدىغان بىر زات تەرىپىدىن كەلگەن ۋە مۇك ەممەل قانۇن پىرىنسىپقا ئىگە بىر دىندۇر. ئىنسان شۇنداق ئاجايىپ يارىتىلغان بىر مەۋجۇداتكى، ئۇنىڭدا پەرىشتىلەردە بۋلىدىغان رۋھانىيلىق ۋە ئېسىل پەزىلەتمۇ بار؛ ئۇنىڭدا ھايۋانلاردا بۋلىدىغان شەھۋانى كۈچمۇ بار. شۇڭا ئىنساننىڭ رۋھانىيلىقى ۋە پەزىلىتى ئۇنىڭ ھاۋايى ھەۋەسلىرى ئۈستىدىن غەلىبە قىلغان ۋاقتىدا، بۇنداق ئىنسان پەرىشتىلەر بىلەن تەڭ، بەلكى پەرىشتىلەردىنمۇ يۇقىرى پەزىلەتكە ئىگە بولالايدۇ. ئەگەر ئەكىسچە بولۇپ، ئۇنىڭ ھاۋايى ھەۋەسلىرى ۋە شەھۋانىي كۈچى ئۇنىڭ رۋھانىيلىقىغا ۋە ئەقلىگە غالىپ كېلىپ قالسا ، بۇندا ق ئىنسان ھايۋانلارغا ئۋخشاش، بەلكى ھايۋانلاردىنمۇ تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈپ قالىدۇ. شۇڭا ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرى مدە ئۆزلىرىنىڭ ھاۋايى ھەۋەسلىرىگە ئەسىر بۋلغانلارنى: » ئۇلار ھايۋانلارغا ئۋخشاشتۇر، بەلكى ھايۋانلاردىنمۇ بەتتەر ئازغۇنلاردۇر « دەپ سۈپەتلەيدۇ. بىرە ر ھاياسىزلىقنى كۆرسەك ئۇنى: » ھايۋانىي قىلىق « دەيمىز. ئەمەلىيەتتە بىز، بۇ سۆزىمىزدە ھايۋانلارغا ناھەق ھاقارەت قىلغان بۋلىمىز. چۈنكى بەزى ئىنسانلار قىلغان ئىشلارنى ھايۋانلارمۇ قىلمايدۇ. مەسىلەن: ئەركەك ھايۋان بۋغاز بولۇپ قالغان چىشى ھايۋانغا ئېتىلمايدۇ. بەلكى ھەۋىسىنىڭ كۈچىگە تاقابىل تۇرۇپ بۇ ئىشتىن يانىدۇ. ئەمما

ئىنسانلارچۇ؟ ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىنسان ئەقىل ئىدراكقا، ۋىجدان غۇرۇرغا ئىگە بىر مەۋجۇدات، ھايۋان بولسا، نە ئەقىل ئىدراكتىن، نە ۋىجدان غۇرۇردىن مەھرۇم ھايۋان! ئىنسان ئەقىل پاراسەتكە، ۋىجدان غۇرۇرغا ئىگە بولغان ئېسىل مەۋجۇدات بولسىمۇ، ئۇنىڭ دىيانىتى ۋە ئەخلاقى ناچار، ياكى يوق بولسا، ئۇ، ھايۋاندىن بەتتەر ئىشلارنى قىلىشتىن ھېچ ئۆكۈنمەيدۇ. 01 ياشتىكى بالىلار بۇرۇنقى ئەسىرلەردە جىنسىي ھەۋەسنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلمىگەن بولسا، ھازىرقى كۈندە ئۇلار 7 ياشقا كىرمەي تۇرۇپلا ئۇنى بىلىپ بولىدۇ. ئۇلار تې لې ۋىز ۋردىن بېرىلىۋاتقان چەتئەل فىلىملىرىكى ئەدەپسىز، ھاياسىز ھەرىكەتلەرنى كۆرۈپ ، ئۆسۈش جەريانىدا ئۇلارنىڭ جىنسىي قابىلىيىتى يېتىلىشىدىن بۇرۇنال، ئۇلارنىڭ جىنسىي ئىشلارغا بولغان ئەقلىي جەھەتتىكى قابىلىيىتى ۋە پىكرى ئەلۋەتتە يېتىلىپ بولىدۇ. شۇڭا، ئۋغۇل بالىلار بىلەن قىز بالىلارنىڭ ياتىدىغان جايلىرىنى ئۇلار بالاغەتكە يېتىشتىن بۇرۇنال ئايرىۋېتىش، بالاغەتكە يەتكەن ۋە يېتىش ئالدىدا تۇرىۋاتقان ياشلىرىدا، ئۇلارنىڭ ياتاقلىرىنى ئايرىۋېتىش ئۋغۇللارنى ئايرىم ئۆيدە، قىزلارنى ئايرىم ئۆيدە ياتقۇزۇش ناھايىتى زۆرۈردۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇ ھەدىستىكى كۆرسەتمىسىنىڭ رۋھى مانا مۇشۇ. قىش كۈنلىرىدىكى سۋغۇقنى ھەممىلا ئۆينى ئىسسىتالماسلىقنى باھانە قىلىپ، ئاتا ئانا، ئۋغۇل قىز ھەممىسى بىر ئۆيدە يېتىۋېلىش ئىسلام ئەخلاقىغا ۋە پىرىنسىپىغا دۇرۇس كەلمەيدۇ. بەزى كىشىلەر ئۆيلىرىنىڭ ئاز، ئۆزلىرىنىڭ چارىسىز ئىكەنلىكىنى ئۆزۈر قىلىپ شۇنداق قىلىشى مۇمكىن. ئەمما بۇنداق ئۆزۈرمۇ قوبۇل ئەمەس. چۈنكى كىشى قانچىلىك كەمبەغەل، قانچىلىك چارىسىز بولغان تەقدىردىمۇ ئۇ،

ئاللاھ تائالانىڭ ئەمرىنى بەجا كەلتۈرۈشنىلا نىيەت قىلىدىكەن، ئاللاھ تائالا ئۇنى مەقسىتىگە يەتكۈزىدۇ، ئۇنىڭغا بۇ ئىشنى ئۋڭايلاشتۇرۇپ ئەلەيھىسسالامغا خىتاب قىلىپ مۇنداق دېگەن: ﴿وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا﴾ يەنى ﴿ئائىلەڭدىكىلەرنى نامازغا بۇيرىغىن ۋە يەنى ﴿ كىمكى ئاللاھتىن قۋرقىدىكە ، ئاللاھ ئۇنىڭغا چىقىش يولى بېرىدۇ ﴾ دەيدۇ . كىشىلەردە دىنىمىزنىڭ پىرىنسىپلىرىغا ۋە ئەخلاق قائىدىلىرىگە ئەمەل قىلىشقا ئازراق بولسىمۇ ھىممەت بۋلىدىغان بولسا، ئەلۋەتتە ئۇلار قىلالايدۇ. كەمبەغەللىك، كېسەللىك، چارىسىزلىك ۋە باشقىمۇ سەۋەبلەر ئۇنىڭغا تۋسقۇن بولالمايدۇ. چۈنكى ئاللاھ تائالا كىشىلە رنى تاقىتى يەتمەيدىغان ئىشلارغا بۇيرۇغان ئەمەس. كىچىكلەرنىڭ جايلىرىنى، چۋڭلارنىڭ ياتاقلىرىنى ئايرىۋەتمىگەندە، قىز ئۋغۇللار ئۋتتۇرىسىدىكى ھايا ئەدەپ، ئپپەت ئاجىزلىشىپ قالىدۇ. بۋلۇپمۇ، كىشىلەرنىڭ ئىمانى ئاجىزلاشقان، ئەخلاقى ئۆزگەرگەن سەۋەبتىن بالىلارمۇ دىنىي ۋە مىللىي ئەدەپ ئەخلاق قائىدىلىرىدىن تېگىشلىك نېسىۋىلىرىنى ئاللامىغان، تېل ې ۋىزۋ ردا بېرىلىۋاتقان ئەدەپسىز چەتئەل فىلىملىرىنىڭ مىللىتىمىزگە ئاتا قىلغان » ساخاۋىتى « بىلەن قېرىنداشلار ئۋتتۇرىسىدىال ئەمەس، بەلكى ئاتا ئانىلار بىلەن بالىلار ئۋتتۇرىسىدىمۇ ھايا پەردىلەر ئېچىلىپ كەتكەن، ھەتتا قىسمەن ئائىلە ئەزالىرى تېلېۋىز ۋر دىكى ئەخلاقسىز جىنسىي فىلىملارغا بىرلىكتە قاراشتىنمۇ ئاستا ئاستا ئۋيۇلمايدىغان بولۇپ قالغان مۇشۇ كۈنىمىزدە، ئىنسانلىرىمىزدىن ھەممىنى كۈتۈشكە بولىدۇ. قىز ئۋغۇللار بالاغەت ياشلىرىغا يېقى نلاشقان چاغلىرىدىمۇ ) ( تالاق سۈرىسى 2 ئايەت

ياتاقلىرىنى ئايرىماستىن، ھەممە بىر ئۆيدە ياتقاندا، ئۇلار گەرچە بىر تۇغقان بولسىمۇ يەنىلا ئىنسان بولغاچقا، شەيتانىي ھاۋايى ھەۋىسى بىلەن بىر بىرىنىڭ ئۇياتلىق جايلىرىغا بىرقاراپ، ئىككى قاراپ ھۇزۇرلىنىدىغان، ئەگەر ۋىجدانى ئاجىز، ياكى ئۆ لگەن بولسا ئۇنىڭدىن چۋڭراقىنىمۇ قىلىدىغان ئىشلارغا بېرىپ يېتىدۇ. ئۇلارنى يامان نىيەتتە بولمايدۇ، دېگەن تەقدىردىمۇ، قىز ئۋغۇل ئارىلىشىپ ياتقاندا، ئۇيقۇنىڭ مەستانىلىكى بىلەن گاھىدا بىرەرسىنىڭ بەدىنى ئېچىلىپ قالىدۇ. بەزىدە ئۇلار ئۇيقۇدا بىر بىرىنى تۇتۇپس الىدۇ… چۈنكى ئۇيقۇ دېگەن يېرىم ئۆلۈمدۇر. ئۋخلىغان ئادەم نېمە قىلغىنىنى بىلمەيدۇ. مانا بۇنداق ئىشلار ئەلۋەتتە، بىر تۇغقانلار ئۋتتۇرىسىدىكى ئپپەت نۋمۇسقا، ھايا ئەخلاققا زىيان يەتكۈزمەي قالمايدۇ. بالىلارنى ئۋقۇتۇش بالىلارنى قايسى پەنلەردە بولمىسۇن، ئوقۇ تۇش ياكى ئۇلارغا تىرىكچىلىكنىڭ كەسىپلىرىدىن بىرەر كەسىپ ئۆگىتىش ئاتا ئانىلارنىڭ ئۈستىدىكى پەرزەنت ھەقلىرىدىندۇر. بالىلارغا دىنىي بىلىملەردىن ئالدى بىلەن ئىمان ۋە ئىسلامنى ئۆگىتىپ بۋلغاندىن كېيىن، شەرىئەت ئەھكاملىرىدىن ياخشىلىق يامانلىقنى ، ھارام ھالا لنى، ئەمەل ئىبادەتلەرنىڭ ئۇسۇللىرىنى ۋە باشقىلار بىلەن مۇئامىلە قىلىش قائىدىلىرىنى بىلگەنگە قەدەر ئۋقۇتۇش ئاتا ئانىلارنىڭ ئۈستىگە ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن بۇيرۇلغان پەرز ئەينىدۇر. ئەمما بالىلارنى دىنىي ئىلىملەردە بولامدۇ، ياكى پەن بىلىملىرىدە دۋختۇرل ۇق، تارىخ، جۇغراپىيە، ئاستىرۋنۋمىىيە ، فىزىكا ، ماتېماتكا، بى ئۋلۋگىيە، پەلسەپە ۋە باشقىلار قاتارلىق پەنلەرنىڭ قايسىبىرىدە ئۋقۇتۇپ يېتىشتۈرۈپ چىقىش پەرز كۇ پايە بولۇپ سانىلىدۇ.

پەرز ئەيىن ھەر بىر كىشىنىڭ ئۆزى بىۋاسىتە ئى جرا قىلىشىغا بۇيرۇلغان كەسكىن ئەمرد ېمەكتۇر. مەسىلەن: بەش ۋاقىت ناماز ئوقۇش، ئىلىم تەھسىل قىلىش، جىھاد قىلىش، ئاتا ئانىغا ياخشىلىق قىلىش ۋە باشقىلار. پەرز كۇ پايە پۈتۈن مۇسۇلمانلار ئاممىسىنىڭ زىممىسىغا بۇ يرۇلغان بولۇپ، بەزىسىنىڭ ئادا قىلىشى بىلەن باشقىلاردىن ساقىت بۋلىدىغان ئەمر دېمەكتۇر . مەسىلەن: مېيىت نامىزى ئوقۇش، بىرەر ئىلىم ساھەسىدە ئوقۇپ مۇتەخەسسىس بۋلۇش ۋە باشقىلار. بۇ ماۋزۇدىكى پەرز كىپايىدىن مەقسەت، مەلۇم بىر مەھەللىدە بىرەر كىشىنىڭ مەلۇم بىر پەننى ئوقۇپ، ئۇنىڭدا مۇتەخەسسىس بولۇپ چىقىشى بىلەن، شۇ مەھەللىدىكى پۈتۈن مۇسۇلمانلار ئام مىسىنىڭ ئۈستىدىكى شۇ پەننى ئۆگىنىشتىن ئىبارەت پەرز ساقىت بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئۇلار بۇ پەننى ئۋقۇمىغانلىقلىرى ئۈچۈن ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدا جاۋابكارلىققا تارتىلمايدۇ. ئەگەر شۇ مەھەللىدىن شۇ پەننى ئوقۇپ، ئۇنىڭدا مۇتەخەسسىس بۋلىدىغان بىرەر ئادەممۇ چىقمىسا، شۇ مەھەللىدىكى مۇسۇلمانلار ئاممىسىنىڭ ھەممىسى گۇناھكار بولىدۇ. چۈنكى دۇنيادىكى پۈتۈن ئىلىم پەنلەرنى ئوقۇش، ئۆگىنىش مۇسۇلمانلار ئاممىسىنىڭ ئۈستىگە ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن بۇيرۇلغان پەرزدۇر. ئىسلام دىنى مەدەنىي ۋە ئىلمىي بىر دىندۇر. ئۇ، ئىلىم پەندىن ئايرى اللمايدۇ. بۇدىننى ئىلىم پەندىن ئايرىغۇچىلار، ئەمەلىيەتتە، بۇدىننى ھاياتلىقتىن ئايرىماقچى بولغان يامان نىيەتلىك مەخلۇقلاردۇر. پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا دەسلەپ كەلگەن ۋەھيى » ئۋ قۇ « دېگەن بۇيرۇق رايى بىلەن باشلانغان. بۇ دېمەك، ئاللاھ تائالا قۇر ئان كەرىمنىڭ چۈشۈشكە باشلىشىنىڭ ئەڭ

دەسلىپىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ئۋقۇشقا بۇيرىغان دېگەنلىكتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەيدۇ: » ئىلىم ئۆگىنىش ئەر بولسۇن، ئايال بولسۇن ھەرقانداق مۇسۇلمانغا پەرزدۇر « . ئىسلام دىنىنىڭ ئەڭ ئاۋۋالقى چاقىرىقى بولغان ۋە مۇسۇلمانلارغا پەرز بولۇپ بەلگىلەنگەن » ئوقۇش، ئۆگىنىش « بۇيرۇقى، دىنىي ئىلىملەرگىلا ياكى مەخسۇس بىرەر پەنگىلا قارىتىلغان بۇيرۇق ئەمەس، بەلكى ئۇ ، ئىنسانلارغا پايدىلىق بولغان پۈتۈن ئىلىم پەنلەرنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئەلۋەتتە. بەزى ئاتا ئانىلارنىڭ بالىلىرىنى ئۋقۇتماي ياكى ئۇلارغا بىرەر ھۈنەر ئۆگەتمەي ئائىلىنىڭ ماددىي ئېھتىياجلىرىنى قامداشتا، بەزى بىر قىيىنچىلىقلىرىنى باھانە قىلىپ، ئۆزلىرىگە ياردەمچى قىلىۋېلىشى توغرا ئەمەس. ئۇلار بالىلىرىنىڭ بۇگۈنىنىلا ئۋيلىماستىن، ئۇلارنىڭ كېلەچىكىنى ئۋيلىشى لازىم. ئائىلىنىڭ ئېھتىياجلىرىنى قامداش يالغۇز ئاتىنىڭ ۋەزىپىسى. بالىلىرىنى ۋە ئايالىنى بېقىش ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇيرۇلغان پەرزدۇر. بۇ مەسئۇلىيەتكە بالىلىرىنىمۇ قۋشۇۋېلىپ ئۇلارنى ئۋقۇشتىن ياكى كەسىپ ئۆگىنىشتىن تۋسۇپ قۋيغان ھەرقانداق ئاتا ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدا چۋ قۇم جاۋابكارلىققا تارتىلىدۇ. ئۇنداق كىشى بالىلىرىنىڭ كېلىچىكىنى زايا قىلغانلىق سەۋەبى بىلەن گۇناھكار بولىدۇ. ) ( بۇخارى رىۋايىتى

بالىلارنىڭ تۋيلىرىنى قىلىش ئاتا ئانىلارنىڭ ئۈستىدىكى پەرزەنت ھەقلىرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسى ئۋغۇللارنى دىيانەتلىك ۋە ئەخلاقلىق ياخشى يەردىن ئۆيلەپ قۋيۇ ش، قىزلارنىمۇ دىيانەتلىك ئەخلاقلىق ياخشى يەرلەرگە ياتلىق قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقنى ياكى بالىلارنىڭ بەزىبىر تەنتەكلىكىدىن نارازى بۋلغانلىقىنى باھا قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئۆيلىنىش ياكى ياتلىق بۋلۇش ئىشلىرىغا ئەھمىيەت بەرمىگەن ھەر قانداق ئاتا ئا نا ئىسلام نەزەرىدە چوڭ خاتالىق ئۆتكۈزگەن بولىدۇ. بالىلارنىڭ توي ئىشلىرىنى بېجىرىش ئاتا ئانىلارنىڭ ئۈستىدىكى مەسئۇلىيەتتۇر. بۇ مەسئۇلىيەتنى ئۇنۇتقان ئاتا ئانىلار ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدا پەرزەنت ھەقلىرىنى زايا قىلغانلىق گۇناھى بىلەن جاۋابكارلىققا تارتىلىدۇ. قىز ئۋغۇللارنىڭ توي ئىشلىرىنى بىر كۈن بولسىمۇ بۇرۇنراق ئىجرا قىلىش ئىنتايىن ياخشى بىر ئىش ھېسابلىنىدۇ . چۈنكى قىز ئۋغۇللار تۇرمۇش قۋرۇش ئارقىلىق ئۆزلىرىنى يامان ئىشلارغا بېرىلىشتىن تىزگىنلەپ قالالايدۇ. ھەمدە ئۇلار ئاتا ئانىلىرىنىڭ قەدرىگە بۇرۇنرا ق يېتىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ سىڭدۈرگەن ئەجىر مېھنەتلىرىنى قايتۇرۇشقا تىرىشىدۇ.

تەربىيەنىڭ مەسئۇلىيىتى

ئاتا ئانىلار ئەڭ ئاۋۋال بالىلىرىنىڭ تۆۋەندىكى 4 تۈرلۈك تەربىيسىدىن مەسئۇلدۇر.

1 . بالىلارنى ئېتىقادىي جەھەتتىن تەربىيىلەپ چىقىشتىن مەسئۇل.

2 . بالىلارنى ئەخلاقىي جەھەتتىن تەربىيىلەپ چىقىشتىن مەسئۇل.

3 . بالىلارنى ئەقلىي جەھەتتىن تەربىيىلەپ چىقىشتىن مەسئۇل.

4 . بالىلارنى جىسمانىي جەھەتتىن تەربىيىلەپ چىقىشتىن مەسئۇل.

بۇلارنىڭ تەپسىلاتى تۆۋەنددىكىچە: بالىلارنى ئېتىقادىي جەھەتتىن تەربىيىلەش بالىلارنى ئېتىقادىي جەھەتتى ن تەربىيىلەپ چىقىشتىن مەقسەت: ئۇلار ئەقىل ئىدراكقا ئىگە بۋلغىنىدىن باشلاپ، ئۇلارغا ئىسلامنىڭ ئاساسىي ئەقىدىلىرىنى ئۆگىتىپ، قەلبلىرىگە ئۋرنىتىش، ئىسلام دىنى شەرىئىتىدە بۇيرۇلغان پەرز، ۋاجىپ، سۈننەت ۋە باشقىمۇ ئەمەللەرگە كۆندۈرۈش، مەنئى قىلىنغان بارلىق ھارام ئىشلاردىن ئۇلارنى ئۇزاقلاشتۇرۇش ۋە ئىسلام پىرىنسىپلىرىنى چۈشەندۈرۈش دېمەكتۇر. ئىسلامنىڭ ئاساسىي ئەقىدىلىرى دېگىنىمىز: ئاللاھ تائالاغا، ئۇنىڭ پەرىشتىلىرىگە، پۈتۈن پەيغەمبەرلىرىگە، ئۇ چۈشۈرگەن كىتابلارغا، ياخشىلىق يامانلىق ئاللاھ تائالانىڭ تەقدىرى بىلەنب ۋلۇشىغا، قىيامەت كۈنىنىڭ بۋلىدىغانلىقىغا، ئۆلگەندىن كېيىن تىرىلىشكە، ياخشى يامان بارلىق ئەمەللەردىن ھېساب ئېلىنىدىغانلىقىغا، جەننەت دۇزاخنىڭ راستلىقىغا ۋە بۇلاردىن باشقا

ئىمان كەلتۈرۈشكە بۇيرۇلغان پۈتۈن مەسىلىلەرنىڭ ھەممىسىگە ئىمان كەلتۈرۈش )يەنى ئىشىنىش( دېگەنلىكتۇر. ئېتىقاد ئەڭ مۇھىم مەسىلىدۇر. شۇڭا ئېتىقادى توغرا بۋلمىغان كىشىنىڭ قىلغان پۈتۈن ئىبادەتلىرى ۋە ياخشى ئەمەللىرى پايدىسىزدۇر. بالىلارنىڭ ئەڭ ئاۋۋال ئۆگىنىدىغان نەرسىسى توغرا ئېتىقاد بۋلۇشى كېرەك. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ مەنىنى ئىپادىلەپ مۇ نداق دېگەن: » بۋۋاقلىرىڭلارنىڭ تىلىنى ﴿ ال ئىالھە ئىللەلالھۇ، مۇھەممەدۇن رەسۇلۈلالھ ﴾ دېگەن كەلىمە بىلەن ئېچىڭلار « . بۇنىڭدىكى سىر شۇكى، بۋۋاقلارنىڭ پاك قەلبلىرى ۋە تازا تىللىرى ئەڭ ئاۋۋال ئىمان بىلەن بېزەلسۇن ۋە پارلىسۇن، كېيىنمۇ ئۇلار چوڭ بۋلغانلىرىدا، ئەڭ ئاۋۋال تىلى ۋە دىلى ئېچىلغان شۇ ئىمان بىلەن دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك بەخت سائادەت يۋلىدا داۋام قىلسۇن ئۈچۈن ئىدى. ئىسلام شەرىئىتىدە بۇيرۇلغان پەرز، ۋاجىپ ۋە سۈننەت ئەمەللىرى دېگىنىمىز: دىنىمىزدىكى ناماز، رۋزا، زاكات، ھەج، بىلىم ئېلىش، جىھاد قىلىش، سىلە رە ھىم قىلىش ۋە باشقىلار قاتارلىق ئىبادەتلەردۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: » بالىلىرىڭلارنى ئاللاھ تائالا بۇيرۇغان ئىشلارنى ئورۇند اشقا، ئاللاھ تائالا مەنئى قىلغان ئىشلاردىن قېچىشقا بۇيرۇڭلار، بۇ سىلەرنى ۋە بالىلىرىڭلارنى دۇزاختىن ) ( تىرمىزى رىۋايىتى

ساقلاپ قالىدىغانق القاندۇر « . بۇنىڭدىكى سىر شۇكى، بالىلارنىڭ كۆزلىرى كىچىگىدىنلا ئاللاھ تائالانىڭ ئەمر پەرمانلىرىغا ئېچىلىشى، خۇ ددى كۈندىلىك يېمەك ئىچمەكلىرىگە تەبىئىي ئىشتىھاسى بۋلغاندەك، ئاللاھ تائالانىڭ ئەمر پەرمانلىرىنى ئۋرۇنلاشقىمۇ شۇنداق تەبىئىي ھېرىسمەن بولۇپ ، ئۆزلىرىنىڭ مەنىۋى ئۋزۇقلىرىنى ئاللاھ تائالاغا مۇناجات قىلىشتىن تاپىدىغان، گۇناھ يامان ئىشلاردىن خۇددى ئۋتتىن قاچقاندەك قاچىدىغان بولۇپ يېتىشىپ چى قىشى، كېيىن ئۇلار بالاغەتكە يەتكەندىن كېيىنمۇ، شەرىئەتنىڭ بارلىق تەكلىپلىرىنى ھېچ ئېغىر كۆرمەستىن، تۋلۇق ئا دا قىلىدىغان، گۇناھ يامان ئىشلارغا يېقىنلاشمايدىغان بولۇپ ئادەتلىنىشلىرى ئۈچۈن ئىدى. ئىسلام پىرىنسىپلىرى دىگىنىمىز: ئىسلام دىنىدىكى ئەقىدە، ئىبادەت، ئەخلاق، قانۇن ۋە باشقىلاردۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: » بالىلىرىڭلارنى كىچىكىدىن ئۈچ خىسلەتكە ئۆگىتىڭلار: پەيغەمبىرىڭلارنى سۆيۈش، ئۇنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنى سۆيۈش، قۇرئان ئوقۇش. ھەقىقەتەن قۇرئاننى يادلىغان ۋە ئوقۇغان كىشى قىيامەت كۈنىدە پەيغەمبەرلەر بىلەن ئەرشىنىڭ سايىسىدا بىرگە بولىدۇ « . بۇنىڭدىكى سىر شۇكى، بالىلارنى كىچىكىدىن پەيغەمبەرنى سۆ يۈشكە، ئۇنىڭغا ئىخلاس قىلىشقا ۋە ئۇنى ئۆزلىرىگە ئۈلگە قىلىشقا ) ( ئىبىن جەرىر رىۋايىتى. ) ( تەبەرانىي رىۋايىتى

كۆندۈرۈش ئارقىلىق ئۇلارنى ھەقىقىي دىيانەتلىك، ۋاپادار، ئىتائەتچان مۇسۇلمان ئەۋلاد قىلىپ يېتىشتۇرۈپ چىققىلى بولىدۇ. چۈنكى پەيغەمبەرگە ئىخلاس قىلغان كىشى ئۇنىڭ بۇيرۇغانلىرىنى ئىجرا قلىدۇ. ئۇ، مەنئى قىلغان ئىشلاردىن يانىدۇ. مانا بۇ، ئەينى ۋاقىتتا ئاللاھ تائالاغا ئىتائەت قىلغانلىق ۋە ئاللاھ تائالاغا ئىخلاس قىلغانلىقتۇر. چۈن كى پەرمان قىلغۇچى ئاللاھ تائالا د ۇر. قۇرئان ئوقۇش ۋە ئۇنىڭ مەنىسىنى بىلىش ئارقىلىق كىشى ئىلىم ھېكمەتكە ئىگە بولىدۇ، ئۇنىڭ كۆرسەت مىلىرىگە ئەمەل قىلىش ئارقىلىق دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك سائادەتلىرىنى تاپىدۇ. ئىمانلىق بولۇپ يېتىشكەن بالىلار ئەڭ ئاۋۋال ھەرئىشتا ئاللاھ تائالاغا ئىتائەتچان بولىدۇ. ئاللاھ تائالاغا ئىتائەت قىلغان كىشى ئاتا ئانىسىغىمۇ ئىتائەت قىلىدۇ، ئۇلارنىڭ ياخشىلىقلىرىنى قاي تۇرىدۇ، ئۇلارنى رەنجىتىپ قۋ يۇشنى ئاللاھ تائالانى رەنجىتكەنلىك، دەپ بىلىدۇ. نەتىجىدە، ئاتا ئانىسى ئۇنىڭدىن رازى بۋلغانلىقى ئۈچۈن ئۇ، ئىككى ئالەمدە بەختلىك بولىدۇ. بالىلارنى ئەخلاقىي جەھەتتىن تەربىيىلەش بالىلارنى ئەخلاقىي جەھەتتىن تەربىيىلەش دېگەندىن مەقس ەت: ئۇلارنى كىچىكىدىن ئەخلاق پەزىلەتلىك ۋە ۋىجدانلىق قىلىپ يېتىشتۈرۈش دېگەنلىكتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام، » مەن پەقەت گۈزەل ئەخلاقلارنى تۋلۇقلاش ئۈچۈنلا ئەۋەتىلدىم « دەيدۇ . ) ( بۇخارى رىۋايىتى

يەنە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: » ئىمانى ئەڭ كامىل مۆمىن ئەڭ ئەخلاقلىق بۋلغىنىدۇر « دەيدۇ . دېمەك، ئەخلاق پەزىلەت ئىماننىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىسى ۋە مېۋىسىدۇر. ئەخلاق بىلەن ئىمان ئىككىسى بىر بىرىگە ناھايىتى زىچ مۇناسىۋەتلىك بىر مەسىلىدۇر. يۈقىرىقى ھەدىسلارنىڭ رۋھى بۋيىچە، ئەخلاقنىڭ كامىللىقى ئىماننىڭ كامىللىقىغا ۋە ئەخلاقنىڭ ئاجى زلىقى ئىماننىڭ ئاجىزلىقىغا دەلىلدۇر. كۆپىنچە ئىبادەتلەر ئۇنى قىلغۇچىسىنىڭ ئۆزىگە پايدىلىق بولسا، گۈزەل ئەخلاق باشقىلارغىمۇ پايدىلىقتۇر. بىراۋنىڭ گۈزەل ئەخلاقىدىن ئۋمۇم خەلق مەنپەئەتلىنىدۇ. مىللەتلەر گۈزەل ئەخلاقى بىلەن يۇقىرى كۆ تىرىلىدۇ ۋە ئەخلاقىنىڭ بۇزۇلىشى بىلەن ئۇلارمۇ زاۋاللىققا يۈز تۇتىدۇ . مىسىرلىق مەشھۇر شائىر ئەھمەد شەۋقى مۇنداق دېگەن ئىكەن: إا األمم األخالق مابقت فنم بت أخالقم بۋا ئەخلاق بىلەن ھەر مىللەت، راۋاجلىنىپ داۋام ئېتەر. ئايرىلغانلار ئۇنىڭدىن، زاۋاللىققا ھامان كېتەر. ئەخلاق دېگ ەن نېمە؟ ئەخلاق سۆزى كۆ پىنچە كىشىلەرنىڭ چۈشەنگىنىدەك، ) ( مۇسلىم رىۋايىتى

باشقىلارنىڭ چىرايىغا تەبەسسۇم بىلەن قاراش، ئۇلارغا ئازار بەرمەستىن يۇمشاق، سىلىق مۇئامىلىدە بۋلۇش دېگەنلىكال ئەمەس. گەرچە بۇ ئىشلارمۇ گۈزەل ئەخلاق قاتارىدىن سانالسىمۇ، لېكىن ئەخلاقنىڭ مەنىسى بۇنىڭدىن چۋڭدۇر، ئەلۋەتتە. گۈزەل ئەخلاق ھەر ئىشتا توغرا بۋلۇش، ئادىل بۋلۇش، راستچىل بۋلۇش، ۋەدىگە ۋاپا قىلىش، ئامانەتنى ساقلاش، مەيلى دۇنيالىق بولسۇن، مەيلى ئاخىرەتلىك بولسۇن، ئۆز ۋەزىپىسىنى بىلىش ۋە ئۆز ۋاقتىدا ئۋرۇنلاش، خاتالىقىنى دادىل ئېتىراپ قىلىش، ئەدەپى جاسارەتلىك بۋلۇش، ھەرئىشتا ھەقىقەتنى كۆزلەش، ئۆزىگە ئىشىنىش، باشقىلارنىڭ ياردىمىنى كۈ تمەستىن ئۆزىگە يۆلىنىش، ۋىجدانلىق، غۇرۇرلۇق بۋلۇش، نۋمۇسىنى ساقلاشنى بىلىش، ۋەتەنگە، خەلققە ۋە باشقىلارغا مەنپەئەتلىك بۋلۇش ۋە باشقىلار. شۈبھىسىزكى، ئەخلاقلىق بالىلار ئاتا ئانىسىغا ۋە باشقىلارغا قىلىشىغا تېگىشلىك بولغان ياخشىلىقلارنى ئايىمايدۇ. ئاتا ئانىسىنى ۋە جەمئىيىتىنى رازى قىلىشقا تىرىشىدۇ. ب الىلارنى ئەقلىي جەھەتتىن تەربىيە لەش بالىلارنى ئەقلىي جەھەتتىن تەربىيە لەشتىن مەقسەت: بالىلارنى كىچىكىدىن شەرىئەت ئىلىملىرى، پە ن مەدەنىيەت ۋە ھەرخىل پايدىلىق ئىلىملەرنى ئۆگىنىشكە تەرغىپ قىلىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ پىكىر دائىرىسىنى كېڭەيتىپ، ئۇلارنى كېلەچەكتە جەمئىيەتكە پايدىلىق ئىلمىي، مەدەنىي ئىنسان قىلىپ يېتىشتۈرۈپ چىقىش دېمەكتۇر. بالىلارنى كىچىكىدىنلا ئۋقۇتۇش ناھايىتى مۇھىمدۇر. م ەل ۇ مكى، ئوقۇش، ئۆگىنىش ھەر ياخشىلىقنىڭ بېشىدۇر. ئىسلام

دىنىنىڭ ئەڭ ئاۋۋالقى چاقىرىقىمۇ كىشىلەرنى ئۋقۇشقا چاقىرىشتۇر. چۈنكى مۇسۇلمانلىق ئوقۇش ۋە ئۆگىنىش ئارقىلىق مۇستەھكەم لىنىدۇ ۋە تۋلۇقلىنىدۇ . بىلىم تۈرلۈك كەشپىياتلارنى ئاچىدۇ. بىلىم قاراڭغۇلارنى يۋرۇتىدۇ. بىلىملىك كىشىلەر ئۆلمەيدۇ. ئاللاھ تائالا شۇڭا: بېرىدۇ. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە: ﴿وَمَنيَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا﴾ بىلەن بىلمەيدىغانلار تەڭ بولالامدۇ؟ دەيدۇ . ئاخىرەتتە جەننەتنى قازىنىشمۇ بىلىم بىلەن بولىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ مەنىدە مۇنداق دېگەن: » كىمكى بىلىم ئېلىش يۋلىغا كىرىدىكەن، ئاللاھ ئۇنىڭ جەننەتكە كىرىش يولىنى ئۋ ڭايلاشتۇرۇپ بېرىدۇ « . ئوقۇش، ئۆگىنىش، ئاندىن ئالىم بۋلۇش پەقەت ئەقىل بىلەن بولىدۇ. شۇڭا ئەقىلنى بىلىم ئېلىشنىڭ ئەڭ ئاساسلىق قۋ رالى دەيمىز. ئەقىل ئىنساندىكى ئەڭ قىممەتلىك ۋە ئەتىۋارلىق بىر بايلىقتۇر. ئىنسانلار شۇ ئەقىل بىلەن ئۆزىنىڭ رەببىنى تونۇيدۇ ۋە ئۇنىڭغا ئۆتەشكە تېگىشلىك بۇرچلىرىنى ئۆتەيدۇ. نەتىجىدە، دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك بەخىت سائادەتلەرگە ئېرىشەلەيدۇ. ئىنسانلار شۇ ئەقىل بىلەن ئىلىم پەن ساھەسىدە تۈرلۈك يېڭىلىقلارنى، كەشپىياتلارنى ۋە ئىجادىيەتلەرنى يارىتىش ۋە بارلىققا كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئىنسانىيەتكە ھاياتلىقتا ئۋ ڭايلىقلارنى يارىتىپ ) ( زۇمەر سۈرىسى 9 ئايەت ) ( بۇخارى رىۋايىتى

بېرەلەيدۇ. زامانىمىزدىكى پەن تېخنىكا يېڭىلىقلىرىمۇ ئىنسانىيەت ئەقلىنىڭ مەھسۇلىدۇر. شۇڭا ئىسلام دىنى ئەقىلنى قەدىرلەيدۇ ۋە ئۇنى ئۆز ۋەزىپىسىنى قالدۇرۇشقا سەۋەب بۋلىدىغان بارلىق ئامىللارنى قەتئىي ھارام قىلىدۇ. ئاللاھ تائالا ئەقىل ئىگىلىرىنى قەدىرلەپ قۇرئاندىكى كۆپلىگەن ئايەتلەرنىڭ ئاخىرىنى ﴿ بۇ ئېيتقانلىرىمىزدا ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ئىبىرەتلەر بار ﴾ ، ﴿ ئىبىرەت ئېلىڭلار ئەي ئەقىل ئىگىلىرى! ﴾ ،

﴿ بۇلارنى پەقەت ئەقىل ئىگىلىرىال چۈشىنەلەيدۇ ﴾ دېگەن جۈملىلەر

بىلەن ئاياقلاشتۇرغان. ئەقىل شۇنچىلىك ئەزىز ۋە قىممەتلىك بىر بايلىق بولغان ئىكەن، ئۇنى ئۆز ۋەزىپىسىنى ئۆتەشتىن قالدۇرۇشقا ياكى ئاجىزلاشتۇرۇشقا سەۋەب بۋلىدىغان بارلىق ئامىللار شەرىئەت ۋە ئە قىلنىڭ بىردەك تەقەززاسى بىلەن قەتئىي ھارامدۇر! ئەقىللىق ۋە بىلىملىك بالىلار ئاتا ئانىسىنى قەدىرلەيدۇ، ئاللاھ تائالانى، ئۆزىنى، ئاتا ئانىسىنى ۋە جەمئىيىتىنى رازى قىلىشقا تىرىشىدۇ ۋە شۇنداق قىلىدۇ. بالىلارنى جىسمانىي جەھەتتىن تەربىيىلەش بالىلارنى جىسما نىي جەھەتتىن تەربىيىلەشتىن مەقسەت: بالىلارغا كىچىكىدىن يېمەك ئىچمەكلەرنى ئىستېمال قىلىشتىكى سالامەتلىكنى ئاسراش ئۇسۇللىرىنى ۋە تەن ساقلىقىغا پايدىلىق بولغان ھەرخىل تەنتەربىيە ئۋ يۇنلىرىنى ئۆگىتىش ئارقىلىق ئۇلارنى ساغلام، كۈچل ۈك ۋە ئەل ئىشلىرىغا ياراملىق قىلىپ يېتىشتۈرۈش دېگەنلىكتۇر. بالىلار بالاغەت ياشلىرىغا )قىزلار 21 ، ئۋغۇللار 41 ياشقا( يېتىشى بىلەن ئۇلار ھەرخىل ئۇيۇن تاماشالار ۋە كۆڭۈل ئېچىشلار ئارقىلىق بۋشلۇقلىرىنى تۋلدۇرۇشقا كىرىشىدۇ. بۇ دەۋر ئاتا ئانىلارنىڭ ئەڭ

دىققەتلىك بۋلۇشىغا تېگىشلىك بولغان ئەھمىيەتلىك بىر دەۋرىدۇر. بالىلارنى بۇ ياشلىرىدا، تەن ساقلىقىغا پايدىلىق بولغان پاكىز، تەن تەربىيە ۋە باشقىمۇ ئىجابىي پائالىيەتلەر بىلەن مەشغۇل قىلمىغاندا، ئۇلار جەمئىيەتتىكى تۈرلۈك يامان ئادەتلەرگە ئۆگىنىپ قالغاندىن كېيىن، ئۇلارنى ئەسلىگە قايتۇرۇش قىيىن بولىدۇ، ھەتتا مۇمكىن بولمايدۇ. شۇڭا ئاتا ئانىلار يۇقىرىقى مەسئۇلىيەتلىرىنى ئۋرۇنلاش بىلەن بىرگە بالىلىرىنى ئەخلاقسىز، دىيانەتسىز يامان دۋستلاردىن يىر اقلاشتۇرۇشى، جىنسىي ھەۋەسنى ئۆرلىتىدىغان ھاياسىز فىلىملارنى، بۋلمىغۇر سۈرەتلىك ژۇرناللارنى كۆرۈشتىن مەنئى قىلىشى ۋە بالىلىرىنىڭ تەن ساقلىقىغا ئەڭ زىيانلىق بولغان تاماكا، ھاراق، زىنا پاھشىە قاتارلىق يامان ئىشلاردىن ئۇلارنى قەتئىي چەكلىشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر. تاماكا دۋختۇلارنىڭ ئىسپاتلىشى بۋيىچە، ئۆپكە ياللۇغى، ئاشقازان ياللۇغى، راك، سىل، نەپەسنىڭ سىقىلى شى ۋە بەدەننىڭ ئاجىزلىشىشى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە سەۋەب بۋلغىنىنىڭ سىرتىدا، ئەخلاققا ۋە ئىقتىسادقا زىيانلىقتۇر. ھاراق ھەممىگە مەلۇم بۋلغاندەك، پۈتۈن يامانلىقلارنىڭ باشلامچىسى ئۋغۇرلۇق، ئالدامچىلىق، پاسكىنىلىق، قاتىللىق، ئاتا ئانىسىنى قاخشىتىش، با لىلىرىنى زاياقىلىۋېتىش، ئۆزىنى خار قىلىش، جامائەتنىڭ نەپرىتىگە ئۇچراش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان رەزىل قىلىقلارنىڭ بىردىن بىر باش رۋلچىسى ۋە گۇۋاھچىسىدۇر. شۇڭا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھاراقنى: » پۈتۈن يامانلىقلارنىڭ ۋە پاسكىنىچىلىقلارنىڭ ئانىسى « دەپ سۈپەتلىگەن. ھاراق پۈتۈن تۈرلىرى بىلەن ھارامدۇر. پېۋا، شامپانىيەلەرمۇ ھاراقنىڭ تۈرلىرىدىندۇر. ھاراق

پۈتۈن تۈرلىرى بىلەن ئەرنىڭ جىنسىي كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ، سىپېرمىنى سۇيىتىدۇ، بەدەننى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئەرنى تەدرىجى ئەرلىكتىن قالدۇرىدۇ. مۇندىن باشقا، ھاراق ئادەمنى ئۆز غايىسىدىن ئاداشتۇرىدۇ، ئەقىلنى بۇلغايدۇ. مانا بۇلار تېببىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىلمىي ۋە ئەمە لىي يەكۈنلىرىدىندۇر. زىنا پاھىشە بولسا ، كىشىنى » ئېيدىز « دىن ئىبارەت ئىپلاس كېسەللىككە گىرىپتار قىلىدۇ، سىل كېسىلى، نەسىل ئەزالىرىدا راك قاتارلىق داۋاسى ز يامان كېسەللىكلەرگە دۇچار قىلىدۇ، جەمئىيەتنى كىرلىتىدۇ، ئپپەت نۋمۇسنى بۇزىدۇ، ئۆزىنى ۋە ئاتا ئانىسىنى يەرگە قارىتىدۇ، مۇندىن باشقا، تۈرلۈك رەزىللىكلەرگە ۋە بەخىتسىزلىكلەرگە سەۋەب بولىدۇ. زىنا پاھىشە ئائىلىلىكلەرنىڭ ئائىلىسىنى پارچىلايدۇ، بالىلىرىنى يىېتىم قىلىدۇ، بەختنى مۇسىبە تكە، مۇھەببەتنى نەپرەتكە ئايلاندۇرىدۇ. شەرىئەت ھۆكۈمى بىلەنمۇ زىنا پاھىشە ئەڭ ئېغىر گۇناھلاردىن سانىلىنىدۇ. شۇڭا ئاللاھ تائالا زىنا پاھىشىنى » يامان يول « دەپ سۈپەتلىگەن. كىشىنىڭ دۇنيا ۋەئاخىرەتلىك سائادىتىنى نابۇت قىلىدىغان زىنا پاھىشىدىن باشقا يامان يول بارمۇ!؟ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر ھەدىستە: » قانداقلا بىر مىللەتتە زىنا پاھىشە ياكى جازانىخۋرلۇق ئۋمۇمىي لىشىدىكەن، ئۇلار ئۆزلىرىنى ئاللاھنىڭ ئازابىغا تۇتقان بولىدۇ « دېگەن . تارىخ شۇنى ئسپاتلىدىكى، زىنا پاھىشە ئۋ مۇمىي ال شقان ھەر قانداق مىللەت زاۋاللىققا يۈز تۇ تىدۇ! پەيغەمبىرىمىزگە ۋەھيى كەلگەن چاغلاردا، ) ( ھاكىم رىۋايىتى

پارسلار بىلەن رۇملۇقلار دۇ نياغا خۋجايىن ئىدى. يەر يۈزى ئۇلارنىڭ سىايىسدىن قۋرقۇپ تۇراتتى. شۇ ۋاقىتتا، بۇئىككى ئېمىپىراتۋرلۇقنىڭ مۇ كەممەل، بىلىم ھۈ نەرلىك مۇنتىزىم تەربىيە كۆرگەن، كۈچل ۈك ئەسكەرلىرى مەككە تاغلىرىدىن چىققان، ئەسكەر كۈچى تايىنلىق، بىلىم ھۈ نەردە يېتەرسىز ئەرەبلەرگە تەڭ كېلەلمىدى. بۇنىڭ سەۋەبى نېمە؟ بۋنىڭ سەۋەبى شۋكى، رۋملۇقلاردا ۋە پارسلاردا زىنا پاھىشە ئۋ مۇمىي لىشىش نەتىجىسىدە ئەخلاق بۇزۇلغان، ئەمما ئەرەبلە ردە ۋەھيىنىڭ تەربىيەسى بىلەن ئەخلاق تۈزەلگەن ئىدى. تاماكا، ھاراق ۋە زىنا پاھىشەنى ماختايدىغان بىرمۇ ئادەم بولمىسا كېرەك.كۈنىمىزدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسلامىي ئەخلاق ۋە ھەقىقىي دىيانەتتىن ئايرىلىپ قىلىپ باشقىلارنىڭ تەھدىدى ئاستىدا باش كۆتىرەلمەسلىكىنىڭ، مۇسۇ لمان بالىلىرىنىڭ تۈرلۈك يامان ئاقىۋەتلەرگە ۋە تار كۋچىلارغا كىرىپ قىلىپ ھاياتلىرىنى نابۇت قىلىشىنىڭ، ئۇيغۇر تارىخىمىزدىكى ئىقتىدارلىق زىيالىيلارنىڭ ئۆز غايىلىرىدىن ئادىشىپ ھالاك بۋلۇشلىرىنىڭ قاتىلى ۋە سەۋەبى تاماكا، ھاراق، زىنا پاھىشە ۋە باشقىمۇ ئەخلاقسى زلىقلارغا بېرىلىش بولۇپ چىققانلىقى بىزگە مەل ۇم. شۇڭا ئاللاھ تائالا مۇسۇلمانلارنى تاماكا، ھاراق ۋە زىنا پاھىشە قاتارلىق ئىنساننىڭ ئەقلىگە ۋە جىسمانىي ساغلاملىقىغا زىيانلىق ﴿قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ﴾ يەنى بىلىدىغانلار بولغان نەرسىلەردىن مەنئى قىلىشتا: ﴿وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ﴾ ) ( بەقەرە سۈرىسى 195 - ئايەت

يەنى ﴿ ئۆزۈڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار ﴾ دېگەن ئىبارىلەرنى سۈرۈش ئارقىلىق يۇقىرىقى يامان ئىشلارنى قىلىشنىڭ ئۆزىنىڭ ھالاك بۋلىشىغا سەۋەب بۋلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان. ھازىرقى زامان تېببى ي مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئىلمىي يەكۈنلىرىدىمۇ: » تاماكا، ھاراق قاتارلىق نەرسىلەرنى ئىستېمال قىلىش كىشىنىڭ ئۆمرىنى قىسقارتىدۇ « ، » تاماكا، ھاراق كىشىنى ئۆز رازىلىقى بىلەن ئۆلتۈرىدىغان قاتىلى « ۋە » زىنا پاھىشە كىشىنى ئاخىرى ئۆلۈم بىلەن ئاخىرلى شىدىغان داۋاسىز كېسەللىكلەرگە گىرىپتار قىلىدۇ « دەپ قەيت قىلىنغان. يۇقىرىقى يامان ئادەتلەر بالىلارنىڭ تەن ساقلىقىغا زىيانلىق بۋلۇش بىلەن بىرگە جەمئىيەتكىمۇ زىيانلىقتۇر. شۇڭا بالىلىرىنىڭ بەخىت سائادىتى ئۈچۈن باغرىنى كاۋاپ قىلىۋاتقان، كۆ يۈمچان ئاتا ئانىلار ئۇلارنى بۇ ئىشلاردىن قەتئىي تۋسۇشى ۋە بۇ ئىشلارنىڭ مۇقەددىمىلىرىدىن بۇرۇنراق ئۇلارنى يىر اقلاشتۇرۇشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر. بالىلارنى كىچىكىدىن باشلاپلا بارلىق يامان ئادەتلەرنىڭ مۇقەددىمىلىرىدىن ئۇزاقلاشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئاددى بىرەر يامان ئىشقا ئادەتلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ھ ۇشيار بۋلمىغاندا، ئۇلار بۇ ئادەتلەرنى ئۆگىنىپ قالغاندىن كېيىن، ئۇلارنى تەربىيىلەيمەن، ئەسلىگە قايتۇرىمەن دېگەنلىك خام خىيالدۇر ، ئەلۋەتتە. بالىلارنى بۇ خىل يامان ئىشلاردىن تۋسۇشنىڭ بىر چارىسى، ئاتا ئانىلار ئەڭ ئاۋۋال بۇ ئىشلارنى قىلىشتىن ئۆزلىرىنى تارتىشى ، ھېچ ) ( نىسا سۈرىسى 92 ئايەت

بۋلمىغاندا، تاماكىغا ئۋخشاش، يالغان سۆزگە ئۋخشاش يامان ئەخلاقلارنى تاشلىيالمىغان ئاتا ئانىلار بۇ ئىشلارنى بالىلىرىنىڭ ئالدىدا قىلماسلىقى لازىم. دۇنيادا ھېچكىم بالىلىرىنىڭ يامان ئەخلاقلارغا ئۆگىنىپ قېلىشىنى ياقتۇرمايدۇ. بۇنداق ئىكەن، بالىلىرىنى بۇ ئىشلاردىن تۋسۇشتا، ئۇلارنىڭ يۈرۈش تۇرۇشلىرىغا، بارىدىغان سۋرۇنلىرىغا ۋە ئارىلىشىدىغان دۋستلىرىغا ئالاھىدە دىققەت قىلى شلىرى كېرەك. ساغلام تەنلىك كىشىلەرنىڭ ئاتا ئانىسىغا، جەمئىيىتىگە يەتكۈزىدىغان پايدىلىرى ناھايىتى كۆپتۇر. شۇڭا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام : » كۈچلۇك مۇسۇلمان ئاجىز مۇس ۇلماندىن ياخشى ۋە ئاللاھقا ئەڭ يېقىملىقتۇر « دەپ كۆرسەتكەن . خەلقىمىزدىمۇ » ساغلام تەندە ساپ ئەقىل « دېگەن ھېكمەت بار. ئەقىللىق، ساغلام تەنلىك بولغان كىشىلەر ئۆزىنىڭ دىنىغا، خەلقىگە ۋە ۋەتىنىگە ئەڭ كېرەكلىك كىشىلەردۇر. ساغلام تە نلىك كىشىلەر ئىبادەتلەرنىمۇ تۋلۇق ئورۇندىيالايدۇ، دۇنيالىق ئىشلىرىنىمۇ ياخشى ئېلىپ بارالايدۇ. ) ( مۇسلىم رىۋايىتى