كىيىنىش، زىبۇ-زىننەت ۋە ئادەتتىكى چەكلىمىلەر
This content is not yet available in your language.
ئەر-ئاياللارنىڭ كىيىنىشى، زىبۇ-زىننەت ۋە ھاياتتىكى چەكلىمىلەر (سوئال 1456 – 1495)
بۆلۈم: “ئەر-ئاياللارنىڭ كىيىنىشى، زىبۇ-زىننەت ۋە ھاياتتىكى چەكلىمىلەر (سوئال 1456 – 1495)”جاۋاب: گەپ توشۇپ كەلگەن كىشىنىڭ سۆزىنى ئېنىقلىماستىن ئىشەنمەسلىك لازىم ئاللاھ: تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەپ تەلىم بېرىدۇ﴿ ئى مۆمىنلەرۇ ئەگەر سىلەرگە بىر پاسىق ئادەم بىرەر خەۋەر ئېلىپ كەلسە، (ئىشنىڭ ھەقىقىتىنى) بىلمەستىن بىرەر قەۋمنى رەنجىتىپ قويۇپ، قىلمىشىڭلارغا پۇشايمان قىلىپ قالماسلىقىڭلار ئۈچۈن، (ئۇ خەۋەرنى) ئېنىقلاپ كۆرۈڭلار﴾(2) كىشىلەرگە لەقەم قويۇش ئەدەپسىَلىك.
جاۋاب: كىشىلەرگە قانداقلا بىر لەقەمنى قويۇشقا بولمايدۇ. چۈنكى ئىنسانلارنىڭ ھۆرمىتىنى يۈز– ئابرۇيىنى قوغداش دىنىي ۋە ئىنسانىي زۆرۈرىيەتتۇر.
جاۋاب: كىشىلەرگە لەقەم قويۇش ياكى ئۇلارنى ئۇلار يامان كۆرىدىغان لەقەملەر بىلەن چاقىرىش، ئاتاش ئەڭ يامان ئەخلاقسىزلىق بولۇپ، مۇنداق قىلىش كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇق، ئىناقلىق ۋە بارچە يېق ىنلىقلارنى بۇزۇپ تاشلايدۇ ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە بۇ: قىلىقتىن ئالاھىدە توسۇپ مۇنداق دېگەن﴿ بىر- بىرىڭلارنى ئەيىبلىمەڭلار، بىر- بىرىڭلارنى يامان لەقەم بىلەن چاقىرماڭلار﴾(3) ھاياسىَلىق-ئىمانسىَلىقتۇر.
جاۋاب: ھاياسىزلىق— گۇناھ يامان ئىشلا رنى ھېچكىمدىن تەپ تارتماستىن ياكى خىجىل بولماستىن قىلىش دېگەنلىك بولۇپ، ھاياسىزلىق ئىمانسىزلىق بىلەن باراۋەر يامانلىقتۇر: پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام« ھايا بىلەن ئىمان ئىككىسى بىر پۈتۈن نەرسە ئۇلارنىڭ بىرى يوقالسا، ئىككىنچىسىمۇ يوقىلىدۇ»(4) دېگەن ئەجدادلىرىمىزنىڭ «ھاياسىزدا ئىمان يوق » دېگەن سۆزىمۇ بۇنىڭغا ئاساسەن ئېيتىلغان بولۇشى مۇمكىن.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: « ھەر قانداق بىر دىننىڭ ئەخلاقى باردۇر، ئىسلام دىنىنىڭ ئەخلاقى– ھايادۇر»(5) شەرم- ھايا ۋە نومۇس ئىنسان ئەقلىنىڭ ئۇل
(1) بۇخارىي ۋە مۇسلىم رىۋايەت قىلغان
(2) ھۇجۇرات سۈرىسى 6 - ئايەت
(3) ھۇجۇرات سۈرىسى 11 - ئايەت
تېمى قىسقىسى ئىماننىڭ پوستى شەرم– ھايا ۋە نومۇستۇر پوستى سويۇۋېتىلگەن دەرەب قۇرۇپ كەتكەندەك شەرم– ھايا ۋە نومۇستىن ئايرىلغان ئىنسانمۇ ئىمان ىي خىسلەتتىن ئايرىلىپ قالىدۇ ۋىجدان بولسا ئىچكى نومۇستۇر شەرم– ھايا بىلەن نومۇسچانلىق ھەر قانداق ئىنساننىڭ ئىنسانىي قەدىر– قىممىتىنى بېيىتىپ ھۆرمىتىنى ئاشۇرىدىغان يوشۇرۇن گۈزەللىكتۇر.
جاۋاب: ئىمان بەندە بىلەن ئاللاھ، ئوتتۇرىسىدىكى بۈيۈك ئالاقە بولۇپ نەپسنى، پاكلاش، ئەخلاقنى توغرىلاش، ھەرىكەتنى دۇرۇسلاش قاتارلىقلار بۇ بۈيۈك ئالاقىنىڭ تەلىپى ب ەلكى ئۇنىڭ تۇنجى ئىزناسىدۇر قەلبنىڭ سەزگۈرلۈكىنى ئاشۇرۇپ، خاتالىقلار ۋە پەس ئىشلار دىن ئۆزىنى تارتمىغۇچە بۇ تەلەبنى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولمايدۇ يامان ئىشلارنى قىلىشتىن تەپتارتماسلىق تەدرىجىي ھالدا چوڭ گۇناھلارنى قىلىشقا قاراپ تەرەققىي قىلىدۇ ئا ندىن ئۇنى ڭغا ئەگىشىپ ئىم ان مۇ يوقى ل ىدۇ ئاخىرىدا ئۆزىنى ئەڭ پەس ۋە تۆۋەن ئورۇندا كۆرىدۇ ما نا بۇ ھاياسىزلىقنىڭ ئاخىرقى مەنزىلى دۇر گۇمانخورلۇق ۋە ئۇنىڭ ئاۋارىچىلىقلىرى.
جاۋاب: گۇمانخورلۇق— كىشىلەردىن شەكلىنىش، ئۇلار ھەققىدە يامان خىياللارنى ئويلاش دېگەنلىك بولۇپ، باشقىلاردىن سەۋە بسىز ئاغرىنىپ، كېيىن بولىدىغان ئىشلار ھەققىدە «مۇنداق بولارمىكىن، ئۇنداق قىلارمىكىن، ئېتەرمىكىن » دېگەندەك قوشۇمچىلار بىلەن گەپ قىلىشمۇ گۇمانخورلۇقتۇر بۇ سۆزنى ئىككىنچى بىر كىشى راست قىلىپ سۆزلەش ئارقىلىق پەيدا بولىدىغان يالغانچىلىقمۇ گۇمانخورلۇقنىڭ نەتىجى سىدۇر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام گۇمانخورلۇقتىن توسۇپ: « سىلەر گۇمانخورلۇقتىن ساقلىنىڭلار چۈنكى گۇمان بىلەن قىلىنغان سۆز سۆزنىڭ ئەڭ يالغىنىدۇر»(1) دەپ كۆرسەتكەن: ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە﴿ئى مۆمىنل ەرۇ كۆپ گۇمانلاردىن ساقلىنىڭلار، بەزى گۇمانلار ھەقىقەتەن گۇناھتۇر﴾(2 ) دەپ تەلىم بەرگەن ۋاپاسىَلىقنىڭ رەزىللىكى ۋە ۋاپاسىَلىق تۈرلىرى.
جاۋاب: ۋاپاسىزلىق— ئىشەنچنى يەردە قويۇش، كۈتكەن يەردىن چىقماسلىق ۋە تۇز كورلۇق قىلىشتىن ئىبارەت نامەردلىك بو لۇپ، ۋىجدانسىز، ئىمانسىز ۋە ئەدەپ- ئەخلاقت ىن نېسىۋىسى بولمىغان ئادەملەر قىلىدىغان رەزىل قىلىقتۇر.
جاۋاب: ۋاپاسىزلىقنىڭ تۈرلىرى ئىنتايىن كۆپ بولۇپيۇقىرىسى ئاللاھنىڭ نېمەتلىرىگە ۋە ئىنئاملىرىغا تۇزكورلۇق قىلىپ، ئۇنىڭغا شۈكۈر ئادا قىلىشتىن باش تارتىش، بۇيرۇغانلىرىغا
(2) ھۇجۇرات سۈرىسى 12 - ئايەت ئاسىيلىق قىلىشتىن باشلاپ، ئۆسۈپ يېتىلگەن ئانا ۋەتىنىنىڭ غېمىنى يېمەسلىك، ئۇنى ئۇنتۇپ كېتىش، ئاتا- ئانىسىنىڭ ياخشىلىقلىرىنى قايتۇرماسلىق، ئۇرۇق- تۇغقانلارنى تاشلىۋېتىش، مۇندىن باشقا قانداقلا بىر ياخشىلىقىنى كۆرگەن كىشىلەرنىڭ شۇ ياخشىلىقىنى قايتۇرماسلىق قاتارلىقلارغىچە بېرىپ يېتىدۇ شۇنداقلا، بىر ئادەمنىڭ ئۆتكەن كۈنلىرىنى ئۇنتۇپ قېلىشىمۇ ۋاپاسىزلىقنىڭ جۈملىسىدىندۇر مەسىلەن: ئىلگىرى نامرات بولۇپ ھازىر ئاللاھ بايلىق بەرگەن بولسا ئىلگىرى كېسەلچان بولۇپ، ھازىر تەن ساقلىققا ئېرىشكەن بولسا، خۇددى ھېچقاچان نام رات بولمىغاندەك، ئاغرىپ يېتىپ باقمىغاندەك مەغرۇرلىنىشى، نامراتلارنىڭ ۋە كېسەلچانلا رنىڭ ھالىغا يەتمەستىن ئۆزىنىلا ئويلاپ ياشىشى تولىمۇ يامان ۋاپاسىزلىقتۇر.
جاۋاب: ، ۋاپادارلىق ئېسىل پەزىلەت بولۇپ، ئۇ بارلىق ئىنسانلارغا ئۇلارنىڭ دىنى ئىرقى ۋە رەڭگىدىن قەتئىينەزەر ئومۇم بولۇشى لازىم چۈنكى پەزىلەت دېگەن بۆلۈنمەيدىغان بىر پۈتۈن نەرسە، ئادەمنىڭ بەزى كىشىلەرگە ۋاپادار بولۇپ يەنە بەزى كىشىلەرگە رەزىل ۋە سۆزىدە تۇرمايدىغان بولۇشى توغرا ئەمەس قىلىنغان ۋەدە، تۈزۈلگەن كېلىشىم قانداق لا كىشى بىلەن بولسۇن، ئۇنىڭغا رىئايە قىلىش شەرتتۇر ھەقىقىي دىيانەتلىك توغرا ئادەم ئى نسانلارغا مۇئامىلە قىلىش تا، ئۇلارنىڭ رەڭگى، دىنى ۋە ئىرقى سەۋەبلىك ئايرىم مۇئامىلىدە بو لمايدۇ بەلكى ھەممىگە بىر خىل مۇئامىلە قىلىدۇ. چۈنكى ياخشىلىق كىمگە قىلىنمىسۇن، ئۇ ھا مان ياخشىلىقتۇر شۇنداقلا يامانلىق كىمگە قىلىنمىسۇن، ئۇ ھامان يامانلىقتۇر چېقىمچىلىق، ئۇنىڭ خەتەرلىرى ۋە جا زاسى.
جاۋاب: چېقىمچىلىق— بىراۋنى زىيانغا ئۇچرىتىش ئۈچۈن ئۇنىڭ ھەققىدە باشقىلاردىن ئاڭلىغان بىر- ئىككى ئېغىز گەپنى يالغان سۆزلەر بىلەن كۆپتۈرۈپ قارشى تەرەپكە ئاڭلىتىشيالغانچىلىقى بولۇپ ئادەتتىكى گەپ توشۇشتىن پەرقلىق جىنايەتتۇر چۈنكى گەپ توشۇ ش مەقسەتسىزمۇ ئەمەلگە ئاشىدۇ ئەمما چېقىمچىلىق رەزىل مەقسەتلەر ئارقىسىدا ئېلىپ ب ېرىلىدۇ بۇنداق چېقىمچىلىق شۇ ئىنساننىڭ نىيىتى بۇزۇق، روھى كېسەل، بىپ ەرۋا ئادەم ئىكەنل ىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
جاۋاب: بىر قېتىملىق چېقىمچىلىقنىڭ سەۋەبى بىلەن دوستلار ۋە ئائىلىلەر ئوتتۇرىسىدا ئۆچمەنلىك پەيدا بولۇپ، بەختنىڭ ئاساسى بولغان خاتىرجەملىك، ئىناقلىق بۇزۇلىدۇ چېقىمچىلىققا قارشى تۇرۇشنىڭ ئۈنۈملۈك چارىسى— چېقىمچىنىڭ سۆزىگە قۇلاق سالماسلىق: ياكى ئىشەنمەسلىكتۇر چېقىمچىنىڭ يامان ئاقىۋىتى توغرۇلۇق پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام «، كىمكى كىشىنىڭ باشقىلار ئاڭلاپ قېلىشىنى ياقتۇرمايدىغان سۆزىنى ئاڭلىتىپ قويىدىكەن قىيامەت كۈنى ئۇنىڭ ئىككى قۇلىقىغا قوغۇشۇن قويۇلىدۇ»(1) دەپ كۆرسەتكەن يىئامىتجىئ ەتتەۋىسانۇم نەگنەلكەچ رلاشىئ.
جاۋاب: ئۆزىنى چوڭ تۇتۇش— ئۆزىنى ئالاھىدە چاغلىغانلىقتىن، ئۆزىدە بولغان ئاز–، تولا ئارتۇقچىلىقلارنى تولىمۇ يۇقىرى مۆلچەرلەپ ئۆزىنى قالتىس چاغلاپ، باشقىلارنى تۆۋەن كۆرۈش ۋە غادىيىش دېگەنلىكتۇر.
جاۋاب: چوڭلۇق ئاللاھقىلا خاس بىر سۈپەت ئۆزىنى چوڭ تۇتۇش ئىنسانلارغا ياراشمايدىغان بىر قىلىقتۇر ئۆز ىنى چوڭ تۇتۇش روھىي ھالىتىگە ئىگە كىشىلەر ساغلا، م نورمال روھىي ھالەتتىن تولىمۇ چەتنەپ كەتكەن كىشىلەر بولۇپ، بىر خىل روھىي كېسەللىككە، پسىخىكا ئا جىزلىققا گىرىپتار بولغانلار دۇر بۇ خىل روھىي ھالەت ھامان ئۇلارنىڭ جىسمانىي ساغلاملىقىغا، شۇنداقلا روھىي پسىخىكا ساغلاملىقىغا زور دەرىج ىدە سەلبىي تەسىر كۆرسەتكەنلىكتىن، ئۇلاردا جەمئىيەتكە ماسلىشالماسلىق ياكى باشقىلارنىڭ ئەيىبلىشىگە ئۇچراش، كۆپلىگەن كىشىلەر ئېرىشكەن خۇشاللىق، روھىي ئازادىلىككە ئېرىشەلمەسلىك، سىقىلىش ئىچىدە ياشاش، جىسمانىي جەھەتتىن بالدۇر زەئىپلىشىش ئە ھۋا لى كۆرۈلىدۇ بىراۋدا ئۆزىنى چوڭ تۇتۇش روھىي ھالىتىنىڭ بولغانلىقى ئۇنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىنمۇ ساغلام ئەمەسلىكىنى ئىپادىلەيد ۇ قۇرئان كەرىم بۇ خىل ناچار ئىللەتتىن مەنئى قىلىپ، لوقمان: ھەكىمنىڭ ئوغلىغا قىلغان مۇنۇ ۋەسىيىتىنى بايان قىلغان﴿كىشىلەردىن مەنسىتم ەسلىك بىلەن يۈز ئۆرۈمىگىن، زېمىندا غادىيىپ ماڭمىغىن، ئاللاھ ھەقىقەتەن ھاكاۋۇر، ئۆزىنى چوڭ تۇتقۇچىلارنى دوست تۇتمايدۇ﴾(1) ئۆزىنى چوڭ تۇتۇشتىن ئىبارەت بۇ ئىپلاس روھىي ھالەت ئىنسانىيەتكە روھىي— پسىخىكا، ئەخلاقىي ۋە جىسمانىي جەھەتلەردىن كۆپ تەرەپلىمىلىك زىي انلارنى ئېلىپ كېلىدۇ: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر كۈنى ساھابىلەرگە تەلىم بېرىپ« قەلبىدە زەررىچىلىك كىبىر (ئۆزىنى چوڭ تۇتۇش روھىيىتى) بولغان ئادەم جەننەتكە كىرەلمەيدۇ » دېگەندە، ساھابىلەردىن: بىرى قورقۇپ كېتىپ” ئى ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىۇ بىراۋ كىيىمىنىڭ چ ىرايلىق، ئايىغىنىڭ چىرايلىق بولى شىنى ياقتۇرىدۇ، بۇمۇ كىبىردىن سانىلامدۇ” دېگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇ كىشىگە: « ئاللاھ گۈزەلدۇر، گۈزەللىكنى ياقتۇرىدۇ كىبىر دېگەن ھەقنى ئېتىراپ قىلماسلىق ۋە باشقىلارنى كۆزگە ئىلماسلىقتۇر » دېگەن (2) بۇ ھەدىسكە ئاساسەن، چىرايلىق كىيىنىش ئېسىل، گۈزەل يۈرۈش ئۆزىنى چوڭ تۇتقانلىقتىن سانالمايدۇ بەلكى تەلەب قىلىنغان ئىشلاردۇر ئىسراپ خورلۇقنىڭ يامان ئاقىۋىتى.
جاۋاب: ئىسراپ— بىر نەرسىنى ھەددىدىن ئارتۇق بوللۇنۇپ بۇزۇپ چېچىش دېگەنلىك
(1) لۇقمان سۈرىسى 18 - ئايەت
بولۇپ، ئىسراپچىلىقنى ۋە ئىسراپخورلارنى ھېچقانداقدىن ياكى قانۇن قوللىمايدۇ چۈنكى ئىسراپ قىلىپ بۇزۇپ– چاچقان نەرسىلەردىن ھېچكىم پايدىلىنالمايدۇ.
جاۋاب: ھەر قانداق بىر نەرسىنى ئىسراپ قىلىش ھارامدۇر ئەكسىچە، ھەر نەرسىنى نورمال ھالدا قائىدە-، يوسۇن بويىچە ئىشلىتىش پۈتۈن ئىنسانلار تەرىپىدىن قارشى ئېلىنىدىغان: ئاللاھ تائالانى مەمنۇن قىلىدىغان ياخشى ئۇسۇلدۇر قۇرئان كەرىمدە﴿، يەڭلار، ئىچىڭلار ئىسراپ قىلماڭلار، ئاللاھ ئىسراپ قىلغۇچىلارنى ھەقىقەتەن ياقتۇرمايدۇ﴾(1) دەپ كۆرسىتىلگەن ئاللاھ تائالا مۇشۇ ئايەت ئارقىلىق بىزگە رىزىق قىلىپ بېرىلگەن نازۇ نېمەتلەرنى كەڭتاشا يېيىشكە، ئىچىشكە تەرغىب قىلىدۇ، لېكىن ئىسراپخورلۇق قىلىشىمىزنى قاتتىق چەكلەيدۇ ئاللاھ تائالا ئىسراپ ق: ىلغۇچىلارنى سۆكۈپ مۇنداق دەيدۇ﴿ بۇزۇپ چاچمىغىن، بۇزۇپ چاچقۇچىلار ھەقىقەتەن شەيتانلارنىڭ قېرىنداشلىرىدۇر﴾(2) ئىقتىسادچىللىق كەمبەغەل بولۇپ قالماسلىقنىڭ كاپالىتى، بولۇپ بۇزۇپ- چېچىش ۋە ئىسراپ قىلىش كەمبەغەللىكنىڭ باشلانغۇچىدۇر ئىسراپخورلار چوقۇم بىر كۈنى ئۇنىڭ دەردىنى تارتماي قالمايدۇ تارىخ ۋە تەجرى بىلەر بۇنى ئىسپاتلىماقتا: بىر ھەدىستە «ئىقتىسادچىللىق بىلەن ئىش كۆرگەن ئادەم كەمبەغەللىشىپ قالمايدۇ » دەپ كەلگەن
(1) ئەەراف سۈرىسى 31 - ئايەت
(2) ئىسرا س ۈرىسى 26 – - ئايەتلەر ىنىيىز ڭەئ ڭوچ ناغلوب كىلتەكلااھ رلاھانۇگ زىيىنى ئەڭ چوڭ بولغان ھالاكەتلىك گۇناھلار 1 تاماكا ۋە ئۇنىڭ زىيىنى ھاراق ۋە ئۇنىڭ زىيىنى 3 زەھەرلىك چېكىملىكلەرنىڭ زىيىنى قىمار ۋە ئۇنىڭ يامان ئاقىۋىتى زىنا ۋە ئۇنىڭ خەتىرى زىنادىن چوڭ ئىككى زىنا– لەۋات ۋە سىھاق 7 ئالدامچىلىق ۋە ئۇنىڭ خەتىرى 8 سېھىر قىلىش ۋە قىلدۇرۇشنىڭ گۇناھى سېھىردىن ساقلىنىش ۋە ئۇنىڭدىن شىپا تېپىش ئۇسۇلى 10 كۆزدىن ساقلىنىش ۋە ئۇنىڭدىن شىپا تېپىش ئۇسۇلى تاماكا ۋە ئۇنىڭ زىيىنى ھەققىدە.
جاۋاب: تاماكا— چەيزە ئائىلىسىنىڭ بىر تۈرى بولغان ياپراقلىرى ئاق كېلىدىغان، ھىدى سېسىق بىر خىل ئۆس ۈملۈكنىڭ نامى بولۇپ، ئۇ نىكوتىن، پۇتاس، نېكوتيان، كوللىدىي ق اتارلىق زەھەرلىك ماددىلار بىلەن تەركىبلىنىپ، ھىدروگېن بىلەن ئوكسىگېن قوشۇلۇپ ياسىلىدىغان چېكىملىكتۇر تاماكا ۋە تاماكا چېكىش ئادىتىنىڭ كېلىپ چىقىش تارىخى.
جاۋاب: «تاماكا » سۆزىنىڭ ئەسلىسى ھىندى تىلىدىكى« tobaco » سۆزىدىن كېلىپ چىققان دەيدىغان قاراش بار يەنە بەزىلەر« tobaco »سۆزى مېكسىكا قولتۇقىدىكى بىر ئارالن ىڭ نامى بولۇپ، تاماكىنىڭ شۇ جايدا تېپىلىپ كېيىنچە ئىسپانىيىگە ئېلىپ بېرىلغانلىقى ئۈچۈن شۇ ئارا لنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ قالغان، دەپ قارايدۇ تاماكىنىڭ كېلىپ چىقىش تارىخى مەلۇم ئە مەس بىراق ئۇنىڭ ئامېرىكا قىتئەسىدە ئوتتۇرىغا چىققانلىقى ئېنىقتۇر كولومبو ئۆزىنىڭ ئىسپانىي ىلىك ھەمراھلىرى بىلەن ئامېرىكا قىتئەس ىنى ئېچىش ئۈچۈن 1492 يىلى تۇنجى قېتىم بارغى، نىدا ئۇلار تاماكا ماددىسى بىلەن تونۇشقان ۋە شۇندىن بېرى تاماكا ماددىسى بارچە ياۋرو پا قىتئەسىگە تارقالغان ئىكەن تاماكا تەركىبىدىكى زەھەرلىك ماددىلار.
جاۋاب: تاماكا كۆپلىگەن زەھەرلىك خىمىيىۋى ماددىلار بىلەن ياسىلىدۇ بۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ زەھەرلىك ماددا ئىككى بولۇپ، بىرى نىكوتىن يەنە بىرى قەتىراندۇر.
جاۋاب: نىكوتىن— زەھەرلىك خىمىيىۋى ماددا بولۇپ، زەھەرلەش كۈچى شۇنچىلىكيۇقىرىكى، تېببىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىسپاتلىشىچە 60 مىلل گرام نىكوتىننى شپىرىس ب ىلەن تېنى ساق، ئۆزى قاۋۇل بىر ئادەمنىڭ بەدىنىگە سالغان ھامان ئۇ ئادەم ئۆلىدىكەن.
جاۋاب: قەتىران—، تاماكا چەككەن ۋاقىتتا ئۇنىڭ ئىسىدىن فىلتىردا پەيدا بولىدىغان خۇددى يوللارغا بېسىلىدىغان قارا مايغا ئوخشايدىغان ئاققۇچى خاراكتېرلىك ماددا بولۇپ ھۆل ئوتۇنلارنى كۆيدۈرگەندە ئۇنىڭ كۆيگەن يېرىنىڭ ئاستىدىن ئاقىدىغان قارا سۇغا ئوخشايدىغان ئىسلىق ماددىدۇر.
جاۋاب: تاماك ىغا ئادەتلىنىپ قېلىشنىڭ ئاساسلى ق: سەۋەبلىرى تۆۋەندىكىچە (1 ) ئائىلىدە دىنىي تەربىيىنىڭ يوقلىقى ياكى سۇسلىقى، ئەخلاق دەرسىنىڭ بېرىلمىگەنلىكى
(2) بالىلارنىڭ بەڭگى ئاتا ئانىلىرىنى دورىشى ۋە ئاتىلارنىڭمۇ ئۇلارنى توسم اسلىقى
(3) بەڭگى دوستلار بىلەن ئارىلىشىش، خۇسۇسەن بالىلار يىگىتلىكي اشلىرىدا بەڭگىلەر بىلەن دوست بولۇشى (4 ) بالىلارنىڭ ئۆزىنىڭ ئەرلىكىنى كۆرسىتىش دەيدىغان سەپسەتىگە ئىشىنىپ زورىغا تاماكا چېكىشكە ئادەتلىنىۋېلىشى (5 ) بەزىلەرنىڭ غەم قايغۇ، ئەندىشىلەردىن قايسىبىر يول بىلەن ئۆزلىرىنى قاچۇرۇش مەقسىتى بىلەن تاماكىغا يۈزلىنى شى (6 ) تاماكىنىڭ زىيانلىرىنى بىلمەسلىك ياكى ئۇنىڭ خەتىرىنى ئاددىي ساناش (7 ) ئىرادىنىڭ ئاجىزلىقى ۋە سەۋر تاقەتنىڭ كەملىكى تاماكا يامان يولغا مېڭىشنىڭ مۇقەددىمىسى.
جاۋاب: تاماكا چېكىش ھاراق ۋە ئاق چېكىملىككە يۈزلىنىشنىڭ ئالدىنقى ئامىلى ۋە ئۇنىڭ مۇقەددىمىسىدۇر چۈنكى ھەر قانداق بەڭگى ئاق چەكمەيدۇ، ئەمما ھەر قانداق ئاق چەك كۈچى بەڭگىدۇرۇ بىر تال تاماكىنى چېكىشنىڭ ئۆزىمۇ ھارام بۇ ھارامغا داۋام قىلىش ھ ارام ئۈستىگە – ھارامنى سادىر قىلغانلىق بولۇپ، گۇناھ كۆلىمى ئاشقانسېرى، ئۇنىڭ ئازدۇرۇش دائى رىسى كېڭىيىدۇ، ئۇنى چەككۈچىنىڭ ئۆپكىسىنى سېسىق تۈتۈنى بىلەن قارايتقاندەك، ئۇنىڭى دىل نىمۇ شۇنداق قارايتىدۇ ئادەمنى گۇناھ ئىشلەشتىن قورقمايدىغان، ھارامدىن ھەزەر قىلماي دىغان قىل ىپ قويىدۇ تاماكىنىڭ كىچىك بالىلارغا بولغان.
جاۋاب: : تاماكىنىڭ بالىلارغا بولغان يامان تەسىرى كۆپ، ئۇلاردىن
(1) ئاتا ئانىسىدىن بىرەرسىت اماكا چېكىدىغان بالىلار تاماكا ئارقىلىق گۇناھ مەسىيەت ئىشلارنى ئىشلەيدىغان بولۇپ يېتىشىدۇ (2 ) تاماكا چېكىدىغانلارغا ئارىلاشقان بالىلار تەدرىجىي تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قالىدۇ
(3) ئاتا ئانىسى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىپ تۇرمىغان بالىلار تاماكا چېكىش ۋە باشقىمۇ يامان ئادەتلەرگە تېزلا ئادەتلىنىپ قالىدۇ.
جاۋاب: تاماكىنىڭ نارىسىدە بالىلارغا تەن ساقلىقى جەھەتتىن بېرىدىغان يامان تەسىرى تۆۋەندىكىچە (1 ) ئاتا ئانىسى ياكى ئۇلارنىڭ بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلارنىڭ ئۆپكە ياللۇغى كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىمالى كۈچلۈك (2 ) بالىلاردىكى پاڭلىق ھالىتىنىڭ ئۈچتىن بىرى ئاتا– ئانىسىدىن بىرەرسىنىڭ تاماكا چېكىشىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بەڭگى ئانا ئېغىر ئاياق ۋاقتىدا ھەر قېتىم تاماكا چېكىپ بولغاندىن كېيىن، قاننىڭ ھەرىكىتىنىڭ پەسلىشى قورسىقىدىكى بۇۋىقىنىڭ ئاڭلاش قۇۋۋىتىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ (3، ) ئاتا ئانىسى ياكى ئۇلاردىن بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلاردا نەپەس سىقىلىش بۇرۇن ۋە كاناي ياللۇغى، ئانگىنا قاتارلىق كېسەللىكلەر پەيدا بولىدۇ (4 ) ئاتا ئانىسى ياكى بۇلاردىن بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلارنىڭ جىسمانىي ۋە ئەقلىي جەھەتتىن تەرەققىي قىلىش نىسبىتى ئاز بولىدۇ ئاتا ئانىسىدىن بىرەرسىت اماكا چېكىدىغان بالىلار بىلەن ئاتا ئانىسى تاماكا چەكمە يدىغان بالىلار ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرى لغان ئىلمىي تەتقىقاتلار بۇنى ئىسپاتلىغان تاماكى نىڭ تەن ساقلىقىغا بولغان.
جاۋاب: مەلۇمكى، تەن ساقلىقى ئەڭ، چوڭ نېمەت بولۇپ، دۇنيانىڭ لەززىتى ۋە سائادىتى تۇرمۇشنىڭ ھالاۋىتى شۇ تەن ساقلىقىغا باغلىقتۇر دۇنيادا ھېچقانداق نېمەت تەن سا قلىقىغا يەتمەيدۇ تاماكىنىڭ تەن ساقلىقىغا زىيانلىق تەرەپلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، تېبب ىي مۇتەخەسسىسلەر تاماكىنىڭ يۈرەك ئېغىشى، ئۆپكە كېسىلى، قىزىل تومۇرنىڭ قېتىپ قېلى، شى بوغما ئۈچەي ياللۇغى، ئانگىنا، ئاشقازان كېسىلى، جىنسىي ئاجىزلىق ۋە باشقىمۇ كېسەللىكلەرگە سەۋەب بولىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ تاماكىنىڭ نەپەسلىنىش تۇرۇبىلىرىغا بولغان زىيىنى تاماكىنى شوراش ئارقىلىق نەپەسلىنىش تۇرۇبىلىرىدا قېپ قالغان تۈتۈننىڭ قالدۇقلىرى بەلغەم ۋە قاتتىق ھۆتەل پەيدا قىلغاننىڭ سىرتىدا، تەدرىجىي ھالدا راك كېسىلىنى پ ەيدا قىلىدۇ تاماكىنىڭ ئۆپكىگە بولغان زىيىنى ئىنساندىكى ئۆپكە تەنگە پايدىلىق بولغان نەرسىلەرنى ئېلىپ كېلىپ زىيانلىق بولغانلىرىنى چىقىرىپ تاشلايدىغان نا ھايىتى مۇھىم ئورگان ئۆپكە ساپ ھاۋادىن نەپەس ئېلىش ئارق ىلىق ئوكسىگېننى قوبۇل قىلىدۇ ئۆپكىگە تاماكىنىڭ تۈتۈنى كىرگەندە، ئۇنىڭدىكى نىكوتىننىڭ زەھىرى ئۆپكىدە سەلبىي ئەھۋاللارنى تۇغدۇرىدۇ نەپەسنىڭ سىقىلىشى، ئۆپكىنى تۈتۈننىڭ قالدۇقى بولغان قارا لەشنىڭ قاپلاپ كېتىشى ۋە ئاخىرىدا تەدرىجىي ھالدا راك كېسىلىنى پەيدا قىلىشى قاتارلىق زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىدۇ تاماكىنىڭ ئىقتىسادقا بولغان زىيىنى تاماكىنىڭ ئىقتىسادقا بولغان زىيىنىنى مۆلچەرلەپ بولۇش قىيىن تاماكا سېتىۋېلى ش ئۈچۈن چىقىم قىلىنغان پۇل ئادەتتە كۆزگە كۆرۈنم ەيدىغان ئەمما ھېسابلاپ چىققاندا چوڭ بىر رەقەمنى تەشكىل قىلىدىغان زور مىقداردىكى پۇلدۇر تاماكا چېكىدىغان بەڭگىلەر بالىلىرىغا خ ەجلەپ بېرىشتىن پىخسىقلىق قىلغان پۇلىنى تاماكا سېتىۋېلىش ئۈچۈن ھېچ ئايىماستىن خەجلەيدۇ ئۇلار تاماكىغا پۇل تاپالمىغاندا ئوغرىلىق، س اختىپەزلىك قاتارلىق ھارام يوللاردىن بولس ىمۇ پۇل تېپىپ، ئۇنى سېتىۋېلىشقا تىرىشىدۇ تاماكىنىڭ ئاشقازانغا بولغان زىيىنى، تاماكىدىكى نىكوتىن دېگەن زەھەر ئېغىزغا يىغىلغان سۇغا ئارىلىشىپ ئاشقازانغا كېتىدۇ ئاشقازاندا سەلبىي تەسىرلەرنى قوزغاپ ئىشتىھانىڭ ئازىيىشى، ئومۇمىي بەدەننىڭ ئاجىزلىشىشى قاتارلىقلارغا سەۋەب بولىدۇ.
جاۋاب: بارلىق ئىسلام قانۇنشۇناس ئالىملىرى ۋە باشقا ھەر ساھە ئالىم لارنىڭ بىردەك ئىتتىپاقى بىلەن تاماكا چېكىش، تاماكا سودىسى بىلەن شۇغۇللىنىش قەتئىي ھارامدۇر تاماكا سودىسى بىلەن تاپقان پۇلمۇ ھارامدۇر، تاماكا ئۆزى ھارام نەرسە، ئۇ تەن ساقلىقىغا زىيانلىق بولغىنىنىڭ سىرتىدا، ئىجتىمائىي ئىقتىسادىي ۋە ئەخلاقىي تەرەپلەردىنمۇ زىيانلىقتۇر ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە، ئىنسانلارنى ئۆزلىرىنىڭ تەن ساقلىقىغا زىيانلىق بولغان: نەرسىلەرنى ئىستېمال قىلىشتىن مەنئى قىلىپ مۇنداق دېگەن﴿ئۆزۈڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار﴾(1)، ﴿ ئۆزۈڭلارنى ھالاكەتكە تاشلىما ڭلار﴾(2) بۇ ماۋزۇدا كەلگەن مۇندىن باشقا ئاي ەت ۋە ھەدىسلەر كۆپتۇر تاماكىنىڭ خاراكتېرغا بولغان.
جاۋاب: تاماكىنىڭ تەن ساقلىقى، دىنىي، ئەخلاقىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتلەردىن كەلتۈرىدىغان ھېسابسىز زىيانلىرىدىن باشقا، ئادەمنى تەڭپۇڭلۇقىنى يوقىتىشتەك ئەھ ۋاللارغا ئېلىپ بارىدۇ مەسىلەن: بەڭگىنىڭ خۇمارى تۇتقان ۋاقىتتا، ئۇنىڭ تەڭپۇڭلۇقى بۇزۇلىدۇ كىشىلەرگە قىلىدىغان مۇئامىلىسىمۇ ياخشى بولالمايدۇ بۇ ھالەتتە ئۇ تاماكا چېكىپ خۇمارىدىن چىقمىغۇچە قولى ئىشقا بارمايدۇ تا ماكا چېكىشكە ئادەتلىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىش.
جاۋاب: تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىش دېگەنلىك قۇتۇلۇش ئەڭ قىيىن بولغان خەتەرلىك بىر يولنى تالل ىۋالغانلىقتۇر چۈنكى تاماكا تەركىبىدىكى نىكوتىن ماددىسىنىڭ تاما كا چەككۈچىلەرنىڭ تې نىدە قوزغاش كۈچىنىڭ زورلۇقى ۋە ئۇنىڭ تەلەب لىرىدىن بىرىگە ئايل ىنىپ قالغانلىقى سەۋەبلىك، تاماكا چېكىشكە ئادەتلىنىپ قالغان كىشىلەر ئۇنى تاشلاش يول ىدا كۆپ ئازابلانماقتا ۋە زىيانل ىق ماددىلار ئىچىدە تاماكا ئىنسان ساقلىقىنىڭ ئەڭ ئەشەدد ىي دۈشمىنى بولۇپ تونۇلماقتا شۇڭا خەلقئارادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر كىشىلەرنىڭ ئۈستى يېپىق جايلاردا خۇسۇسەن، ئىش ئورۇنلىرىدا تاماكا چېكىشنى قەتئىي تۈردە مەنئى قىلىپ كەلمەكتە
(1) نىسا سۈرىسى 29 - ئايەت
(2) بەقەرە سۈرىسى 195 - ئايەت تاماكىنىڭ زىيانلىرى ۋە ئاۋارىچ ىلىكلىرى شۇنداق كۆپ بولغان ئىكەن، ئۇنى چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىشتىن قاتتىق ھەزەر قىلىش ئەڭ ياخشىدۇر«ساقلىنىش داۋالىنىشتىن ئەۋزەل » دەيدىغان ھېكمەت ناھايىتى توغرا ئېيتىلغان دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ تاماكىدىن ئاگاھلاندۇرۇشى.
جاۋاب: تېببىي مۇتەخەسسىسلەر تاماكا چېكىشنىڭ ئۆز رازىلىقى بىلەن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈش ئىكەنلىكىنى يەكۈنلەيدۇ چۈنكى تاماكا سەۋەبلىك ئۆلۈپ كېتىۋاتقانلارنىڭ سانى باشقا ھەر قانداق بىر تەبىئىي ئاپەت ياكى ئۇ رۇشلاردا ئۆلگەنلەرنىڭ سانىدىنمۇ كۆپ بولماقتا: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي ستاتىستىكىلىق دوكلاتىدا مۇنداق دەپ قەيت قىلىنغان « دۇنيادا يىلىغا تاماكا سەۋەبلىك ئىككى يېرىم مىليون ئادەم ئۆلىدۇ بۇ سان 1945 - يىلى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىر ىدە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىياپونى يىنىڭ ھىروشىما ۋە ناگاساكى شەھەرلىرىگە ئاتوم بومبىسى تاشلىغاندا ئۆلگەن ئادەم سانىدىن تەخمىنەن 10 ھەسسە ئېشىپ كەتكەن چۈنكى ئۇ ۋاقىتتا ئاتوم زەربىسى بىلەن ئۆلگەنلە رنىڭ سانى 250 مىڭ ئادەم ئىدى دۇنيادا ئەيدىز كېسىلى تارقالغ اندىن كېيىن 1981 - يىلىد ىن 1992 - يىلىنىڭ ئاخىرغىچىلىك بولغان 12 يىلغا يېقىن ۋاقىت مابەينىدە، ئەيدىز كېسىلى ب ىلەن ئۆلگەنلەرنىڭ سانى دۇنيا بويىچە 250 مىڭدىن ئازراق ئاشىدۇ بۇنىڭدىن مەلۇمكى، دۇ نيادا تاماكا سەۋەبىدىن بىر يىل ئىچىدە ئۆلىدىغان ئادەم سانى ياپونى يىگە تاشلانغان ئات ومدا ئۆلگەن ئەيدىز كېسىلى سەۋەبلىك 12 يىل ئىچىدە ئۆلگەن ئادەم سانىدىن نەچچە ھەسسە كۆپ بول ماقتا » دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ 2002 - يىلى 31 -: ماي كۈنىدىكى ستاتىستىكىلىق دوكلاتىدا «ھازىر ھەر يىلى دۇنيادا تاماكا سەۋەبلىك ئۆلىدىغانلارنىڭ سانى ۋابا، ئىچ سۈرۈلۈ، ش يۇقۇملىنىش، زەھەرلىنىش، كولىرا، تىفوس ۋە باشقا ھەر قانداق كېسەل سەۋەبلىك ئۆلىدىغانلارنىڭ سانىدىن ئېشىپ كەتمەكتە تاماكا چېكىدىغانلاردىن ھەر 10 كىشىدىن 3 ى تاماكىدىن تەدرىجىي زەھەرلىنىش بىلەن ئۆلىدۇ قالغانلىرىنىڭ كۆپ سانلىقى تاماكىغا مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەر بىلەن قىينىلىدۇ تاماكا چېكىدىغانلاردىن 90 كىشىنىڭ ئۆپكىسى راك كېسىلىگە گىرىپتار بولىدۇ. ئۇلارنىڭ قىزىل قان تومۇرىنىڭ قېتىپ قېلىشى ئايرى م بىر مۇشكىلە » دەپ قەيت قىلىنغان دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ مەزكۇر ستاتىستىكىسى دا يەنە مۇندا: ق دەپ قەيت قىلىنغان «تاماكا دۇنيادا ئەڭ كۆپ ئۆلۈمگە سەۋەب بولىدىغان نەرسىلەرنىڭ ئالدىنقىسى ھېسابل ىنىدۇ دۇنيادا بىر مىليارد بىر يېرىم مىليونغا يېقىن ئادەم تاماكا چېكىدۇ، ئۇلاردىن 800 مىليونى ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىنى تەشكىل قىلىدۇ ئەھۋال مۇشۇ بويىچە كېتىۋە رسە، دۇنيادات اماكا سەۋەبىدىن ئۆلىدىغانلارنىڭ سانى 2020 – يىلىغا يەتكەندە ھەر يىلىغا 4 مىليونغاي، ېتىدىغانلىقى 2030 - يىلىغا بارغاندا دۇنيادا يىلىغا تاماكا سەۋەبى بىلەن ئۆلىدىغانلارنىڭ سان ىنىڭ 10 مىليونغا يېتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە » تاماكا چېكىش ھازىرقى ئەسىرنىڭ ئەڭ پالاكەتلىك ئاپىتى.
جاۋاب: پەن– تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ تاماكىنىڭ ئىنسان ساقلىقىغا كەلتۈرىدىغان زىيانلىرى ۋە خەتەرل ىرى ئىلگىرىكى ۋاقىتلارغا قارىغاندا تېخ ىمۇ ئېنىق ۋە كەسكىن ئىسپات لىماقتا بىر يىل ئىچىدە تېنى ساق كىشىلەردىن ئىككى يېرىم مىليون كىشىنىڭ پ ەقەت تاماكا سەۋەبىدىنلا دۇنيادىن ئايرىلىشى ھەقىقەتەن چوڭ پاجىئە بولۇپ، ھازىرقى ئەسىرنىڭ ئەڭ زور پالاكەتلىك ئاپىتى بولۇپ سانىلىدۇ.
جاۋاب: تېببىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىسپاتلىشىچە، ئادەتتە تاماكىغا خۇمار بولۇپ قېلىش ھ اراققا خۇمار بولۇپ قېلىشتىن تىز ۋە ئاسان بولىدۇ 100 ئادەم ھاراق ئىچسە، ئۇلا رنىڭ ياكى 15، ى ھاراققا خۇمار بولسا 100 ئادەم تاماكا چەكسە، ئۇلارنىڭ 85 ى تاماكىغا خۇمار بەڭگى بولۇپ قالىدۇ شۇڭا تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىشتىن قاتتى ق ھەزەر قىلىش كېرەك تۆ ۋەندىكى چارە– تەدبىرلەر تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىشتىن ساقلى نىشقا: ياردەمچى بولۇشى مۇمكىن
(1) ت اماكا چېكىدىغانلار بىلەن ئىمكان قەدەر ئارىلاشماسلىق ئىش مۇناسىۋىتى بىلەن چارىسىز ئارىلىشىشقا مەجبۇر بولغان تەقدىردىمۇ، تاماكىغا سەلبىي نەزەر بىلەن قار اش، ئۇنى بىر خەتەرلىك ئاپەت ياكى ئالۋاستى دەپ تونۇش ۋە شۇنداق مۇئامىلە قىلىش
(2) ئۆگىنىپ قالمايمەن دېگەن ئىشەنچ بىلەن بىر قېتىم، ئىككى قېتىم چېكىپ بېقىشتىن قاتتىق ھەزەر قىلىش (3 ) تاماكىغا زورلىغۇچىلارغا قەتئىي بوي ئەگمەسلىك ۋە شۇنداق ئەھۋالغا مۇپتىلا بولۇپقا لماسلىقنىڭ چارىسىنى قىلىش (4 ) تاماكا چېكىدىغانلار بار سورۇنلاردىن مۇمكىن قەدەر ئۆزىنى قاچۇرۇش ئامالسىز قاتنىشىپ قالغاندىمۇ، بەڭگىلەردىن يىراقراق ئولتۇرۇش (5 ) سىزگە تاماكا سۇنغان كىشى ھەر قانچە يېقىن كىشىڭىز بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ خاتىرىسىنى قىلماستىن قەتئىي رەت قىلىش ىڭىز كېرەك ئۇنداق قىلمىغاندا، كېيىنكى پ ۇشايمان سىزگە پايدا بەرمەيدۇ بالىلارنى تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىش.
جاۋاب: بالىلارنىڭ تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا، ئاتا ئانىلارنىڭ رولى ناھايىتى چوڭدۇر ئۇلار بالىلىرى توغرۇلۇق تۆۋەندىكىلەردىن مەسئۇل ۋە كاردۇر
(1) ئائىلىدە دىنىي تەربىيىنى كۈچەيتىشى، ھالال ھارامياخشى يام ان ۋە توغرا خاتالارنىڭ ھەممىنى بالىلارغا توغرا يوسۇندا بىلدۈرۈشى ۋە قانائەتلىنەرلىك ھالدا چۈشەندۈرۈشى (2 ) تەقۋادارلىق، نەپسىنى يىغىش ۋە ئېسىل ئەخلاقلاردا بالىلىرىغا ئۈلگە بولۇشى
(3) بالىلىرىنىڭ يۈرۈش تۇرۇشلىرىنى كونترول قىلىپ تۇرۇشى ئۇلارنىڭ يانچۇ قلىرىنى ۋە سومكىلىرىنى پات– پات تەكشۈرۈپ تۇرۇشى (4 ) بالىلىرىنىڭ ئارىلىشىدىغان دوستلىرى، ساۋاقداشلىرى ۋە قوشنىلىرىنى ئېنىق بىلىشى ۋە بالىلىرىنى ئەخلاقسىز يامان، بەڭگى بالىلارغا قەتئىي ئارىلاشتۇرماسلىقى
(5) بالىلىرىنىڭ مەكتەپتىكى ئەھۋالىنى مۇئەللىملىرىدىن ۋە ئىشەنچلىك ساۋاقداشلىرىدىن ھەمىشە ئىگىلەپ تۇرۇشى (6 ) تاماكا چېكىدىغانلار بار سورۇنلارغا بالىلىرىنى ئېلىپ بارماسلىقى ۋە ئۇلارنىڭ )يالغۇز بېرىشىنىمۇ توسۇشى (يەنى مەنئى قىلىشى
(7) ئاتا ئانىلار ئۆزلىرى بالىلىرىنىڭ يېنىدا تاماكا چەكمەسلىكى، ئۆيدە تا ماكا ساقلىماسلىقى (8 ) بالىلىرىنىڭ بېرەر قېتىم تاماكا چەككەنلىكىنى ياكى بەڭگى بالىلارغا ئارىلاشقانلىقىنى ئاڭلىغان ھامان بالىلىرىنى قانائەتلىنەرلىك ئىلم ىي ئۇسۇل بىلەن ئاگاھلاندۇرۇشى، ق ايتا قىلماسلىققا ۋەدە ئېلىشى ۋە ھەمىشە ئۇلارنى سۈرۈشتە قىلىپ تۇرىشى (9 ) بالىلىرىنىڭ يامان ئادەتلەرگە كۆنۈپ قالماسلىقى، گۈزەل ئەخلاقلىق پەرزەنت بولۇشى ئۈچۈن ئاللاھقا سېغىنىپ ھەر دائىم دۇئا قىلىشى ( ) تاماكا، ھاراق، ئاق چېكىملىك ۋە باشقىمۇ زىيانلىق نەرسىلەرنىڭ خەتىرىدىن بالىلىرىنى ھەمىشە ئاگاھلاندۇرۇپ تۇرۇشى تاماكىنى تاش ل ش چارىلىرى ۋە بەزى تەكلىپلەر.
جاۋاب: دۇنيادا ھەر قانداق بىر مۈشكۈلىنىڭ چىقىش يولى بولىدۇ تاماكىنى تاشلاش ئىشى شۇنچىلىك قىيىن كۆرۈنسىمۇ، ئۇنى تاشلاش مۇمكىندۇر تۆۋەندىك ىلەر تاماكىنى تاشلاش: ئۈچۈن ياردەمچى بولالايدۇ (1 ) ئاللاھ تائالاغا سېغىنىپ دۇئا قىلىش ۋە بۇ نىجىستىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئاللاھ تائالاغا: چىن ئېسىلىش ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە﴿ ماڭا دۇئا قىلىڭلار، مەن دۇئايىڭلارنى ئىجابەت قىلىمەن﴾(1) دەپ ئوچۇق جاكارلىدى يۈ رەكتىن قىلىنغان دۇئالارنىڭ ئىجابەت بولۇشىدا شەك يوق ئەمما دۇئانىڭ ئىجابەت بولۇشى ئۈچۈن بەزى شەرتلەرمۇ بار مەسىلەن: يېمەك ئىچمەكنىڭ ھالالدىن بولۇشى، دۇئانىڭ ئىجابەت بولۇشىغا چىن ئىشەنچ بىلەن قىلىش، دۇئادا راستچىل، سەمىمىي بولۇش، ئاللاھنىڭ دۇئانى ئىجابەت قىلىدىغانلىقىغا چىن ئىشىنىش، ئىجابەت بولمايۋاتىدۇ، دەپ دۇئادىن زېرىكمەسلىك ۋە باشقىلار
(2) ئاللاھ تائالاغا تەقۋالىق قىلىش يەنى ئاللاھ تائالاغا سېغىنىپ ئۇنىڭ غەزىپىگە ئۇچرايدىغان ئىشلاردىن قېچىش ۋە ئۇنىڭ رازىلىقىغا ئېرىشىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىش ئار قىلىق ئۇنىڭ ھىمايىسىگە ئىگە بولۇش ئاللاھ تائالا ئۆزىنىڭ ھىمايىسىگە ئالغان كىشىنى ھېچ
(1) بەقەرە سۈرىسى 186 - ئايەت ىنىكامات شلاشات ىرىلىراچ ەۋ ىزەب رەلپىلكەت: ۋاقىت زىيانغا ئۇچراتمايدۇ ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە﴿، كىمكى ئاللاھقا تەقۋالىق قىلىدىكەن ئاللاھ ئۇنىڭ ئىشىنى ئاسان قىلىدۇ﴾(1) ۋە﴿كىمكى ئاللاھ تائالاغا تەقۋالىق قىلىد ىكەن، ئاللاھ ئۇنىڭغا چىقىش يولى بېرىدۇ﴾(2) دەپ كۆرسەتكەن (3 ) تاماكىنى دەر ھال تاشلاش ئۇنى دەرھال تاشلاش چىن ئىرادە تەلەب قىلىدىغان ئىش لېكىن ئۇ بەزىلەر ئويلىغاندەك قىيىن ئىشمۇ ئەمەس ئۇنى قىيىن كۆرگەن كىشى رامىزان كۈنلىرىدىكى ھالىنى ئەسكە ئالسا بو لىدۇ رامىزان كۈنلىرىدىمۇ يې يىش، ئىچىش، تاماكا چېكىش قاتارلىق ئىشلاردىن مەجبۇرى ئۆزىنى توسىدۇ بۈگۈن تاشلايمەن، ئەتە تاشلايمەن دەپ كەينىگە سوزۇش شەيتاننىڭ قارمىقىغا ئېسىلغانلىق بولۇپ، شەيتانىي نەپس ئۇنى تاشلا شقا پۇرسەت بەرمەسلىككە تىرىشىدۇ ئەڭ ئۈنۈملۈك چارە، ت اماكىنى تاشلاش قارارىغا كەلگ ەن ھامان ئۇنىڭدىن دەرھال قول ئۈزۈشتۇر.
جاۋاب: : تاماكىغا قايتا ئۆگىنىپ قالماسلىق ئۈچۈن مۇنۇلارنى قىلىش كېرەك
(1) تا ماكىنى تاشلىغاندىن كېيىن، ئۇنى قەتئىي ئېسىگە كەلتۈرمەسلىك، كۆرۈپ قالغان ياكى ئېسىگە چۈشۈپ قالغان ئەھۋاللار ئاستىدا خىيالىنى باشقا ياققا بۇراش كېرەك (2 ) تاماكا چېكىدىغان دوستلاردىن مەڭگۈلۈك ئادا-جۇدا بولۇش ۋە ئۇلارغا قەتئىي ئارىلاشماسلىق
(3) تاماكا چېكى ش ئەسناسىدا ئىستېمال قىلىپ كەلگەن شەيئىلەرنى ئىستېمال قىلىشنى تەرك ئېتىش، تاماكا چەككەندە ئولتۇررۇپ ئادەتلىنىپ كەلگەن ئورۇندۇقتا ئولتۇرماسلىق، ئۆي- ئىچىدىكى ۋە ئىش ئورنىدىكى ھايات تەرزىنى ئۆزگەرتىش (4 ) گىمناستىكا ھەرىكەتلىرى بىلەن كۆپرەك شۇغۇللىنىش
(5) مېۋە ۋە كۆكتاتلارنى كۆپرەك ئىستېمال قىلىش (6 ) تاماكا خۇمارى تۇتقان بىر قانچە مىنۇتلۇق قىيىنچىلىققا سەۋر بىلەن تاقابىل تۇرۇش خۇمار تۇتقان شۇ بىر قانچە لەھزىگە چىد اپ كېتەلىگەن ئادەم ئۆزىدە نەپسنىڭ تەلەبل ىرىنى رەت قىلىشتا مۇستەھكەم ئىرادىنى تۇرغۇزالايدۇ شۇنداق قىلىپ، تاماكىنى چوقۇم تاشلا پ كېتەلەيدۇ (7 ) تاماكا خۇمارى تۇتقان ۋاقىتتا ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش، خىيالىنى باشقا ياققا بۇراش، باشقا ئىشلار بىلەن مەشغۇل بولۇش.
جاۋاب: تەلىم تەربىيە مۇتەخەسسىسلىرى تاماكىنى تاشلاش ئۈچۈن تۆۋەندىكىلەرنى: تەۋسىيە قىلىدۇ (1 ) تاماكا ئورنىغا نىكوتىن ماددىسىدىن ياسالغان مەخسۇس رىۋاشكىلارنى چايناش تاماكىغا بولغان ئىشتىھانى پەسەيتىدۇ چۈنكى كىشىلەرنى تاماكا چېكىشكە ئادەتلەندۈرۈپ قويغان نەرسە، ئۇنىڭدىكى نىكوتىن ماددىسىدۇر مىسۋاك قوللىنىشمۇ تاماكىنى تاشلاشقا ياردەمچى بولىدۇ خۇمار قاتتىق تۇتقان لەھزىلەردە مىسۋاكنى ئېغىزىدىن چىقارماي تۇرۇش (1) تالاق سۈرىسى 4- ئايەت (2) تەلاق سۈرىسى 2- ئايەت ياخشى ئۇسۇلدۇر (2 ) تاماكىنى تەدرىجىي تاشلاشقىمۇ بولىدۇ. بۇ كۈندىلىك چېكىدىغان تاماكا نىسبىتىنى ئازايتىش ئار قىلىق بولىدۇ. مەسىلەن: كۈنىگە بىر پاچكا چېكىدىغان كىشى ئۇنى بىري اكى ئىككى تالغا چۈشۈرۈشى، ئىمكان قەدەر ئاز چېكىشكە تىرىشىش ئارقىلىق بولىدۇ. لېكىن ئەڭي اخشى ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك چارە— يۇقىرىدا ئېيتىلغاندەك— دەرھال تاشلاشتىن ئىبارەتتۇر (3 ) تاماكا چەكمەيدىغان دوستلار بىلەن كۆپرەك ئارىلىشىش، ئۇلار بىلەن بىرگە سەيلىگە ۋە سەپەرلەرگە چىقىش شۇ ئارقىلىق تاماكا چەكمەسلىككە ئۆزىنى كۆندۈرۈش مۇمكىن ل ېكىن بۇ ئەسنادا ۋاقىتنى بىكار ئۆتكۈزمەسلىك ھەتتا ئۆزىگە تاماكا ھەققىدە خىيال سۈرۈش كىمۇ پۇرسەت بەرمەسلىك كېرەك (4) تاماك ىغا قارشى تۇرىدىغان مەخسۇس تېببىي مەركەزلىرى بولىدۇ ئۇلاري ېڭنە ۋە بەزى دورىلار ئارقىلىق تاماكىنى تاشلىماقچى بولغانلارنى داۋالايدۇ بۇ ئورۇنلارغا مۇراجىئەت قىلىشمۇ ئالاھىدە ياردەمچى بولىدۇ (5) تاماكا چېكىدىغان دوستلاردىن ئايرىلىپ، ئۇلارنىڭ سورۇنلىرىنىت ەرك ئېتىپ، تاماكا چەكمەيدىغانلار بىلەن كۆپ ئارىلىشىش (6 ) بېرەر ياكى ئىككى قېتىم مەغلۇپ بولۇش بىلەن ئۈمىدسىزلەنمەسلىك كېرەك ئادەتتە تاماكىنى تاشلىماقچى بولغانلاردىن كىشى ئىرادىسىدىن يېڭىلىپ يەنە تاماكا چېكىش ئادىتىگە قايتىدۇ لېكىن تاماكىنى تاشلىماقچى بولغان ئادەم بىر ياكى ئىككى قېتىم يېڭىلغىن ىدىن كېيىن، ئۆزىنىڭ ئاجىز نۇقتىسىنى بىلىۋېلىپ، بارچە ھىممىتى ۋە كۈچىنى شۇ ئاجىزلىق تەرىپىنى يېڭىش يولىغا سەرپ قىلىدىكەن، ئۇ تاماكىنى تاشلاش جېڭىدە ئاخىرى چوقۇم غەلىبە قى لالايدۇ ئىرادىلىك ئادەم ئۆزىنىڭ خاتالىقىنى ۋە ئاجىزلىق نۇقتىسىنى تونۇيدۇ ۋە ئۇنىڭغاي ېڭىلمەسلى كئۈچۈن كۈرەش قىلىدۇ مەلۇمكى، ھارماي كۈرەش قىلغانلار ئاخىرى چوقۇم غەلىبە قىلىد ۇ (7 ) ئۆز ئۆزىگە سۆز بېرىش ئۇسۇلى بىلەنمۇ تاماكىنى تاشلاش جېڭىدە غەلىبە قىلغىلى بولىدۇ. چۈنكى ئىنسان قانچىلىك سۆزىدە تۇرم ايدىغان بولۇپ كەتكەن تەقدىردىمۇ، ئۇ ئۆزىنى ئالدىماسلىقى كېرەك ئۇنىڭ ئۆزى بىلەن ۋىجدانى ئوتتۇرىسىدا سەمىمىيەت بولۇشى كېرەك تاماكىنى قەتئىي تاشلاش ئۈچۈن ئۆزىگە چىن ۋەدە بەرگەن ئادەم ھەر ۋاقىت خۇمارى تۇ تۇپ ۋەدىسىنى بۇزۇشقا مەجبۇر ھالەتكە چۈشۈپ قالغىنىدا ئۆز - ئۆزىگە بەرگەن ۋەدىسىنى ۋ ە ئۆزىنى ئالدىماسلىقى كېرەكلىكنى ئويلاپمۇ ۋەدىسىنى بۇزۇشتىن يانىدۇ (8، ) يۇقىرىقى ئۇسۇللار بىلەنمۇ تاماكىنى تاشلاش جېڭىدە غەلىبە قىلالمىغانلار ئۈچۈن يەنە بىر چارىمۇ بار، ئۇ بولسىمۇ، تاماكا چەكمەسلىككە قەسەم قىلىش ئەگەر قەسىمىدە تۇرالماي گۇناھكار بولۇپ قېلىشتىن قورقسا، ۋاقىتلىق قەسەم قىلىشقا بولىدۇ مەسىل ەن: بىر يىللىق، ئۈچ ئايلىق، بىر ئايلىق بۇ ئۇسۇل بىلەن تاماكا چېكىشنى تاشلىغانلارمۇ كۆپ قاراھ ەۋ ڭىنۇئ ىنىيىز.
جاۋاب: ئىسلام دىنىدا، ئادەمنى مەست قىلىدىغان نەرسىلەرنىڭ ھەر قاندىقى ھاراقنىڭ تۈرىگە كىرىدۇ. بۇنىڭغا بىنائەن، ئاق ھاراق، قىزىل ھاراق، پىۋا، شامپانىيە، ئىسپېرت ۋە ئادەمنى مەست قىلىدىغان ھەر قانداق ئىچىملىك ھاراق ھېسابلىنىدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ: ھەقتە مۇنداق دېگەن« مەست قىلغۇچى نەرسىنىڭ ھەر قاندىقى ھاراقتۇر، ھاراقنىڭ ھەرقاندىقى ھارامدۇر»(1)
جاۋاب: ھاراق ياكى ھاراق نامى بىلەن ئاتالمىغان بولسىمۇ تەركىبىدە ئادەمنى مەست قىلىش خۇسۇسىيىتى بولغان ھەر قانداق بىر ئىچىملىكتىن بىر يۇتۇم ئىچىشمۇ قەتئىي ھارامدۇر بۇ مەسىلىدە پۈتۈن ئىسلام ئۆلىمالىرى بىردەك ئىتتىپاقتۇر پەيغەم بەر ئەلەيھىسسالام: « كۆپى مەست قىلىدىغان نەرسىنىڭ ئېزىمۇ ھارامدۇر»(2) دەپ كۆرسەتكەن چۈنكى مەزكۇر نەرسىلەر ئاز ئىستېمال قىلىش بىلەن مەست قىلمىغان بىلەن ئىچكى ئورگانلارغا زىيان يەتكۈزۈپ ھەر تۈرلۈك كېسەللىكلەرنى پەيدا قىلىشتا ئېزى بىلەن كۆپىنىڭ پەرقى يوق ئۇن ىڭ ئۈستىگە ئاز ئىچىش كۆپ ئىچىشكە ئېلىپ بارىدۇ ھاراق پۈتۈن يامانلىقلارنىڭ باشلامچىسى.
جاۋاب: قاتىللىق، ئوغرىلىق، خىيانەتچىلىك، ئالدامچىلىق، ئاتا- ئانىسىنى قاقشىتىش بالىلىرىنى يېتىم قالدۇرۇش، نومۇسىنى قوغدىيالماسلىق، پەسكەشلىك قاتارلىق ھەر قانداق بىر جىنايەت ياكى ئەخلاقسىزلىقنىڭ ئارقىسىدا چوقۇم ھاراقنىڭ بولىد ىغانلىقى ھەممىگە مەلۇم بىر رىئاللىق چۈنكى ھاراق ئىچكەن ئادەم ھەر قانداق بىر گۇناھنى ياكى جىنايەتنى ھېچ ئىككىلەنمەستىن قىلىدىغان بولۇپ قالىدۇ شۇڭا ھاراق پۈتۈن يامانلىقلارنىڭ باشلامچىسى دېيىلىدۇ. بۇ پىكىردە ھەر قانداقدىن، ھەر قانداق پەلسەپە ۋە ھەر قانداق قانۇن بىردەكتۇر «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھاراققا مۇناسىۋەتلىك ئون كىشىگە لەنەت قىلغان بولۇپ، ئۇلا: ر، ھاراق سىققۇچى، سىقتۇرغۇچى، ئىچكۈچى، ئىچۈرگۈچى، توشىغۇچى، توشۇتقۇچى ساتقۇچى، پۇلىنى يېگۈچى، سېتى پ ئا لغۇچى ۋە ساتقۇزغۇچى قاتارلىقلاردۇر»(3)
جاۋاب: ئاللاھ تائ الا ئىنساننى باشقا مەخلۇقاتلاردىن ئارتۇق قىلىپ، ئۇنىڭغا ئەقىل ئاتا
قىلغان ئەقىل ئىنساننى بارلىق مەخلۇقلاردىن ئالاھىدە ئايرىپ تۇرىدىغان ئەڭ قىممەتلىك نەرسىدۇر ئۇنىڭسىز ئىنساننىڭ ھېچقانداق قەدىر قىممىتى بولمايدۇ شۇڭلاشقا ئىسلام دىنىدا ئەقىلنى قوغداش بەش چوڭ پەرزنىڭ بىرى بىرەر ئىنساننىڭ ئەقلىنى كەتكۈزگەنلىك ئۇنى ئۆلتۈرگەن بىلەن باراۋەردۇر مەست بولۇش ئەقىلنى يوقاتقانلىقتۇر ئەقلىنى يوقاتقان ئادەم ئىسلام ئىبادەتلىرىنى ئورۇنداشقا سالاھىيەتلىك بولالمايدۇ مۇندىن باشقا، ئەقلى جايىدا بولمىغان ئادەم ئۆزىنىڭ نې مە قىلىۋاتقىنىنى بىلمىگەنلىكتىن، ئەدەپ- ئەخلاققا زىت كېلىدىغان سۆز- ھەرىكەتلەرنى ۋە تۈرلۈك ناشايان ئىشلارنى قىلىش، ھەتتا ھاياتىغا خەتەرلىك ئىشلارنى سادىر قىلىشتىن ئۆكۈنمەيدۇ قاتىللىق جىنايەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ھاراقنىڭ سەۋەبىدىن بولىدۇ ھاراق ئىنساننى ياخ شى ئىشلاردىن ۋە ئاللاھنىڭ زىكرىدىن توسىدۇ شۇ سەۋەبتىن ئاللاھ تائالا ھاراقنى پۈتۈن تۈرلىرى ۋە پۈتۈن ئاتالغۇلىرى بىلەن بىرگە ھارام قىلغان ئاللاھ تائالا: ھاراقنىڭ ھاراملىقىنى جاكارلاپ مۇنداق دېگەن﴿ ئى مۆمىنلەرۇ ھاراق ئىچىش، قىمار ئويناش، بۇتلارغا چوقۇنۇش، پ ال ئوقلىرى بىلەن پال سېلىش شەيتاننىڭ ئىشى، پاسكىنا قىلىقلاردۇر، بەختكە ئېرىشىشىڭلار ئۈچۈن شەيتاننىڭ ئىشىدىن يىراق بولۇڭلار شەيتان ھاراق، قىمار ئارقىلىق ئاراڭلاردا دۈشمەنلىك، ئاداۋەت تۇغدۇرماقچى، سىلەرنى نامازدىن ۋە ئاللاھنى ياد ئېتىشتىن توسماقچى بولىدۇ، س ىلەر ئەمدى (ھاراقتىن، قىماردىن) يانمامسىلەر﴾(1) ھاراقنىڭ زىيانلىرى كۆپ.
