ئاتېئىزم، ماتېرىيالىزم ۋە دارۋىنىزمغا شەرئىي-ئىلمىي رەددىيە
This content is not yet available in your language.
ئاتېئىزم، ماتېرىيالىزم ۋە دارۋىنىزم سەپسەتىلىرىگە ئىلمىي رەددىيە (سوئال 1895 – 1915)
بۆلۈم: “ئاتېئىزم، ماتېرىيالىزم ۋە دارۋىنىزم سەپسەتىلىرىگە ئىلمىي رەددىيە (سوئال 1895 – 1915)”جاۋاب: ئاتېئىزم– ئىنگىلىز تىلىداAtheism، ئەرەب تىلىدا«اإلل واد»، دەپ ئاتىلىدىغان “يوق” لۇق پىكرى ئۈستىگە قۇرۇلغان ۋ ە ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلىشنى ئاساسىي، تېما قىلغان پۈتۈن دىنلارنى، شۇنداقلا ئاخىرەت ئالەمىنى ئىنكار قىلىدىغان پەلسە پىۋى ئېقىمدۇر ئاتېئىزمچىلار دۇنيادىكى ھەممە نەرسىنىڭ ئۆزلىكىدىن پەيدا بولغانلىقىنى ۋە ياراتقۇچىنىڭ يوقلىقىنى دەۋا قىلغۇچىلاردۇر ئاتېئىَم پەلسەپىسى قەدىمدە بولمىغان بىر ئېقىم.
جاۋاب: ئاتېئىزم ئاللاھنى ئىنكار قىلىشتىن ئىبارەت ھازىرقى مەنىسى بىلەن قەدىمدە مەۋجۇد ئەمەس ئىدى«ئاتېئىزم» سۆزى پەقەت ھەق دىننىڭ تەلىماتلىرىغا ئەگەشمىگەنلەر ياكى كۆپ ئىلاھلىق باتىل دىنلارغا ئېتىقاد قىلىدىغانلار ۋە قىيامەت كۈنىگە ئىنكار قىلىدىغان ئاز ساندىكى شەخسلەر ئۈچۈنلا قوللىنىلغان ئىدى قۇرئان كەرىمنىڭ جاسىيە سۈرىسىدىكى: ﴿: قىيامەت كۈنىنى ئىنكار قىلغۇچىلار” ھاي ات دېگەن پەقەت دۇنيادىكى ھاياتىمىزدۇر، ئۆلىمىز ۋە تىرىلىمىز (يەنى تۇغۇلىمىز)، پەقەت زاماننىڭ ئۆتىشى بىلەن يوق بولىمىز” دەيدۇ ئۇلار بۇ خۇسۇستا ھېچقانداق مەلۇماتقا ئىگە ئەمەس، ئۇلار پەقەت گۇمان بىلەنلا سۆزلەيدۇ﴾(1) دېگەن ئايەت بۇ مەنىنى ئىپادىلەش بىلەن بىرگە، ئاللاھنى ۋە قىيامەت كۈنىنى ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ ھېچقانداق ئىلمىي ئاساسقا ئىگە ئەمەسلىكى ۋە پەقەت گۇمان، خىيال ۋە خاتا تەسەۋۋۇرغىلا تايىنىدىغانلىقىنى بايان قىلغ ان دەرۋەقە، ئاتېئىزمچىلارنىڭ ئىلمىي ئاساسقا يۆلەنمىگەن بۇ پۈچەك پەلسەپىسى ئۇزۇنغا بارمىدى ياۋ روپانىڭ فىزىكا، بى ئولوگىيە ۋە باشقا تەبىئى پەن ئىلىملىرى بۈگۈنكى كۈندىكىدەك تەرەققىي قىلمىغان، قاراڭغۇلۇق ئەسىرلىرىدە خېلى بازار تېپىپ قالغان بۇ سەپسەتە ئېقىمى ئاللاھنىڭ بارلىقىنى ئىلمىي ئاساستا ئىسپاتلىغان ئىلىم– ن پە ئالدىدا پۇت تىرەپ تۇرالمىدى ۋە ھامان سەھنىدىن چۈش ۈشكە مەجبۇر بولدى زامانىمىزدا ئىلىم– پەن ساھەسىدە تەرەققىي قىلغان ياۋروپا ئەللىرى ئىلىم– پەننىڭ ئاللاھقا باشلايدىغان يېتەكچىلىكى ئارقىسىدا قايتىدىن ئ ى مانغا كېلىپ ئۆزلىرىنى ئوڭشىۋالغان ۋە ئاتېئىزمچىلارنىڭ بۇ پۈچەك پەلسەپىسىنى ئاللىبۇرۇن چۆرۈپ، تاشلىغان مۇشۇ ئەسىردە ئاتېئىزم پەلسەپىسى ۋە ئېقىمى ئىلىم– پەندىن نېسىۋە ئالالمىغان ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىنىڭ بەزىسىدە خەلقنى ھەقىقەتلەردىن قايمۇقتۇرۇش ئارقىلىق ئىدارە قىلىش ئۈچۈنلا قوللىنىلماقتا تەۋرات، ئىنجىل ۋە قۇرئان كەرىمدە«إلل وووواد» سۆزىنىڭ ھازىرقى مەنىسىدە ئىشلىتىلگەنلىكىنى تاپقىلى بولمايدۇ. چۈنكى قەدىمدە ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىغا ئىنكار قىلىدىغان جەمئىيەت ياكى ئاتېئىىزم پەلسەپە ئېقىمى يوق ئىدى قۇرئان كەرىم ئايەتلىرىدە كەلگەن
(1) جاسىيە سۈرىسى 24 - ئايەت - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى «إلل وواد» سۆزى ھازىرقى مەنىدىكى ئاللاھنى ئىنكار قىلىش مەنىسىدە كەلگەن ئەم ەس (1) چۈنكى شۇ ۋاقىتتىكى كۇففار ئەرەبلەر ۋە كۆپ ئىلاھلارغا ئېتىقاد قىلغۇچىلارنىڭ ھېچقايسىسى ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلمايتتى ۋە ئۆزلىرى چوقۇنغان نەرسىلىرىنى ئۆزلىرىنى ئاللاھقا يېقىنلاشتۇرغۇچى ۋاسىتىلار ياكى كىچىك ئىلاھلار دەپ ئاتايتتى ئاللاھت ائالا بۇنى بىلدۈرۈپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا: ﴿: ئەگەر سەن ئۇلاردىن« ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى كىم ياراتتى، كۈننى ۋە ئاينى كىم بويسۇندۇردى »: دەپ سورىساڭ، ئۇلار چوقۇم«ئاللاھ » دەپ بېرىدۇ﴾(2) دېگەن ئاللاھ تائالا يەنە مۇشرى كئەرەبلەرنىڭ بۇتلارغا چوقۇنۇش تىكى مۇددىئاسىنى ئوچۇقلاپ مۇنداق دېگەن: ﴿ئاللاھنى قويۇپ بۇت: لارنى ھىمايىچى قىلىۋالغانلار” بىزنىڭ ئۇلارغا چوقۇنۇشىمىز پەقەت ئۇلارنىڭ بىزنى ئاللاھقا يېقىنلاشتۇرۇشى ئۈچۈندۇر” دەيدۇ﴾(3) ھازىرقى مەنىدىكى ئاتېئىزم ئېقىمى ياۋروپادا خرىستىئان چىركاۋلىرىنىڭ ھاكىمىي ىتى زاۋاللىققا يۈزلەنگەندىن، كېيىن 17-ئەسىرنىڭ ئاخىرى مەيدانغا چىققان بولۇپ 19 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا رەسمى راۋاج تاپقان ئىدى بۇ ۋاقىتلار كارل ماركى س، فرېدرىك ۋە چارلز دارۋىنلار ياشىغان ۋاقىتلار ئىدى ئاتېئىزم پىكرى تەدرىجىي ھالدا تەرەققىي قىلىپ كېيىنچە گې ( رمانىيىلىك پەيلاسۇپ شۇبىنھاۋىر 1788-1860 ) تەرىپىدىن رەسمىي پەلسەپە تۈسىنى ئالغان، شۇنداقلا « دىن- ئىنسانلار تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان نەرسە ئىنسانلار ئۆزلىرى ئۈچۈن مەجھۇل بولغان تەبىئەت ھادىسىلىرىنى شەرھى لەش ئۈچۈن دىننى ئىجاد قىلغان بۇنىڭدىن مەقسەت كىشىل ەرنىڭ تۇرمۇشىنى رەتكە سېلىش ئىدى » دېگەن نەزىرى يە ئېلان قىلىنىشقا باشلىغان كارل ماركىس« دىن– ئەپيۇن »دېگەن سەپسەتىنى ئوتتۇرىغا قويغان شۇنىڭغا ئوخشاش ئاتېئىزم پەلسەپىسىگە چاقىرىدىغانلار ھەر خىل سەپسەتىلىرىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش ئارقىلىق خەلقنى دىندىن ۋاز كې چىشكە قايىل قىلىشقا تىرىشقان (4) ئاتېئىَم نەزىرى يىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغانلار.
جاۋاب: ئاتېئىزم پەلسەپىسىنىڭ ھەر ساھەدىكى نەزىرى يىلىرىنى ئوتتۇرىغا قو يغانلار
(1) قۇرئان كەرىمنىڭ ئەئراف سۈرىسى 180 -: ئايىتىدە: ﴿يَعْلَمُونَ﴾ ْواُكان مانْزوْجُسي مآئبەبْأس فبي ونُحبدْلُي ذبينَّال ْواُو ذر نەھل سۈرىسىنىڭ 103 - ئايىتى َّأن ُلمْنع ْو ﴿وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ ۗ لِّسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَٰذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُّبِينٌ﴾﴾ دە، فۇسسىلەت سۈرىسىنىڭ 40 ئايىتىدە: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا﴾ دە كەلگەن ﴿يُلْحِدُونَ﴾ س ۆزى«اإللحاد » سۆزىنىڭ ھازىرقى زامان پېئىل شەكلى بولۇپ، بۇ سۆز ھازىرقى مەنىدىكى ئاللاھنى ئىنكار قىلىش مەنىسىدە كەلمىگەن شۇڭا بۇ ئايەتلەرنىڭ مەنىسىمۇ ئاللاھقا ئىنكار قىلىش دېگەنلىك بولمايدۇ ئالدىنقى ئايەتنىڭ: مەنىسى« ئاللاھنىڭ ئىسىملىرىنى كەلسە- كەلمەس قو )للىنىدىغانلارنى تەرك ئېتىڭلار، ئۇلار (ئاخىرەتتە قىلمىشلىرىنىڭ جازاسىنى تارتىدۇ »: ئىككىنچى ئايەتنىڭ مەنىسى«كاپىرلارنىڭ” ئۇنىڭغا ( يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا) قۇرئاننى بىر ئىنسان تەلىم بېرىدۇ” دېگەن سۆزىنى ئوبدان بىلىمىز، ئۇلار كۆرسەتكەن ئادەمنىڭ تىلى ئەرەب تىلى ئەمەس، بۇ (قۇرئان) بولسا روشەن ئەرەب تىلىدىدۇر »: ئۈچىنچى ئايەتنىڭ مەنىسى «، شۈبھىسىزكى، بىزنىڭ ئايەتلىرىمىزنى بۇرمىلاپ چۈشەندۈرىدىغانلار بىزگە مەخپىي قالمايدۇ »(2) ئەنكەبۇت سۈرىسى 61 - ئايەت
(3) زۇمەر سۈرىسى 3- ئايەت
(4) «دۇنيا مۇسۇلمان ياشلىرى بىرلىكى » نەدۋە تەرىپىدىن ھازىرلانغان«ئەل ئىلھاد »، ناملىق ماقالە«ئەل فەلەق » تور، بېكىتى«ۋىكىپىدىيە ئانسىكلوپىدىيىسى »دىن : تۆۋەندىكىلەر 1 كارل ماركىس ( 1818 - 1883 ) ئىقتىساد ۋە تارىخنى ماتېرىيالىستىك يول بىلەن تەتقىق قىلىش نەزىرى يىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان ماركىس«كاپىتال » ناملىق ئەسەرنىڭ ئاپتورى ئۇ 1848 – ئەڭ يېقىن دوستى ئىنگىلىس بىلەن بىرلىكتە فرانسىيىدە كوممۇنىزمنىڭ ئاسا سىي پىرىنسىپ لىرىنى ئېلان قىلغان 2 رد ې ف رېك ئىنگ لىس (
1820-1895 ) پەلسەپىۋىي مۇشكىلاتلار ھەققىدىكى ئاتېئىزم نەزىرى يىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان چارلىز روبېرت دارۋىن ( 1809 -
- تۈرلەر نىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدىكى نەزىرى يىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان 4 ئىمىلدۇ ( ركايىم 1858-1917 ) جەمئىيەت ئىلمى ھەققىدىكى نەزىرى يىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان دۇركايىم ئاللاھقا ئىشىنەتتى، لېكىن ئۇنىڭ نەزىرى يىسى ئاتېئىزمچىلار ئۈچ ۈن خىزمەت قىلغان دارۋىنىَم نەزىرى يىسى ۋە ئۇنىڭ كېلىپ چىقىشى.
جاۋاب: دارۋىنىزم ئەنگىلىي ىلىك ىئ ب ولوگىيە ئالىمى چارلىز دارۋىننىڭ 1859 - يىلى «تۈرلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى »ناملىق ئەسىرىنىڭ نەشىر قىلىنىشى بىلەن مەيدانغا كەلگەن نەزىرى يىدۇر بۇ نەزىرى يىنىڭ ئاساسچىسى دارۋىن 1809 - يىلى 12 - فېۋرال كۈنى ئە نگىلىيىنىڭ شرۇسلىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، دادىسى دوختۇر، بوۋىسى تەبىئەتشۇناس ئىدى كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تېئولوگىي ( ە ئىلاھىيات) فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن دارۋىن شۇ مەكتە تپە بىر ئوقۇتقۇچىنى ئۆزىنى ناتۇرال (تەبىئەت ) ئىلمى ئاسپىرانتى قاتارىدا دېڭىز ئارمىي ىسىنىڭ “بېگىر” ناملىق تەكشۈرۈش پاراخوتى بىلەن يەرشارىنى ئايلىنىپ تەكشۈرۈش ساياھىتى ئېلىپ بېرىشقا نامزات كۆرسىتىشكە ماقول كەلتۈرىدۇ پاراخوت يەرشارىنى ئايلىنىپ دېڭىزدا بەش يىل ئۈزىدۇ دارۋىن بۇ جەرياندا، ئاجايىپ تەبىئىي مەنزىرىلەر، ھەرخىل جانلىقلار، ھەر خىل ئۆسۈملۈكلەر ۋە ئىپتىدائىي شەكىلدە ياشايدىغان نۇرغۇن قەبىلىلەرنى كۆرىدۇ ۋە كۆزىتىدۇ كۆرگەنلىرىنى ئۆز قارىشى بىلەن بىرگە خاتىرىلەپ ماڭىدۇ بۇ خاتىرىلەر ئۇنىڭ كېيىن « تەدرىجىي تەرەققىيات نەزىرى يىسى» نى ئىلمىي تۈستە ئوتتۇرىغا قويۇشتا زور رول ئوينايدۇ دارۋىن ئەنگلىيىگە قايتقاندىن كېيىن، بىئولوگىيە ۋە گېئول وگىيىگە ئائىت بىر قانچە ئەسەرنى ئېلان قىلىپ زور شۆھرەت قازىنىدۇ 1859 - يىلى«تۈرلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى » ناملىق، ئەسىرىنى 1871 -يىلى«ئىنسانلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە جىنسنىڭ تاللىنىشى » ناملىق ئەسىرىنى ئېلان قىلىدۇ. بۇ ئى ككى كىتاب ئارقىلىق دارۋىن ئۆزىنىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات نەزىرى يىسىنى ۋە«ئادەم مايمۇنسىمان ئادەمدىن كېلىپ چىققان »د ەيدىغان قارىشىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ (1)
جاۋاب: دارۋىنىزم چىلار ئۆزلىرىنىڭ ئاساسلىق قاراشلىرىنى تۆۋەندىكىدەك دەلىللەشكە - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى تىرىشىدۇ: (1 ) بارلىق جانلىقلارنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبىئى بىر قانچە مىليون يىللار ئىلگىرىكى ئاميوبا ناملىق بىر دانە تاق ھۈجەيرە بولۇپ، بۇ ھۈجەيرە مۇنداق پەيدا بولغان: يامغۇر، گۈ لدۈرماما چاقماق، ئىسسىقلىق قاتارلىق تۈرلۈك تەبىئەت ھادىسىلىرىنىڭ تەسىرىدە، كاربون، ئازوت ھېدروگېن، ئوكسىگېن قاتارلىق ئېلېمېنتلار ئۆزئارا بىرىكىپ ئامىنو كىسلاتاسىنى تە شكىل قىلغان يەنىلا تەبىئەت ھادىسىلىرىنىڭ تەسىرى نەتىجىسىدە، بىر توپ ئامىنو كىسلات اسىنىڭ زەنجىر سىمان بىرىكىشى ئارقىلىق ئاقسىل مولېكولى ۋۇجۇدقا كەلگەن يەنىلا شۇ تەبىئ ەت ھادىسىلىرىنىڭ تەسىرى نەتىجىسىدە، بىر توپ ئاقسىل مولېكۇلىلىرى بىرىكىپ ئاميوبان املىق بۇ تاق ھۈجەيرە پەيدا بولغان بۇ ھۈجەيرە بۆلۈنۈشكە باشلاپ، دەسلەپ قوش ھۈجەيرىلىك جانلىقلارغا، ئاندىن كۆپ ھۈجەيرىلىك جانلىقلارغا تەرەققىي قىلغان بۇ ھۈجەيرىنىڭ بىر، قىسمى تەرەققىي قىلىپ ھاشارەتلەر، ھايۋانلار، قۇشلار، ئۆمۈلىگۈچىلەر ۋە سۈت ئەمگۈچىلەرنى تەشكىل قىلغان بولسا يەنە بىر قىسمى تەرەققىي قىلىپ تۈرلۈك ئۆسۈملۈكلەرنى تەشكىل قىلغان ھايۋانلار بىرى-بىر ىدىن تەرەققىي قىلىش ئارقىلىق ھ ايۋاناتلار تەرەققىيات باسقۇچىدىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ھېسابلىنىدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار بارلىققا كەلگەن ئادەممۇ سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇ سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدىغان مايمۇندىن تەرەققىي قىلغان بىراق، ئىنسان بىلەن مايمۇن ئوتتۇرىسىدا ئەقىل، تەپەككۇر قىلىش، سۆزلەش ۋە ھەرر تۈ لۈك قابىلىيەت جەھەتتە زور پەرق بولغانلىقتىن، مايمۇننىڭ ئادەمگە تەرەققىي قىلىش ئارىلىقىدا چوقۇم يەنە بىر باسقۇچ بولىشى كېرەك ئەمما بۇ باسقۇ چقا ۋەكىللىك قىلىدىغان جانلىقلارنىڭ تا ھازىرغىچە تىرىكى ياكى ئۆلۈكى (تاش قاتمىسى) تېپىلغىنى يوق شۇن ىڭ ئۈچۈن بۇ باسقۇچ«يوقالغان باسقۇچ» دەپ ئاتالماقتا (2) بارچە جانلىقلار ئىرسىي جەھەتتە بىر-، بىرىگە زەنجىرسىمان چېتىلغان بولۇپ سوزۇلما خاراكتېرلك، ئۇزۇن يىلل ىق تەدرىجى تەرەققىيات جەريانىدا، بىر-بىرىدىن تەر ەققىي قىلىش ئارقىلىق ھەر بىر تۈر يەنە بىر تۈردىن كېلىپ چىققان، ئەھۋال بۇنداق ئىكەن بۇ نەزىرى يە پەقەت سەپسەتىدىنلا ئىبارەت بىر نەرسىدۇر دارۋىنىزم چىلار بۇ نوقتىنى ھازىرغىچە ئىلمىي ئاساستا ئىسپاتلاپ بېرىش ئى مكانىيىتىگە ئىگە بولالمىدى (3 ) جانلىقلارنىڭ تەدرىجى تەرەققىيات يۆنىلىشى تۆۋەن دەرىجىلىك تۈردىن يۇقىرى دەرىجىلىك تۈرگە، ئاجىز تۈردىن كۈچلۈك تۈرگە، ئاددى تۈردىن مۇرەككەپ تۈرگە تەرەق قىي قىلىشىدا ئىسپاتلىنىدۇ ئەمما كائىناتتىكى بارلىق ئۆزگىرىشلەر كائىنات ۋۇ جۇدقا كەلگەندىن باشلاپ تا ھازىرغىچە ئۆز ئەجىلىگە قاراپ سىلجىۋاتقان تۇرسا، تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىد ە ۋا قىلغان تۆۋەنلىكتىن يۇقىرىلىققا، ئاددىلىقتىن مۇرەككەپلىككە قاراپ تەرەققىي قىلىش قايسى ئۇسۇلدا يۈز بەرگەن قايسى قانۇنىيەن ئاساسىدا تەرەققىي قىلغان كائىناتتا بىرلا ۋاقىتتا بىر- بىرىگە تۈپتىن قارشى ئىككى قانۇنىيەتنىڭ بولىشى مۇمكىنمۇ بىرى كائىنات كۈنسايىن ئىلغارلىق، تاكامۇللۇققا قاراپ ئىلگىرىلەيدۇ دېسە يەنە بىرى كائىنات كۈنسايىن ئۆز ئەجىلىگە قاراپ ئاستا-ئاستا ئىلگىرىلىمەكتە دەيدۇ كائىناتتا مۇنداق ئانت اگونىزملىق قانۇنىيەتلەرنىڭ بولىشى مۇمكىن ئەمەس تېرمودىنامىكا قانۇنىيەتلىرىگە كۆرە، كائىناتتىكى ھەر قانداق بىر ئىش- ھەرىكەت، ھەر قانداق بىر ئۆزگىرىش كونترول قىلىنماستىن قويۇپ بېرىلگەندە، زاماننىڭ ئۆتۈشى ئۇنى– ھەتتا نەچچە يۈز مىليون يىللار ئۆتسىمۇ- كۈنسايىن ئىلغارلىققا تەرەققىي قىلدۇرۇش، ئەمەس بەلكى كۈنسېرى چىرىتىش ۋە يىمىرىلىشكە ئېلىپ بارىدۇ ئاددىسى، سېمونت، تۆمۈر، خى، ش قۇم قاتارلىق ماددىلارنىڭ ئېننىنېرسىز ۋە ئىشچىلارسىز ھالدا زاماننىڭ ئۆتۈشى بىل ەن ئۆزلىكىدىن كۆركەم بىر بىناغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن ئەمەس، ئەلۋەتتە دارۋىنىزم مۇخلىسلىرىنىڭ« شەيئىلەرنىڭ ئىنتىزامسىزلىقتىن ئىنتىزاملىققا، تۆۋەن دەرىجىدىن يۇقىرى دەرىجىگە قاراپ تەرەققىي قىلىشى تېرمودىنامىكا قانۇنىيەتلىرىگە ئۇيغۇن كەل، مىسىمۇ شۇنداق تاسادىپى بولۇپ قالغان »د ەپ دەۋا قىلىشى تېخىمۇ كۈلكىلىك سەپسەتىدۇ ر ماتېماتىكىنىڭ« ئېھتىماللىق نەزىرى يىسى»مۇ بۇ تاسادىپىيلىق قارىشىنى يىمىرىپ تاش لاشقا يېتەرلىك ئالايلۇق، مۇرەككەپلىكى نورمال بولغان، تەركىبىدە پەقەت تۆت يۈز ئامىن و كىسلاتاسى بولغان بىر دانە ئاقسىل مولېكۇلىنىڭ تاسادىپىيلىق ئارقىلىق بىرىكىپ ۋۇ جۇدقا كېلىشى ئۈچۈن ئالەمنىڭ ئۆمرىدىن نەچچە ھەسسە ئارتۇق ۋاقىت كېرەك شۇنداقلا كائىناتتى كى بارلىق كاربون، ئازوت، ئوكسىگېن، ھىدروگېن، گ ۈ ۈ ڭگ رت قاتارلىق ئامىنو كىسلاتاسىنىڭ تەركىبى قىسمى بولغان ئېلېمېنتلار بىلەن ئالەمنى تولدۇرۇپ، بۇلارنى ئىزچىل تۈردە ئارىلاشتۇرساقمۇيۇقىر ىقى ئېلېمېنتلار بىلەن تولغان بۇ ئالەمنىڭ ھەجمى بى ردانە ئاقسىل مولېكۇلىنىڭ تاسادىپىيلىق بىلەن بىرىكىپ ۋۇجۇدقا كېلىشى ئۈچۈن يەتمەيدۇ تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسى ۋە ىَىكا ئىلمى نۆۋەتتىكى فىزىكا قانۇنىيەتلىرىگە كۆرە، تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسى خاتا بو لۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇ يەر شارىدا، ھەتتا كائىناتنىڭ ھېچقايسى بىر بۆلىكىدە يۈز بېر ىشى مۇمكىن بولمايدىغان بىر ھادىسىدۇر چۈنكى فىزىكا قانۇنىيەتلىرى بۇ كائىناتتىكى بارچە ئى ش-ھەرىكەت ۋە پائالىيەتلەرنىڭ يۆنىلىشى–دارۋىنىزم چىلار ئېيتقاندەك-تۆۋەن دەرىجىلىكتىني ۇقى رى دەرىجىلىككە ئەمەس، بەلكى يۇقىرى دەرىجىلىكتىن تۆۋەن دەرىجىلىككە، تۆۋەن دەرىجىل ىكتىن، تېخىمۇ تۆۋەن دەرىجىلىككە قاراپ كېتىۋاتىدۇ دەيدۇ دېمەك، بارچە كائىنات ئىسسىقلىق ئەجىلىگە قاراپ كېتىۋاتىدۇ ئۇلارنىڭ دېگەنلىرى فىزىكا قانۇنىيەتلىرىگە، خۇسۇسەن تېرمودى نامىكا قانۇنلىرىغا تۈپتىن زىت كېلىدۇ تېرمودىنامىكا قانۇنىيەتلىرى تەجرىبىلەر بىلەن توغرىلىقى ئىسپاتلانغ ان ۋە ئىلم ىي ئاساسقا يۆلەنگەن قانۇنىيەتتۇر.
جاۋاب: ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى ېت: رمودىنامىكا قانۇنىيەتلىرى تۆۋەندىكىچە بىرىنچى قانۇنىيەت«ئالەم ئېنېرگىيىسىنىڭ ئومۇمىي قىممىتى ئۆزگەرمەي ساقلىنىدۇ » يەنى ئېنېرگىيە يوقالمايدۇ يوقتىن پەيدا بولمايدۇ. ئۇ پەقەت بىر خىل شەكىلدىن باشقا خ ىل شەكىلگ ىلا ئايلىنىدۇ ياكى بىر جىسىمدىن يەنە بىر جىسىمغا يۆتكىلىدۇ ئەمما ئايلىنىش ۋە يۆت كىلىش جەريانىدا ئېنېرگىيىنىڭ ئومۇمىي مىقدارى ئۆزگەرمەيدۇ ئىككىنچى قانۇنىيەت«ئالەمنىڭ ئېنتروپىيىسى ئىنتايىن چوڭلۇققا قاراپ يۈزلىنىدۇ » يەنى ئالەمدىكى بارلىق ھەرىكەتلەر ۋە ئۆزگىرىشلەردە ئېنېرگىيىنىڭ پايدىلىنىشقا بولىدىغ ان شەكىلدىن پايدىلىنىشقا بولمايدىغان شەكىلگە ئايلىنىشى مۇقەررەر ئالايلۇق، قۇياشتىن چىققان ئېنېرگىيىنىڭ پەقەتلا بىر قىسمىدىن پايدىلىنىمىز، قالغانلىرى پايدىلىنىش مۇمكىن بولمايدىغان شەكىلگە ئايلىنىپ كائىناتنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىغا سىڭىپ كېتىدۇ مانا بۇ ئىككى قانۇنىيەت ئارقىلىق فىزىكا ئالىملىرى تۆۋەندىكى يەكۈنگە ئېرىشكەن ھامان بىر كۈنى پۈتۈن ئالەم تېرمال تەڭپۇڭلۇق ھالىتىگە يېتىپ، بارلىق ئۆزگىرىشلەر توختايدۇ شۇنىڭ بىلەن ئالەمنىڭ ئەجىلى توشىدۇ چۈنكى ئىسسىقلىق يۇقىرى تېمپېرات ۇرىلىق جىسىمدىن تۆۋەن تې مپېراتۇرىلىق جىسىمغا يۆتكىلىدۇ بۇ خىل يۆتكىلىش كائىناتتىكى ب ارلىق جىسىملارنىڭ تېمپېراتۇرىسى تەڭپۇڭلاشقىچە ئىزچىل تۈردە داۋام قىلىدۇ تەڭپۇڭلۇق ھ الىتىگە يەتكەندىن كېيىن بارلىق ئېنېرگىيىنىڭ يۆتكىلىشى توختايدۇ شۇنىڭ بىلەن كائىناتتى كى بارلىق ئۆزگىرىشلەر توخت اپ فىزىكا ئالىملىرى«ئىسسىقلىق ئەجىلى »د ەپ ئاتىغان ئاقىۋەت كېل ىپ چىقىدۇ.
جاۋاب: ئومۇميۈزلۈك ياۋروپا خەلقى ئېتىقاد قىلىدىغان خ رىستىئان دىنىدىن ئادەملىرى (پوپلار) تەرىپىدىن بورمىلىنىپ، مۇقەددەس كىتابلاردىكى (تەۋرات ۋە ئى)نجىللاردىكى ئىلاھىي تېكىستلەرگە ئارىستوتىل قاتارلىق ئەينى ۋاقىتتىكى پەيلاسوپلارنىڭ نەزىرىي ىلىرى ئىلاھىي تېكىست سۈپىتىدە كىرگۈزۈلگەن، شۇنداقلا پوپلار ئوتتۇرىغا قو يغان شەخسىي قاراشلارمۇ ئىلاھىي تېكىست تۈسىنى ئالغان ئىدى ياۋروپادا گۈللىنىش دەۋرىنىڭ باشلىنىشى بىلەن تەۋرات ۋە ئىنجىللاردىكى كائىنات ۋە جانلىقلارنىڭ يارىتىلىشى توغرۇلۇق ئوتتۇرىغا قويۇلغان تەلىماتلارنىڭ ئىلىم- پەن ئالىملىرى كەشىپ قىلغان ئىلمىي ھەقىقەتلەر ب ىلەن زىت ئىكەنلىكى ئىسپاتلاندى شۇنىڭ بىلەن ئىلىم- پەن ئالىملىرى بىلەن چېركاۋلار ئوتتۇرىسىدا تارىختىكى مەشھۇر توقۇنۇش يۈز بەردى بۇ توقۇنۇش نەتىجىسىدە نۇرغۇنلىغان تەبىئىي پەن ئالىملىرى چېركاۋ ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن زىيانكەشلىككە ئۇچرىدى، ھەتتا بەزىلىرى ئۆلتۈر ۈلدى بىراق، ئاخىرقى غەلىبە ئىلىم- پەن ئالىملىرىغا مەنسۇب بولدى شۇنداق قىلىپ ياۋروپادا«دىن ئىلىم-پەنگە قارشى »د ەيدىغان ئۇقۇم ئومۇميۈزلۈك شەكىللەندى شۇنداقلا، ئىلىم- پەن ئالىملىرىمۇ چېركاۋلار بىلەن بولغان توقۇنۇشىدا ئۆزلىرىنىڭ غەلىبىسىنى كاپالە تلە ندۈرۈش ئۈ چۈن دىننىڭ تەلىماتلىرىغا زەربە بېرىدىغان ھەر قانداق بىر قاراشنى– ئۇنىڭ ئىلمىيلىكى ياكى ئىلمىي ئەمەسلىكى بىلەن ھېسابلىشىپ ئولتۇرماستىنلا- قوبۇل قىلىپ، ئۇنى چېركاۋلارغا زەربە بېرىشتە ئۆزلىرى ىجىردەت تايىققەرەت ىسىيىرىزەن ەۋ اكىزىف ىملىئ ئۈچۈن قورال قىلىدىغان بىر خىل ھالەت شەكىللەندى ئىلىم-پەن ئالىملىرى (يەنى پاۋروپا مەرىپەتچىلىك ھەرىكىتى) چېركاۋلار ئۈستىدىن غەلىبە قىلغان، فرانسىي ىدە بۇرژۇئازىيە ئىنقىلابى بىلەن سانائەت ئىنقىلابىمۇ غەلىبىگە ئ، ېرىشكەن كىشىلەر ئارىسىدا«دىن- ئىلىم-پەن بىلەن زىتلىشىدۇ »دېگەن قاراش كۆككە كۆتۈرۈلگەن مۇشۇنداق بىر پەيتتە، دارۋىن تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ چېركاۋنىڭ«ئىنسان ئادەم ئاتا بىلەن ھەۋۋا ئانىدىن تۈرەلگەن »دېگەن تەلىماتىغاقا تتىق زەربە بەردى شۇنىڭ بىلەن بۇ نەزىرى يە ئىلىم- پەن ئالىملىرىنىڭ خرىستىئان چېركاۋلىرىغا ز ەربە بېرىشتە زور كۈچكە ئىگە قورالىغا ئاي لاندى شۇ سەۋەبتىن ئىلىم-پەن ئالىملىرى تەد رىجى تەرەققىيات نەزىرىيىسىنى خۇددى تەۋرەنمەس ئىلمىي ھەقىقەت سۈپىتىدە قوبۇل قىلىپ ب ۇنىڭغا قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلغان ھەر قانداق بىر تەنقىدنى -گەرچە ئىلمىي تەنقىد بولسىمۇ- دىنىي غەرەز بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان، دەپ قار اپ قوبۇل قىلىشتىن باش تارتتى مانا شۇنى ڭدىن بىرى بۇ نەزىرى يە ئىلىم-پەن ئالىملىرىنىڭ ھېمايىسىگە ئېرىشىپ كەلگەن ئىدى ھەتتا بەزىلىرى تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىنى ئىلمىي ئاساسقا ئىگە قىلىش مەقسىتىدە، ئەينى ۋا، قىتلاردا قېزىۋېلىنغان ئىسكىلىتلارغا ئوخشىغان بە زى پاكىتلارنى ساختىلاشتۇرۇشتىنمۇ ئەيمەن مىگەن ئىدى بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئىلىم- پەن ئالىملىرىنىڭ ئۆز ۋاقتىدا تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىنى قىل سىغمايدىغان ھەقىقەت سۈپىتىدە قوبۇل قىلغانلىقى بۇ نەزىرى يىنىڭ ئىلمىي ھەقىقەت ئىكەنلىكىدىن ئەمەس، بەلكى«سېر ئارتېر » ئېيتقاندەك، بۇ نەزىرى يىنى رەت ق ىلىش دېگەنلىك ئىلىم-پەن ئالىملىرىنىڭ ئەشەددى دۈشمىنىگە ئايلانغان خرىستىئان چ ېركاۋلى رىنىڭ تەلىمات لىر ىغا ئىش نىش ۋە ئۇلارغا بويسۇنۇش دېگەنلىكتىن دېرەك بېرەتتى شۇنىڭ ئۈچ ۈن ئىلىم- پەن ئالىملىرى بۇزۇلغان خرىستىئان دىنىنىڭ ھاكىممۇتلەق چېركاۋلىرىغا باش ئېگىشتىن كۆرە دارۋىن نەزىرى يىسىنى- گەرچە ھەقىقەتكە ئۇيغۇن كەلمىسىمۇ- قوبۇل قىلىشنى ئەۋزەل كۆرگەن ئىدى بىراق ئىلىم- پەن ئالىملىرى ئۆزلىرىنىڭ ئەشەددى دۈشمىنى بولغان چېركاۋلار ھاكىمىيىتىنى مەغلۇب قىلىپ، بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن، مانا ئەمدى، چېركاۋلار بىلەن بولغان توقۇنۇشتا ئۆزلىرى ئۈچۈن ياخشى خىزمەت قىلغان دارۋىن نەزىرى يىسىنىڭ ئىلمىي ھەقىق ەت ئەمەسلىكىنى، ئۇنىڭ نوقۇل نەزىرى يە ئىكەنلىكىنى، ئىلىم-، پەن تەرەققىي قىلغانسېرى خۇسۇسەن فىزىكا ۋە بىئولوگىيە ئىلىملىرىدا زور ئىلگىرىلەشي ۈز بەرگەندىن كېيىن، بۇ نەزىرى يىنىڭ ئىل مىي ئاساسقا تايانمىغان قۇرۇق سەپسەتە ئىكەنلىكىنىڭ كۈندىن-كۈنگە ئاشكارىلىنىۋاتقانل ىقىنى ئېلان قىلماقتا سەئۇدى ئەرەبىستانىدا چىقىدىغان«ئىلمىي مۆجىزە ژۇرنىلى» 2010 - يىلى 5 - ئايلىق، سانىدا تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسى توغر ىسىدا بىر ماقالە ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئۇنى ڭ، مەزمۇنى تۆۋەندىكىچە 1999 - يىلى 11 - ئاۋغۇست كۈنى، ئامېرىكىنىڭ كانساس ۋىلايەتلىك مائارىپ ئىدارىسى تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىنى دەرسلىك پروگراممىسىدىن چىقىرىپ تاشلاش قارارىنى ( ئېلان قىلغان ئارقىدىنلاTennesee ) ( ۋەLouisiana ) ۋىلايەتلىرىدىكى مائارىپ ئىدارىلىرىمۇ تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىنى دەرسلىكلەردىن چىقىرىپ تاشلىغاننىڭ - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى سىرتىدا، بۇ نەزىرى يىگە تەشەببۇس قىلىدىغان ھەر قانداق ئوقۇتقۇچىنى ئىشتىن چىقىرىشى (، قارارىنى ئېلان قىلغان شۇنداقلاWashingtonj) ۋ( ەOhaio ) ۋىلايەتلىرىدىكى مائارىپ (ئىدارىلىرىمۇpeople & Pandas ) ناملىق كىتابنى دەرسلىك پروگراممىسىغا كىرگۈزۈشنى تەۋسىيە قىلغان بۇ كىتاب ھەر بىر بېتىدە تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىگە قاخشاتقۇچ زەربە بەرگەن ۋە دارۋىنىزم ئىدىيىسىنى تۈپىدىن يىمىرىپ تاشلايدىغان كىتاب ئىدى ستۋگولد 1999 - يىلى 23 -ئاۋغۇست كۈنى“تايم” ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان« مايمۇندىن تەرەققىي قىلىش » ناملىق ماقالىسىدا، تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىنى ھازىرغىچە ق وللاپ كېل ىشنىڭ سەۋەبىنى بايان قىلىپ: «بۇنىڭ سەۋەبى، بۇ نەزىرى يىنىڭ ئورنىنى باسىدىغان تەۋرەنمەس بىر ئىلمىي ھەقىقەتنىڭ شۇ ۋاقىتتا كەشپ قىلىنمىغانلىقىدا ئىدى.
جاۋاب: : ئىسلام دىنى كائىنات ۋ ە ئۇنىڭدىكى جانلىقلاردا تەدرىجى تەرەققىي قىلىش ھادىسىسىنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى ئىنكار قىلمايدۇ بەلكى قۇرئان كەرىمدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىدە ئاسمان جىسىملىرىيەر قاتلاملىرى، تاغلار، ئۆسۈملۈكلەر ۋە باشقا ئورگانىزىملارنىڭ يارىتىلىش جەريانىدا تەدرىجى تەرەقق ىي قىلىش باسقۇچىنى بېسىپ ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن: ئاسمان جىسمىنىڭ دەسلەپتە قانداق شەكىللەنگەنلىكىگە ئىشارەت قىلىپ: قۇرئان كەرىم مۇنداق دەيدۇ﴿ كاپىرلار كۆرمەمدۇكى، ئاسمانلار ۋە زېمىن ئەسلىدە بىر-بىرىگە تۇتاش ئىدى، بىز ئۇلارنىڭ ئارىسىنى ئايرىۋەتتۇق﴾(1) يەنە بىر ئايەتتە ئاسماندىكى يۇلتۇزلار سىستېمىسى ۋە قۇياش سىستېمىسىنىڭ نېمىدىن: شەكىللەنگەنلىكىگە ئىشارەت قىلىپ مۇنداق دەيدۇ﴿، ئاندىن ئاللاھ ئاسماننى يارىتىشقا يۈزلەندى ۋاھالەنكى، ئۇ ئىس-تۈتەك ھالىتىدە ئىدى﴾(2) قۇرئان كەرىمنىڭ بۇ ئىلمىي خەۋەرلىرىنى ئە مدىلا ئىلىم- پەن ئالىملىرى ئىزدىنىش ئارقىلىق تېپىپ چىققان قۇرئان كەرىم يەنە يەرشارىنىڭ ۋۇجۇدقا كېلىشىدە قانداق باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتكەنلىكى: توغرىسىدا مۇنداق دەيدۇ﴿زېمىننى ( ڭ)يەر شارىنىڭ قانداق يېيىلغانلىقىغا قاراپ باقمامدۇ﴾(3) يەنى يەرشارى دەسلەپتە ئۈ ستۈنكى قىسمى بولغان يەر پوسىتىسىسى ز ئىدى، ئاندىن ئۇنى يېيىش ئارقىلىق ئۇنىڭغا يەر پوستىسى شەكىللەندۈرۈلگەن: يەنە بىر ئايەتتە﴿ بىز زېمىننى يايدۇق، ئۇنىڭدا تاغلارنى تاشلىدۇق ۋە ئۇنىڭدا ھەر تۈرلۈك چىرايلىق ئۆسۈملۈكلەرنى ئۈندۈردۇق﴾(4) دەيدۇ يەنە بىر ئايەتت: ە﴿ ئاللاھ زېمىننى يايدى ۋە ئۇنىڭدا تاغلارنى، دەريالارنى ياراتتى﴾
(1) ئەنبىيا سۈرىسى 30 - ئايەت
(2) فۇسسىلەت سۈرىسى 11 - ئايەت
(3) غاشىيە سۈرىسى 20 - ئايەت
(4) قاف سۈرىسى 7- ەت ئاي
(5) رەئد سۈرىسى 3- ت ئايە دەيدۇ يۇقىرىقى ئايەتلەر ئۈستىدە ياخشى مۇلاھىزە قىلىدىغان بولساق، ئەسلىدە ھازىرقىدەك يېيىتىلغان يەرشارىنىڭ يوقلىقىنى، ئۇنىڭدا تا، دەريالارنىڭ يوقلىقىنى، شۇنداقلا ئۆسۈملۈكلەرنىڭ بولمىغانلى قىنى، بۇلارنىڭ ھەممىسى- نۆۋەتتىكى ئىلىم- پەن ئىسپاتلىغاندەك– يەر شارىنىڭ يېيىتىلىشىغا ئەگىشىپ، ۋۇلقانلار بىلەن يەر شارى چوڭقۇر قاتلاملىرىدىن ئېتىلىپ چىقىش ئارقىلىق تەدرىجى ۋۇجۇدقا كەلگەنلىكىنى كۆرىۋالالايمىز ئادەملەردىكى ئۆزگىرىشلەر توغرۇلۇق ھەدىستە مۇن: داق كەلگەن« ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ بوي ئىگىزلىكى ئاتىمىش گەز ئىدى»(1) يەنە بىر ھەدىستە: « جەننەتكە كىرىدىغان ھەر قانداق كىشى ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ شەكلىگە كىرىدۇ، ئۇنىڭ بويى ئاتمىش گەز ئىدى، ئاندىن كىشىلەر تا بۈگۈنگىچىلىك كىچىكلەپ كەلگەن»(2) دېمەك ئادە ملەرنىڭ جىسمى ئەسلىدە بوي جەھەتتە ناھايىتى ئىگىز، توغرىلىق جەھەتتىمۇ ناھايىتى كەڭ بولغان تەدرىجى كىچىكلىشىش ئارقىلىق نۆۋەتتىكىدەك كىچىك جىسىملىق ئادەمگە ئايلانغان ساسكىس ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى بىر ئادەمنىڭ ئىزىنىڭ تاشقا ئايلانغان قالدۇقىغا ئاساس لىنىپ، ئېلىپ بارغان تەتقىقات نەتىجىسىدە بۇنى ئىسپاتلاپ چىق قان دارۋىندىن بىر قانچە ئەسىر ئىلگىرى ئۆتكەن ئىسلام ئالىملىرىدىن بىر قانچىسى دارۋىندىن بۇرۇنلا بۇ تەدرىجى تەرەققىيات توغرۇلۇق سۆز ئاچقان مەسىلەن: ئەھمەد ئىبنى سەھل ئەلبەلخى (3) «باشلىنىش ۋە تارىخ» ناملىق ئەسىرىدە، ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد مىسكىۋەي ھ(4) «ئەخلاقنى تۈزىتىش ۋە ئىرقن ى پاكلاش»ناملىق ئەسىرىدە، ئىبنى خەلدۇن (5) “مۇقەددىمە” ناملىق ئەسىرىدە جانلىقلاردا تەدرىجى تەرەققىي قىلىش ھادىسىسىنىڭ يۈز بەرگەنلىكى توغرۇلۇق سۆز ئاچقان شۇنداقلا يېقىنقى زامان ئى، سلام ئالىملىرىدىن ئەققاد فەرىد، ۋۇجدى، باشەمىل، سەييىد قۇتۇب ۋە مۇھەممەد قۇتۇب قاتارلىقلارمۇ تەدرىجى تەرەققىيات نەزىرى يىسىنىڭ ئەسلىدە ئەقىلغا مۇۋاپىق ئىكەنلىكىنى، بىراق بۇ نەزىرى يە يامان غەرەزلىك يەھۇدىيلار تەرىپىدىن دىنغا، خۇسۇسەن خرىستىئان دىنىغا زىيانك ەشلىك قىلىش
(1) ئىمام ئەھمەد رىۋايىتى
(2) ئىمام مۇسلىم رىۋايىتى
(3) ئەھمەد ئىبنى سەھل ئەلبەلخىي ھىجرىيىنىڭ 235 - ( يىلى 849 م) ھازىرقى ئافغانىستاننىڭ بەلەب رايونى ئەتراپىدىكى شامىستان دېگەن جايدا دۇنياغا كەلگەن، ئاسترونومىيە، پەلسەپە، جۇغرا پىيە ۋە شەرىئەت ئىلىملىرىدە داڭر چىقارغان ئالىم ھەم ئىسلام مۇتەپەككۇرى بولۇپ، ئاتمىش پارچىدىن كۆپ كىتاب يازغانلىقى سۆلىنىدۇ ئەڭ مەشگۇر ئەسىرى«دۇنيادىكى جايلار ۋە رايونلارنىڭ رەسىملىرى » دېگەن كىتابتۇر بۇ كىتابتا دۇنيانىڭ جۇغراپىيىسىنى سىزىپ چىققان ۋە دۇن يانى يىگىرمە پارچىغا ئايرىپ، ھەر بىرىنى سۈرەتلىك ھالدا تەپسىلى چۈشەندۈرگەن ھىجرىيىنىڭ 322 - ( يىلى 934 )م بەلەختە ئالەمدىن ئۆتكەن
(4) ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد مىسكىۋەيھ ھىجرىيىنىڭ 325 - ( يىلى 937، م) ئىراننىڭ رەي دېگەن يېرىدە دۇنياغا كەلگەن ئاتاغلىق شائىر، پەيلاسوپ ۋە مۇئەررىخ ئالىم ئۇ«ئەخلاقنى تۈزىتىش ۋە ئىرقىي پاكلاش » ناملىق مەشھۇر ئەسىرىدە، پەلسەپە ئەخلاقى، مۇئامىلە ئەخلاقى ۋە ئىنسانلارنى ئىسلاھ قىلىش ماۋزۇلىرىدا، مۇسۇلمانلاردىن تۇنجى قېتىم ئىلمىي ۋە پەلسەپىۋى قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان، ھەتتا كىشىلەر تەرىپىد ىن ئۈچىنچى مۇئەللىم دەپ ئاتالغان مەشھۇر ئالىم ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد مىسكىۋەيھ ھىجرىيىنىڭ 421 - ( يىلى 1030 م) ئالەمدىن ئۆتكەن
(5) ئىبنى خەلدۇن ھىجرىيىنىڭ 732 - ( يىلى 1332 م) تۇنىستا دۇنياغا كەلگەن مەشھۇر مۇئەررىخ ۋە ئىلمۇل ئىجتىمانى تەسىس قىلغان، تارىخ، پەلسەپە ماتېماتىكا، لوگىكا قاتارلىق ئىلىملەردە كۆپلىگەن ئەسەرلەرنى يازغان، نامى دۇنياغا تونۇلغان يېتۈك ئالىم ئۇنىڭ ئەڭ مەشھۇر ئەسىرى“مۇقەددىمە”، ناملىق ئەسەر بولۇپ، بۇ ئەسىرىدە جۇغراپىيە ئاسترونومىيە، ئىنسانلارنىڭ خاراكتېرى ۋە ئۆزگىچىلىكلىرى ھەققىدە تەپسىلى سۆزل ىگەن ئىبنى خەلدۇن ھىجرىيىنىڭ 808 - ( يىلى 1406 م) قاھىرە شەھىرىدە ئالەمدىن ئۆتكەن - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى مەقسىتىدە، ئىلمىي يۆنىلىشىدىن يىراقلاشتۇرۇلۇپ، ئەسلىدىكى ماھىيىتى بورمىلانغان، دېگەن قاراشنى تەكىتلىگەن.
جاۋاب: ئىسلام دىنى ئېتىراپ قىلىدىغان ۋە قوبۇل قىلىپ قوللايدىغان تە درىجى تەرەققىيات ھەر بىر جانلىقنىڭ ئۆز تۈرى ئىچىدىكى تەرەققىياتىدۇر ھەتتا ئىسلام دىنى كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى ئورگانىزىملاردا ئەسىرلەر بويى ئۆزگىرىش بولغانلىقى ۋە ئۇنىڭ تەدرىجى تەرەققىي قىلغانلىقىنىمۇ ئېتىراپ قىلىدۇ، شۇنىڭدەكدا رۋىنىزمچىلارنىڭ ئەڭ ئاخىر قى دەلىلى بولغان” گېنلاردا توساتتىن ئۆزگىرىش” يۈز بېرىشى نەتىجىسىدە بىر تۈردىكى ھايۋان لارنىڭ نەچچە خىللىرى ۋۇجۇدقا كېلىشىنىمۇ قوبۇل قىلىدۇ بىراق، ئىسلام دىنى“بارچە جانلى قلارنىڭ تاق ھۈجەيرىلىك ئاميوبا ناملىق بىر خىل ھايۋاندىن ھەر خىل تۈرلەرگە تەرەققىي قىل، غان ئىنسان ئاۋۋال مايمۇنغا، مايمۇندىن نۆۋەتتىكى كۆركەم ئىنسانغا تەرەققىي قىلغان” د ەيدىغان ئەپسانىۋى ھېكايىلەرگە قەتئىي ئىشەنمەيدۇ ۋە ھەرگىز قوبۇل قىلمايدۇ. چۈنكى دارۋىن دەۋرىدە بىلىنمىگەن ئىرسىي ئامىللارنىڭ كەشىپ قىلىنىشى، دارۋىن ىزمچىلار ئوتتۇرىغا قويغان “تۈرلەر بىر- بىرىدىن تەرەققىي قىلىش ئارقىلىق ۋۇجۇدقا كەلگەن” دەيدىغان ئەپسانىنىڭ قەتئىي مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلىدى ھەر بىر تۈرنىڭ ئۆزىگە خاس ئىرسىي ئامىللىرى بولۇپ بىر قانچە مىليون يىللار ئۆتسىمۇ بۇ ئىرسىي ئامىللار ئۆز خۇسۇسىيىتىنى يوقىتىپ ب اشقا بىر تۈرگە ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى يېڭى ئىلىم-پەن ئىسپاتلىدى مەسىلە: ن مۈشۈكنىڭ ئىرسىي ئامىللىرىدا ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ، زامانلارنىڭ ئۆتىشى بىلەن ئۇنى ڭ ئىتقا تەرەققىي قىلىشى مۇمكىن بولمىغانغا ئوخشاش بىر ئىش چۈنكى مۈشۈكنىڭ تەرەققىي قىلىشى مۈشۈكلۈك دائىرىسىدە بولىدۇ، ئۇنىڭدىن ئۇزاققا كېتەلمەيدۇ مۈشۈكنىڭ تەرەققىي قى لىشى ئۇنىڭ تۈرىنىڭ خىلمۇ-خىل بولىشىغا سەۋەب بولىشى مۇمكىنكى، ئەمما ئۇنىڭ ئىتقا ياكى باشقا بىر ھايۋانغا ئۆزگىرىپ كېتىشى مۇمكىن ئەمەس بۇ ئاددىي ئىلمىي ھەقىقەتنى ئىر سىيەت ئىلمىدىن خەۋىرى بار ھەر قانداق ئادەم ياخشى چۈشىنىدۇ خۇلاسە قىلغاندا، ئىسلام دىنى قوللايدىغان ۋە قوبۇل قىلىدىغان تەدرىجى تەرەققىيات ھەر تۈرنىڭ ئ ۆ ز تۈرى دائىرىسى ئىچىدە بولىدىغان، ئىنساننىڭ ئىگىز بويلۇق، زور غوللۇق ۋە ئۇ ز ۇن ئۆمۈرلۈك ئىنساندىن ھازىرقى دەك كىچىك تەنلىك، قىسقا ئۆمۈرلۈك ئىنسانغا ئايلىنىشىدەك، ھەر تۈرنى ئۆز دائىرىسى ئىچىدە نەچچە خىل شەكىللەرگە كۆپەيتىدىغان تەدرىجى تەرەققىياتتۇر ئاتېئىَم ئېقىمىنىڭ باش كۆتۈرىشى.
جاۋاب: ئاتېئىزم ئېقىمىنىڭ چىقىشىغا تۈرتكە بولغان سەۋەبلەرنىڭ بېشىدا ئوتتۇرا ئەسىرلەردىكى ياۋروپا خرىستىئان چىركاۋلىرىنىڭدىن نامىدىن خەلقنى مىسلىسىز دەرىجىدە ئەزگەنلىكى، ئەقىل قوبۇل قىلالمايدىغان دەرىجىدىكى خۇراپات ۋە سەپسەتىلەرنىدىن نامىدىن قانۇنلاشتۇرۇپ يەرلىك خەلققە زورلاپ تاڭغانلىقى ۋە ئۆزلىرىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيىتىنى ساقلاپ قېلىش يولىدا قانداقلا بىر ئىلىم– پەن ۋە ئىلمىي كەشپىياتلارنىدىن نامىدىن رەت قىلىپ، دىننى ئىلىمگە قارشى قىلىپ كۆرسەتكەنلىكى كېلىدۇ ئاتېئىزمنىڭ مەيدانغا چىقىشى ۋە تارقىلىشىدا يەھۇدىيلارنىڭ قولى بارلىقى ھېچكىم ئىنكار قىلالمايدىغان بىر ھەقىقەت چۈنكى يەھۇدىيلار ياۋروپا خەلقىنىڭ مۇستەبىت خرىستىئان چىركاۋلىرىغا بولغان ئۆچمەنلىكى ۋە ئۇلارغا قارشى ئىنقىلابلىرىدىن پايدىلىنىپ، پۈتۈن ياۋروپا قىتئەسىدە ئاتېئىزم پىكر ىنى تارقىتىشتا چوڭ رول ئوينىغان مانابۇ، قۇرئان كەرىمنىڭ يەھۇدىيلارنى سىلەر يەر يۈزىدە چوقۇم ئىككى قېتىم بۇزغۇنچىلىق قىلىسىلەر ( ) دېگەنلىكىنىڭ ئەمەلىي ئىسپاتىدۇر.
جاۋاب: غەربلىكلەرنىڭ ئاتېئىزم ئېقىمىنىڭ تارقىلىشىغا ئالاقى دار ئوتتۇرىغا قويغان سەۋەبلىرى: تۆۋەندىكىچە (1 ) خرىستىئان چېركاۋلىرى ئوتتۇرىغا قويغان دىنىي دەۋالار بىلەن يېڭى كەشىپ قىلىنغان تەجرىبە ئىلمىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئېغىر زىددىيەتلەر نىڭ مەۋجۇ دلىقى غەربلىكلەر خرىست ىئان چېركاۋلىرىنىڭ دىنىي دەۋال ىرىنىڭ كۆرسەتمىلىرىدىن كۆپلىرىنىڭ تەجرىبە ئىلىملىرى ئىسپاتلاپ چىققان نەزىرى يىلەرگە قارىشى ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىشتى ھەم ھېس قىلىشماقتا
(2) ھې س سىي ياكى ئەقلىي پاكىت ئاساسىغا تايانغان تەجرىبە ئىلمىنىڭ پىرى نسىپى بىلەن خرىستىئان دىنىنىڭ پىرىنسىپى ئوتتۇرىسىدىكى زىتلىقلار چۈنكى ئىلمىي پىرىنسىپ لوگ ىكىلىق، ئۇيغۇنلىشىشنى شەرت قىلىدۇ دىنىي پىرىنسىپ دىنىي ھەقىقەتلەرنى-گەرچە ئېنىق ئەقى ل لوگىكىسىغا زىت بولسىمۇ- قوبۇل قىلىۋېرىش ئاساسىدا ئەقلىي زىتلىقلارنىمۇ قوبۇل ق ىلىدۇ
(3) )غەربنىڭ كۆپلىگەن دىنىي ئالىملىرى ۋە دىنىي زىيالىيلىرى غەيبىي (مېتافىزىكا مەسىلىلەردە ئۆزلىرىنىڭ پاكىتسىز قاراشلىرىنى ھەقىقەت سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويغان مەسىلەن، نيۇتۇننىڭ دوزاب توپوگرافىيە توغرىسىدىكى قاراشلىرىغا ئوخشاش
(4) بەزى دىندار تەبىئي پەن ئالىملىرى مۇتەئەسسىپلىك قىلىپ، ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى دىنىي دەۋالارغا بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن ئىلمىي ھەقىقەتلەرنىڭ بوينىنى تولغاشقا ئورۇنغان مەسىلەن، مىتران (جىيمىز ئەشىر) ئىنجىلنىڭ بەزى تېكىستلىرىنى تەھلىل قىلىپيەرش ارى مىلادىيىدىن بۇرۇن 4004 - يىلى يارىتىلغان دەپ نەتىجە چىقارغان بۇ نەتىجە مىلاد ىيە 1650 - يىلى رەسمىي نەشىر قىلىنغان، ئۇزۇن ئۆتمەي مۇقەددەس كىتاب (ئىنجىل)نىڭ «تەكۋىن »، بۆلۈمىنىڭ ئاستىغا بېرىلگەن ئىزاھاتىغا قوشۇپ قويۇلغان بولۇپ ۋىكتورىيانVictorian)،
1837-1901 )دەۋرىگە قەدەر ئىنجىلدا ئىزاھات سۈپىتىدە تۇرغان
(5) ئىلىم- پەن بىلەندىن ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت دىننىڭ تارماق مەسىلىلىرىگە يىغىنچاقلىنىپ قالماستىن، بەلكى پىرىنسىپ ال ئاساسلىق مەسىلىلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان دىنشۇناس ئالىملار نەزىرى دىمۇ خرىستىئان دىنى تايىنىۋاتقان كىتاب (ئىنجىل)نىڭ مەسىھ (ھەزرىتى ئىسا ئەلەيھىسسالام)نىڭ سۆزى ئىكەنلىكىگە ئىلمىي پاكىت يوقلىقى ھەممىگە ئايان ھەممەيلەن بىلىدىغان ھەقىقەت شۇكى، ئىنجىلنى باشقىلار يازغان، ئۇلارنىڭ بەزىسى تونۇشلۇق ئادەملەر يەنە بەزىلىرىنىڭ سالاھىيىتى ئېنىق ئەمەس ئادەملەردۇر، ئۇلار ئۇ
(1) ئىسرا سۈرىسى 4- ئايەت - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى كىتابنى ئىسا ئەلەيھىسس الامدىن خېلى ئۇزۇن زاماندىن كېيىن يازغان بۇ كىتابنى يازغانلارنىڭ سۆزلىرىدە زىددىيەتلەر كۆپ
(6) مۇقەددەس كىتابتىدىكى زى تلىقلار ئىلاھنىڭ زاتىغا ئالاقىدار قاراشلانىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان چۈنكى ئىلاھ ياراتقۇچى دەپ سۈپەتلىنىپ تۇرۇپ ئۇنىڭغا بالا مەنسۇپ قىلىنغان ۋە «ئىسا ئاللاھنىڭ بالىسى» دەپ قارالغان ئىلاھ بىر دىېيىلىپ تۇرۇپ، ئۇ« ئاللاھ، ئىسا ۋە مۇقەددەس روھ» ئۈچىدىن تەركىب تاپقان دەپ قارالغان (1) ئاتېئىَمچىلارنى ۋاقىتلىق غەلىبىگە ئېرىشتۈرگەن سەۋەبلەر.
جاۋاب: ئاتېئىزمچىلار بۇ غەلىبىگە تۆۋەندىكى ۋاسىتىلەر بىلەن ئېرىشكەن: (1 )ئاتېئىزم چىلار ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى ئاتېئىزم قاراشلىرى بىلەن ئىزاھلاش، ئاندىن بۇ نەزىرى يىلەرنى ئاشۇ ھەقىقەتلەرنى ئىزاھلاپ بېرىشكە قادىردە پ تەسۋىرلەش ۋەدىن ىي اق ۇر پ بار ياكى دىننى قوللايدىغان ھەر قانداق پۇراققا ئىگە نەزىرى يىنى چەتكە قېقىشتا غە لىبە قىلىشتى (2 ) ئاتېئىزم نەزىرى يىلىرىنى نەشىر قىلىش، ئۇنى مۇداپىئە قىلىش ۋە ئوقۇغۇچىلارغا- ئۇلارنىڭ ئاتېئىزم نەزىرى يىلىرى ئىلمىي ھەقىقەتلەر دېگەن ئې تىقادتا تەربىيلىنىشى ئۈچۈن- دەرسلىك قىلىشتا ئۈنۈم قازىنىشتى گەرچە ئۇ نەزىرى يىلەر تولۇق تەجرىبىدىن ئۆتمىگ ەن نەزىرى يە ياكى خىيال بولسىمۇ، ئاتېئىزم مەكتەپلىرىدە چىن ھەقىقەت دەپ سىڭدۈرىلىد ۇ، گويا خاتالىقنى قوبۇل قىلمايدىغان نەزىرى يە سۈپتىدە دەرسلىك قىلىنىدۇ
(3) ئاتېئىزم چىلارنىڭ بۇ نەزىرى ىي لىرىگە جېنى بىلەن مۇتەئەسسىپلىك قىلىشى، ئۇ لارنى بۇ نەزىرى يىلەرنى يالغانغا چىقىرىدىغان ياكى ئۇنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان ھەقىقە تلەرگە كۆز يۇمىدىغان ئەھۋالغا كەلتۈرۈپ قويدى مەسىلەن، ئاتېئىزمچىلار دارۋىننىڭ تەدرى جى تەرەققىي ات نەزىرى يىسىگە مۇتەئەسسىپلىك قىلىدۇ، دارۋىننىڭ نەزىرى يىسىگە ئىشەنگۈچ ىلەر ھازىر بىئولوگىيە ساھەسىدىكى مەشھۇر شەخسلەر بولۇپ، بۇلار دارۋىن نەزىرى يىسىنى تە نقىد قىلغان ياكى ئۇ نەزىرى يىگە رەددىيە بەرگەن ياكى ئۇ نەزىرى يىنىڭ خاتالىقىنى ئىسپا تلاپ چىققانلارنى كۆرسە ئىچى سىقىلىپ، ئۇلارنى نادان ياكى دىنىي مۇتەئەسسىپلەر دەپ تۆ ھمەت قىلىدۇ (4 ) ئاتېئىزمچىلار ھەرخىل ۋاسىتىلەرنى قوللۇنۇپ كىشىلەرگە دىننىڭ سۈرىتىنى سەت كۆرسىتىش، ئۇنى ھەمىشە ئىلىم– پەنگە قارشى قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق كۆپ كىشىلەرنى قانداقلا بىر دىندىن يىراقلا شتۇرۇش تاكتىكىسىنى قوللاندى (2) ئاتېئىَم پەلسەپىسىنىڭ ئىسلام دۇنياسىد ىكى تەسىرى.
جاۋاب: كارل ماركس بىلەن ئېنگلىس ئېلان قىلغان كو م مۇنىزم خىتابنامىس ىدا مۇنداق
دېيىلگەن: «، ئەخلاق ۋەدىن دېگەنلەرنىڭ ھەممىسى بۇرژۇئازىيىنىڭ خىياللىرى بولۇپ بۇلارنىڭ ئارقىسىغا ئۇ لارنىڭ مەنپەئەتلىرى يوشۇرۇنغان » ئەرەب ئىسلام ئەللىرىدە كوممۇنىزم پەلسەپىسىنىڭ تەسىرى ئاز بولمىغان بەزى دۆلەتلەردە، ماركىسزم ئېدىيىسىنى ۋە سوتسىيا لىزمنى قوبۇل قىلىش، ھەتتا تەشۋىق قىلىش ئەۋجگە چىققان مەسىلەن: مىسىردا جامال ئابدۇنناسىرنى ڭ(1) ئەرەب مىللەتچىلىكىنى ئاساس قىلغان سوتسىيالىزم چاقىرىقى تازا راۋاج تاپقان يىللىرىدا، ئەزەلدىن ئىسلام دىنىنىڭ شەرەپى بىلەن مىللەت قاتارىغا كۆتۈرۈلگەن ئەرەب مۇسۇلم انلىرىمۇ ئۆزلىرىنىڭ توغرا ئەقىدىسىدىن شەكلىنىش ۋە ئىسلامدىن قىسمەن بۇرۇلۇش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرگەن مىسىردىكى ناسىرىزمچىلارنىڭ تەشۋىقاتچىلىرىدىن بىرى بولغان مەشھۇر يازغۇچى ئەھمەد ھەسەن زىيات 1963 - يىلى«ئەزھەر ژۇرنىلى »دا ئېلان قىلغان بىر ماقالىسىدا ئۆزىن ىڭ مۇرتەد ( ئىماندىن يېنىۋالغان)لىكى ۋە چېكىگە يەتكەن مۇناپىقلىق پەردىسىنى ئېچىپ تاشلاپ مۇنداق دەپ يازغان: « مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام) ئەمەلگە ئاشۇرغان بىرلىك ئومۇمىي پىرىنسىپ ئىدى چۈنكى ئۇ ئەقىدە ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىدى ئەمما ئەقىدە ھەر قانچە داۋام قىلسىمۇ، ئاخىرى ئاجىزلىشىدۇ ياكى يوقىلىپ تۈگەيدۇ سالاھىددىن (2) ئەمەلگە ئاشۇرغان، بىرلىك قىسمەن بىرلىك بولۇپ ھاكىمىيەتنى ئاساس قىلغان بىرلىك ئىدى ھاكىمىيەت ئاساسىغا قۇرۇلغان بىرلىكمۇ داۋام قىلمايدۇ. چۈنكى ھاكىمىيەت مەڭگۈ داۋام قىلمايدۇ. ئەمما ئابدۇنناسىر چاقىرغان ب ىرلىك مەڭگۈگە داۋام قىلىدۇ ۋە تەرەققى قىلىدۇ. چۈنكى ئۇ تۇرمۇشتا، سوتسىيالىزم پىكىردە ئەركىنلىك، ھۆكۈمدە دېمۇكراتىيىە ئۈستىگە قۇرۇلغان بىرلىك بولۇپ، بۇ ئۈچ ئامىل مەڭگۈلۈك بىرلىكنىڭ كاپالىتىدۇر»(3) ئەمەلىيەتتە ناسىرىزم چاقىرىقى ۋە مىسىردا ۋاقىتلىق دەۋر سۈرگەن سوتسىيالىزم ھاكىمىيىتى مەزكۇر يازغۇچى دەۋا قىلغاندەك مەڭگۈگە داۋام قىلالىدىمۇ ھەرگىزمۇ داۋام قىلالمىدى ھەتتا چارەك ئەسىرمۇ پۇت تېرەپ تۇرالمىدى ئابدۇنناسىرنىڭ ئۆلۈمى بىلەن ئۇنىڭ سوتسىيالىستىك ھاكىمىيىتى ۋە ناسىرىزم دەۋاسى بىراقلا ئۆلدى ئابدۇنناسىر ھاكىمىيىتى بايلارنى يوق قىلىپ، كەمبەغەررنى تېخىمۇ كەمبەغەل ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇش ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسلامىي بىرلىكىنى بۇزۇشتىن باشقا ھېچ نەرسە قىلالمىدى ئۆز زامانىسىدا سەئۇدى ئەرەبىستانى ۋە باشقا ئىسلام مەملىكەتلىرىگە زاكات ۋە
(1) (جامال ئابدۇنناسىر 1918 -يىلى 15 -يانۋار- 1970 -يىلى 28 - سىنتەبىر) مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىككىنچى، رەئىسى 1952 -ىلى ي 23-ئىيۇلدىكى پادىشاھ پارۇقنى تەختتىن چۈشۈرۈش ئىنقىلابىنىڭ قوماندىنى 1958 - 1961 - يىللىرى ئارىسىدا مىسىر ۋە سۈرىيەنى بىرلەشتۈرۈپ«بىرلەشكەن ئەرەب جۇمھۇرىيىتى» نى قۇرغان كۆپلىگەن ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ مۇستەملىكىتىن ئازات بولىشى يولىدا كۈچ سەرپ قىلغان، پەلەستىننى ئازات قىلىش يولىدا ئىسرائىلىيىگە قارشى ئۇرۇش باشلاتقان ئابدۇنناسىر ئەرەب دۇنياسىنىڭ 20 - ئەسىر سىياسەت سەھنىسىدىكى مەشھۇر ئەرباب
(2) ( سالاھىددىن ئەييۇبىي 1138-1193 م) مىسىر ۋە شام (ھازىرقى پەلەستىن، سۈرىيە، ئېئوردانىيە قاتارلىق دۆلەتلەر)دا «ئەييۇبىيە دۆلىتى نى قۇرغان ئۇلۇ ئىسلام قوماندىنى 1187 -يىلى 2- ئۆكتەبىر كۈنى پەلەستىنگە ئەسكەر باشلاپ بېرىپ قۇدۇس شەھىرىنى ياۋروپالىق خرىستىئانلارنىڭ چاڭگىلىدىن ئازات قىلغان ۋە مەسجىدى ئەقسانى مۇسۇلمانلارنىڭ قولىغا ئۆتكۈزگەن
(3) مىسىرلىق يازغۇچى ئەھمەد ھەسەن زىياتنىڭ ئەزھەر«ژۇرنىلى» 1963 - يىلى 5- ئايلىق سانىدا ئېلان قىلىنغان«تەۋھىد ئۇممىتى بىرلەشمەكتە » ناملىق ماقالىسىدىن - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى سەدىقىلىرىنى تارقىتىدىغان مى سىرلىق بايلار بىر نانغا زار بولغان ھالغا كېلىپ قالدى كېيىن مەرھۇم ئەنۋەر سادا ( ت 1) مىسىردا يېڭى دەۋر باشلىتىپ ۋەزىيەتنى تۈزەتتى ۋە مىسىر خەلقى ناسىرىيە ھاكىمىيىتى دەۋرىدە قولدىن بەرگەنلەرنى بىر- بىرلەپ ئەسلىگە كەلتۈرۈش يولىدا تىرىشىش داۋامىدا ئاران بۈگۈنكى ھالغا كېلۋالدى.
جاۋاب: ئىسلام دۇنياسىدا ئاتېئىزم ئېقىمى غەرب مۇستەملىكىسى سەۋەبلىك خېلى بۇرۇنلا تەشۋىق قىلىنىشقا باشلىغان بولۇپ، ئوسمانيلار خەلىپىلىكى ئۆ رۈپ تاشلانغاندىن كېيىن ئاتېئىزم ئېقىمى ۋە ئۇنىڭ پەلسەپىسى باش كۆتۈرۈشكە باشلىغان.
جاۋاب: ئاتېئىزم ئېقىمىنىڭ ئىسلام دۇنياسىدا باش كۆتۈرۈشى: نىڭ سەۋەبلىرى تۆۋەندىكىچە (1 ) كۆپلىگەن مۇسۇلمان مەملىكەتلىرىنىڭ مۇستەملىكىگە ئۇچرىغانلىقى
(2) م ۇسۇلمانلاردا دىنىي ئېتىقادنىڭ ئاجىزلاشقانلىقى (3 ) ئىسلام دۇنياسىدا جاھالەتنىڭ باش كۆتۈرگەنلىكى
(4) م ۇسۇلمانلارنىڭ پىكىر ۋە ئىلىم– مەرىپەت جەھەتتە قالاقل ىق ھالغا چۈشۈپ قالغانلىقى (5 ) ھاۋايى ھەۋەسلەرگە بېرىلىش مەيلىنىڭ ئەۋج ئالغانلىقى (6 ) مۇسۇلمان ياشلىرىنىڭ ياۋروپالىقلارنىڭ مەدەنىيىتىگە قىزىقىشى، خۇلاسە قىلغاندا ئاتېئىزم پەلسەپىسى ۋە ئاتېئىزمچىلارنىڭ خۇداسىزلىق دەۋاسى ئىلمىي ئاساسقا ئەمەس، بەلكى گۇمان بىلەن خىيالغا تايانغان بولۇپ، ئىلىم– پەن بىلەن ماسلىش المىغانلىقى ئۈچۈن سەھنىنى ئىلىم– پەنگە بوشىتىپ بېرىشكە مەجبۇر بولۇپ قالغان ئېقىمدۇر
(1) ( مۇھەممەد ئەنۋەر سادات 1918 -يىلى 25 -دېكابىر- 1981 -يىلى 6- ئۆكتەبىر) مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۈچىنچى، رەئىسى 1970 -يىلى ئابدۇنناسىرنىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىنلا م ىسىرنىڭ رەئىسلىقىغا سايلانغان ئابدۇنناسىر زامانىدا بۇزۇلغان ۋەزىيەتنى ئىسلاھ قىلىش ۋە قولدىن بەرگەنلەرنى قايتۇرۇپ ئېلىش يولىدا كۈچ سەرپ قىلىپ، مىسىردا، سوتسىيالىزم تۈزۈمىگە خاتىمە بەرگەن 1972 - يىلى 17000 نەپەر رۇسىيىلىك مۇتەخەسسىسنى بىر ھەپتە ئىچىدە مىسىرد ىن قوغلاپ چىقارغان ۋە رۇسىيىدىن ۋاز كېچىپ ئامېرىكا بىلەن دوستلۇق قۇرغان 1973 -يىلى 6- ئۆكتەبىر كۈنى ئەنۋەر سادات رەھبەرلىكىدىكى مىسىر قوشۇنى ئىسرائىلىيىگە تۇتۇقسىز ھۇجۇم قىلىپ، ئىسرائىلىيە سۇۋەيس قانىلىغا ئورۇنلاشتۇرغان ئەڭ مۇستەھكەم بارلىف ئىستىھكامىنى مۆجى زىلىك ھالدا بۆسۈپ ئۆتۈپ ئىسرائىلىيە پايتەختىگە قاراپ ئىلگىرىلەشتە مىسلىسىز غەلىبىگە ئېرىشكەن ۋە ئىسرائىلىيىنىڭ خەرىتىدىن يوقىلىشى ئۈچۈن بىر-، ئىككى سائەتلا قالغان بولسىمۇ ئامېرىكا قوشما ستاتلىرىنىڭ قاھىرە شەھىرىنىڭ ئاسمىنىنى ھەربى ئايروپىلانلىرى بىلەن توشقۇ زۇشى ۋە مىسىر قوشۇنلىرى ئىسرائىلىيىدىن چېكىنمىسە، قاھىرەنى بومباردىمان قىلىدىغانلىقى ھەققىدە تەھدىتلەر ياغدۇرۇشى سەۋەبلىك، تۇرماستىن ئىلگىرلىۋاتقان مىسىر قوشۇنى چېكىنىشكە مەجبۇر بولغان 1976 - يىلى مىسىردا«مىللىي دېمۇ كرات پارتىيىسى»نى تەسىس قىلغان شۇنىڭدىن كېيىن مىسىردا كۆپلىگەن پارتىيىلەر قۇرۇلۇشقا باشلىغان مەسىلىنى سۈلھى بىلەن ھەل قىلىشقا مەجبۇر بولغان سادات 1977 -يىلى 19 -نويابىر كۈنى قۇدۇس شەھىرىدە رەسمىي زىيارەتتە بولغان 1978 -يىلى ئامېرىكىنىڭ ئارىچىلىقى بىلەن مىسىر- ئىسرائىل ىيە تىنچلىق كېلىشىمىنى تۈزگ ەن بۇ كېلىشىم مىسىر خەلقىنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىغان، ھەتتا ئەرەب ۋە ئىسلا م ئەللىرى ب ۇ، سەۋەبتىن مىسىر بىلەن ئالاقىسىنى ئۈزگەن مىسىر تۈرمىلىرى ئىسلام ئۆلىمالىرى، چېركاۋ مەسئۇللىرى مۇتەپەككۇرلار ۋە يازغۇچىلار بىلەن تولغان مەھببۇسلارنىڭ سانى 1536 كىشى گە يەتكەن شۇ سەۋەبلىك 1981 - يىلى 6-ئۆكتەبىر كۈنى ئەنۋەر سادات مىسىردىكى«ئىسلامىي جىھاد تەشكىلاتى»نىڭ مەنسۇبى بولغان خالىد ئەل ئىسلام بولى دېگەن كىشى تەرىپىدىن قاھىرە شەھىرىنىڭ مانىۋىېر مەيدانىدا ئېتىپ ئۆلتۈر ۈ لگەن ، شۇڭا ئاتېئىزم ئېقىمى ۋە پەلسەپىسى دەسلەپ ئوتتۇرىغا چىققان ياۋروپا دۆلەتلىرىدىن چېكىنىپ پەن– مەدەنىيەتتە ۋە پەن-تې خنىكىدا دۇنيانىڭ ئارقىسىدا قالغان ئۈچىنچى دۇنيا دۆلەتلىرىنىڭ بەزىسىدە، خەلقنى مەنىۋىياتلىرىدىن مەھرۇم قىلىش ئارقىلىق ئۆز ھاكىمىيىتىنى ساقلاپ قالماقچى بولغانلار ئۈچۈن خىزمەت قىلماقتا ئاتېئىزمچىلارغا ئىلىم– پەننىڭ ئاللاھ لا تائانىڭ بارلىقى ۋە ھەممىنىڭ يېگا نە ياراتقۇچىسى ئىكەنلىكىنى شەك ق و بۇل قىلمايدىغان دەرىجىدە ئىسپاتلاپ تۇرغان ئىلمىي دەلىللىرىر ەددىيە بېرىپ كەلمەكتە تۆۋەندە ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ماددىي ۋە ئەقلىي دەلىللەر ئۈستىدە توختىلىمىز - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى ئاللاھنى ڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ماددىي دەلىللەر.
جاۋاب: ئاللاھنىڭ مەۋجۇد ئىكەنلىكىنى دەلىل ئىسپاتلىرى بىلەن كۆرسىتىش ھاجەتسىز چۈنكى ئاللاھنىڭ مەۋجۇد ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان سانسىز ئالامەتلەر ئەتراپىمىزدا ھەر ۋاقىت ئۆزلىرىنى نامايان قىلىپ تۇرماقتا كائىناتتىكى ھەر بىر ئالامەت ۋە ھەر بىر مەۋجۇدات ئاللاھنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلاپ تۇرماقتا ئاللاھنىڭ مەۋجۇد ئىكەنلىكىگە دەلىل ئىسپات تەل ەب قىلىش، خۇددى ئوپئوچۇق كۈندۈزدە، ئاسماندا قۇياشنىڭ بارلىقىغاد ەلىل ئىسپات تە لەب قىلغانغا ئوخشاش بىمەنىلىكىتۇر ئەھۋال شۇنداق تۇرۇپمۇ، خۇددى ئەما كىشىلەر كۈندۈزدىكى قۇياشنىڭ كۆزلەرنى چاقنىتىدىغان پارقىراق نۇرىنى كۆرەلمىگىنىدەك، بەزى ئىنسانلارمۇ ئۆزلىرىنىڭ كۈند ىلىك تۇرمۇشىدا ھەمىشە نامايان بولۇپ تۇرغان، ئاللاھنىڭ مە ۋجۇد ئىكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ چە كسىز قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان سانسىز ئالامەتلەرنى كۆرەلمەيۋاتماقتا ئىنسانلار ئارىسىدا كۇپرىن ىڭ مەيدانغا كېلىشى مانا بۇ سەۋبتىن ئىدى شۇ ۋەجىدىن ئاللاھنىڭ مەۋجۇد ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان دەلىل ئىسپاتلاردىن بەزىسىنى كەلتۈرۈشكە تو غرا كېلىدۇ ئاللا ھنىڭ مەۋجۇد ئىكەنلىكى دەلىل-ئىسپاتقا مۇھتاج ئەمەس.
جاۋاب: ئاللاھ تائالانىڭ مەۋجۇد ئىكەنلىكىگە دالالەت قىلىدىغان دەلىل ئىسپاتلارنى ساناپ تۈگىتىش مۇمكىن ئەمەس ئاللاھنىڭ مەخلۇقاتلىرىنىڭ سانىچە دەلىللەر ئۇنىڭ بارلىقىغا كەسكىن دالالەت قىلىدۇ دۇنيادىكى ھەر بىر مەۋجۇدات ئۆزىدىكى ۋە ئەتراپىدىكى، ئاللاھنىڭ مەۋجۇدلىقى ۋە ئۇنىڭ يەككە يېگانە ياراتقۇچى ئىكەنلىكىگە دالالەت قىلىدىغان نۇ رغۇن ئالامەتلەرنى ھەر زامان نامايان قىلىپ تۇرماقتا: بۇ مەنىدە ئاللاھ مۇنداق دەيدۇ﴿ ئاسمانلاردا ۋە زېمىندا مۆمىنلەر ئۈچۈن (ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقى، بىرلىكى ۋە قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) نۇرغۇن دەلىللەر بار﴾(1): بىر ئەرەب شائىرى مۇنداق دېگەن وفي كل شي ٍء لە آية تدل على أنە واحد ەر ھ، نەرسىدە ئاللاھ ئۈچۈن بار ئالامەت بىرلىكىگە قىلىدۇ شەكسىز دالالەت ھەممىنى ئاللاھ ياراتقان.
جاۋاب: كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى جانلىق جان سىز بارلىق شەيئىلەرنىڭ قانداق پەيدا
(1) جاسىيە سۈرىسى 3 ئايەت ڭىنھلالائ ىنىقىلراب ناغىديلاتاپسىئ يىددام رەللىلەد بولغانلىقى ھەققىدە ئىزدىنىپ، ئۇنىڭغا جاۋاب تاپماقچى بولغان ھەر قانداق كىشى، تۆۋەندىكى: تۆت جاۋابتىن باشقىسىنى تاپالمايدۇ
(1) كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى شەيئىلەر ئۆزلىكىدىن پەيدا بولغان يەنى ماددىنىڭ زەررىلىرى (پارچىلىرى) ئەقىل، ئىدراك ۋە تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇش ئارقىلىق كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى بارلىق شەيئىلەرنى ۋۇجۇتقا چىقارغان دېيىش بۇنداق جاۋاب ئەقىلغا ھەرگ ىزمۇ مۇۋاپىق كەلمەيدۇ، چۈنكى، تاش، سۇ، ھاۋا، تۇپراق ۋە ئۇلاردىن باشقا ماددىلاردا ئەقىل ئىدراك ۋە تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتىنىڭ يوقلىقى ھەممىگە مەلۇم تارىختىن بېرى ھ ېچبىر زامان ئۇلارنىڭ ئەقىل، ئىدراك ۋە تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتىگە، شۇنداقلا يارىتىش قۇدرىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم ئەمەس ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ھېچقانداق ئەقىل، ئىدراك ياكى كۈچ قۇۋۋەتكە ئىگە ب ولمىغان ماددىلارنىڭ كائىناتنى ئەمەس، بەلكى ئۆزلىرىنىمۇ بارلىققا كەلتۈرەلمەيدىغانلىقى ئېنىقتۇر شۇنىڭ ئۈچۈن كائىنات ئۆزلىكىدىن پەيدا بولغان دېگەن ھېچقانداق ئىلمىي ئاساسقا ئىگە بولمىغانلىقى ئۈچۈن رەت قىلىنىدۇ
(2) كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى شەيئىلەرنى تەبىئ ەت ياراتقان دېيىش ئەگەر بىز، بۇ جاۋابنى: بەرگۈچىلەردىن تەبىئەت دېگەن نېمە دەپ سورايدىغان بولساق، ئۇلاردىن بەزىلەر «تەب ىئەت كائىناتنىڭ مەنزىرسى »د ەپ جاۋاب بېرىدۇ. بۇنىڭدىن مەلۇم بولىدۇكى، كائىنات يوق ئىكەن تەبىئەتمۇ يوق ئىدى چۈنكى بىر نەرسىنىڭ مەنزىرىسى شۇ نەرسە مەۋجۇد بولغاندىلا ئا ندىن مەۋجۇد بولالايدۇ ئۇ نەرسە بولمىسا مەنزىرىسىمۇ بولمايدۇ ئۇنداقتا تەبىئەت بۇر ۇن ئۆزى يوق تۇرۇپ، قانداقمۇ كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى شەيئىلەرنى يارىتالىدى ئەگەر بىز تەب ىئەتنى كائىناتتىن بۇرۇن بار ئىدى، دەپ پەرەز قىلغاندى مۇ، تەبىئەت ئەقىل ئىدراك ۋە كۈ چ قۇۋۋەتكە ئىگە بولمىغان بىر نەرسە تۇرۇپ، قانداقمۇ كائىناتنى ۋە ئۇنىڭدىكى شەيئى، لەرنى جۈملىدىن ئەقىللىق ئىنسانلارنى يارىتالىسۇن ۇ ئۇلاردىن بەزىلىرى تەبىئەتنى«كائىناتنىڭ ئۆزى» دەپ، تەرىپلىسە، بەزىلەر ئۇنى «يوشۇرۇن كۈچ »دەپ تەرىپلىمەكتە بۇ يوشۇرۇن كۈچ ئاللاھنىڭ قۇ درىتى بولماي نېمە ئۇلار بۇنى «تەبىئەت »دەپ چۈشەنسە، بىز ئاللاھنىڭ كامالىي قۇدرىتىنىڭ نامايەندىسى، دەپ چۈشىنىمىز دېمەك، كائىناتنى تەبىئەت ياراتقان دەيدىغان بۇ جاۋابمۇ، ئالدىنقىسىد ىن قېلىشمايدىغان بىمەنە جاۋاب تۇر
(3) كائىىنات ۋە ئۇنىڭدىكى شەيئىلەر تاسادىپىي يارىتىلىپ قالغان يەنى كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى شەيئىلەر، ئەسلىدە ئاتوم زەررىلىرىدىن ئىبارەت بولۇپ، ئۇلار ئۇشتۇمتۇت ھەرىكەتكە كېلىش ئارقىلىق بىر بىرى بىلەن تاسادىپىي پۈتۈنلىشىشى نەتىجىسىدە كا ئىنات ۋۇجۇتقا كە لگەن دېيىش ئۇنداقتا، قۇياشنىڭ ماددىلىرى ئىسسىق ماددىلاردىن ئىبارەت بولۇپ، قۇياش دۇنياغا ئىسسىقلىق ۋە يورۇقلۇق بېرىدۇ يەرشارى ۋە باشقا پلانىتلارنىڭ ماددىلىرىدا ئىسسىقلىق ماددىسى يوق ئىكەنلىكى ھەممىگە مەلۇم تاسادىپىي بولغان ئىشلارنىڭ پىلانسىز ۋە نىزامسىز، ھالدا، ئۇشتۇمتۇت مەيدانغا كېلىدىغانلىقىمۇ ئېنىق بىر مەسىلە قانداقلارچە ئسسىقلىق ماددىلىرى تاسادىپىي ھالدا ھەممىسى بىر يەرگە كېلىپ قۇياشقا ئايلىنىپ قالدى يەرشارىدىن باشقا پلانىتلاردا سۇنىڭ يوقلىقى ۋە ئۇ جايلاردا جانلىقلارنىڭ ياشىمايدىغانلىقى ھەممىگە ئايان، بولغان بىر ئىلمىي ھەقىقەت بولغان يەردە سۇ قانداق بولۇپ باشقا پلانىتلاردا بولۇپ - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى قالماستىن، تاسادىپىي جانلىقلار ياشايدىغان يەرشارىدىلا بولۇپ قالغان كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى بارلىق مەۋجۇداتلار بىر خىل ئىنچىكە نىزام ۋە مۇكەممەل بىر قانۇن سىستېمىسى بىلەن ھە رىكەت قىلىدۇ تاسادىپىي بولغان ئىشلار بىز يۇقىرىدا ئېيتقاندەك نىزامسىز ۋە پىلانسىز بولىدۇ. بۇ ھالدا، كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى مەۋجۇداتلارنىڭ ھەرىكەت قىلىشىدىكى نىزام ۋە قانۇن سىستېمىلار نەدىن كەلدى تاسادىپىيلىق ئۆزىدە بولمىغان نىزام ۋە قانۇن سىستېمىلارنى كائىناتقا قانداقمۇ بېرەلەيدۇ دېمەك، كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى شەيئىلەرنى تاسادىپىي پەيدا بولۇپ قالغان دېگەن جاۋاب، ھەقىقەتكە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان، ھېچقانداق ئىلمىي ئاساسقا يۆلەنمىگەن سەپسەتىدۇر
(4) كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى بارلىق شەيئىلەرنى ئاللاھ ياراتقان دېيىش يۇقىرىقى ئۈچ خىل جاۋابنىڭ ھېچبىرى ئىلمىي ئاساسقا يۆلەنمىگەنلىكى ۋە ئەقىل، مەنتىق ىغا قەتئىي ئۇيغۇن كەلمىگەنلىكى سەۋەبلىك رەت قىلىنغانلىقىدىن مەلۇم بولدىكى، كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى جانلىق جانسىز بارلىق شەيئىلەر ئىلىم ھېكمەتلىك ۋە چەكسىز قۇدرەتلىك، كامىل بىر زات تەرىپىدىن ئىنتايىن ئىنچىكە نىزام ۋە پۇختا پىلانلار بىلەن يارىتىلغانلىقى شەك قوبۇل قىلمايدىغان بىردىنبىر ھەقىقەتتۇر. ئۇ زات بولسىمۇ، ئاللاھتۇر ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاللاھ كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى جانلىق جانسىز پۈتۈن شەيئىلەرنى ئۆزىنىڭ ياراتقانلىقىنى ئېلان قىلدى ئۇ: مۇنداق دەيدۇ﴿ ئەنە شۇ ئاللاھ سىلەرنىڭ پەرۋەردىگارىڭلاردۇر ئاللاھتىن بۆلەك ھېچ مەبۇد بەرھەق يوقتۇر، ئۇ ھەممە نەرسىنى ياراتقۇچىدۇر﴾(1) ئاللاھتىن باشقا ياراتقۇچى يوق تارىختىن بۇيان، ئاللاھتىن باشقا ھېچكىم«كائىناتنى مەن ياراتتىم »دەپ دەۋا قىلغىنىي وق چۈنكى ئاللاھتىن باشقا ياراتقۇچى يوق دەۇۇ ئالاھتىن باشقا بىرى كائىنات ياكى ئۇنىڭدىكى شەيئىلەردىن بىرەرسىنى يوقتىن بار قىلغان بولسا ئىدى، ئۇ ئەلۋەتتە، ئۆزىنى ئېلان قىلغان ۋە ئۇنىڭ شۆھرىتى دۇنياغا پۇركەتك ەن بولاتتى مەسىلەن: توكنى ئىجاد قىلغان توماس ئىدىسونمۇ ئۆزىنىڭ توكنى ئىجاد قىلغ انلىقىنى ئېلان قىلماي قالمىغان ئەگەر ئاللاھتىن باشقا بىرسى قۇياشنى ياكى ئاينى ياكى بى رەر جانلىقنى ياراتقان بولسا ئىدى، ئۇ، ئۆزىنى ئېلان قىلماي قالمايتتى چۈنكى ھەرقانداق ئىجاد كار ئۆزىن ىڭ ئىجادىيىتىنى ۋە ئۆزىنى دۇنياغا تونۇ شتۇرۇشنى خالايدۇ دېمەك: مەۋجۇداتلارنى يار ىتىشتا ئاللاھتىن باشقا بىرەر ياراتقۇچىنىڭ بولمىغانلىقى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، ھەممىنىڭي اراتقۇچىسى يالغۇز ئاللاھتۇرۇ ئاللاھتىن باشقا ياراتقۇچىنىڭ يوقلىقى مۇنازىرە تەلەب قىلمايدىغان كەسكىنلەشكەن بىردىنبىر ھەقىقەتتۇرۇ: ئاللاھ مۇنداق دەيدۇ﴿ ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى نەرسىلەرنى ئويناپ (يەنى بىكارغا) ياراتقىنىمىز يوق ئۇلارنى بىز پەقەت ھەق ياراتتۇق ۋە لېكىن ئىنسانلارنىڭ تولىسى بونى بىلمەيدۇ﴾(2) «كائىنات ۋە ئۇنىڭدىكى جانلىق جانسىز پۈتۈن شەيئىلەرنى ئاللا ھ ياراتقان » دېگەن
(1) ئەنئام سۈرى سى 102 ئايەت
(2) دۇخان سۈرىىسى 38 ئايەتلەر ڭىنھلالائ ىنىقىلراب ناغىديلاتاپسىئ يىددام رەللىلەدنى بەرگۈچىلەر ئۆزلىرىنىڭ يارىتىلىشتىكى تەبىئىتىنى ساقلاپ قالغان ۋە ئەقىلنىڭ ساداسىغا ماسلاشقان مۆمىن زاتلاردۇر ئۇلار ھەممىنى ئاللاھ ياراتقانلىقىغا ئىقرار قىلىدۇ ۋە ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق بىر ياراتقۇچىنىڭ يوقلىقىنى ياخشى بىلىدۇ مانا بۇ، ئۇلارنىڭ قەلب قاتلىرىدىن ئېتىلىپ چىققان سەمىمىي ئېتىقاد ۋە پاك ھېس بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ، ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە بايان قىلغان مۇنۇ دىننىڭ ئىنكاسىدۇر﴿، باتىل دىنلاردىن بۇرۇلۇپ، ئىسلام دىنىغا يۈزلەنگىن ئاللاھنىڭ دىنىغا (ئەگەشكىنكى) ئاللاھ ئىنسانلا رنى شۇدىن بىلەن ياراتقان، ئاللاھنىڭ ياراتقىنىدا ئۆزگىرىش بولمايدۇ. بۇ توغرا دىندۇر، لېكىن ئىنسانلارنىڭ تولىسى بىلمەيدۇ﴾(1)، بۇ ئايەت ھەرقانداق ئىنساننىڭ ئاللاھنىڭ بىر ئىكەنلىكىنى ئاساس قىلغان ھەقدىن بىلەن تۇغۇلىدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ ئىنسان تەبىئىتىدە ئاللاھقا ئىشىنىش ئېڭى تۇغۇلغان ۋاقىتتىن بىرى باردۇر بەزى چاغلاردا، بولۇپمۇ راھەت پاراغەتلىك چاغلاردا ئىنسانلارنىڭ غاپىللىقى سەۋەبى بىلەن، بۇدىن ئۇلارنىڭ دىل لىرىدىن كۆتۈرۈلۈپ كېتىدۇ، ھەتتا ئۇلار ئاللاھ تائالانى ئۇنتۇپ كېتىدۇ ئەمما ئۇلارنىڭ باشلىرىغا ئېغىر كۈنلەر كېلىپ، ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن چارىسى تۈگىگەن ۋە ئەتراپىدىكىلەرنىڭ ياردىمىدىن ئۈمىدى ئۈزۈلگەن ۋاقىتتا، بۇدىن ئۇلارنىڭ قەلب قاتلىرىدىن پارتلاپ چىقىدۇ شۇ ۋاقىتتا، ئۇلار پۈتۈن كامالى ئىخلاس بىلەن ئاللاھ تائالاغا يۈ زلىنىپ، ئۇنىڭغا مۇناجات قىلىدۇ، ئۇنىڭدىن ياردەم سورايدۇ بۇ ئىنسانلارنىڭ خاراكتېرىدۇر: قۇرئان كەرىم بۇ ھەقىقەتنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ﴿ ئىنسانغا بىرەر زىيان زەخمەت يەتسە پەرۋەردىگارىغا يۈزلەنگەن ھالدا، ئۇنىڭغا دۇئا قىلىدۇ، ئاندىن ئاللاھ ئۆز تەرىپىدىن ئۇنىڭغا نېمەت ئاتا قىلغان (ئۇنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتنى كۆتىرىۋەتكەن) چاغدا، ئاللاھقا زىيان-زەخمەتنى كوتىرىۋېتىش توغ رۇلۇ ق ئىلگىرى قىلغان دۇئاسىنى ئۇنتۇپ كېتىدۇ﴾(2) فىرانسىيىلىك پەيلاسوپ، شەك مەزھىبىنىڭ قۇرغۇچىسى دېكارتDESCARTES: مۇنداق دېگەن ئىكەن«مەن ئۆز زاتىمدىكى بىرەر يېتەرسىز لىكنى ھېس قىلغىنىمدا، با رلىق يېتەرسىزلىكلەردىن پاك بولغان كامالەتلىك بىر زاتنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلىمەن ۋە م ەندىكى بۇ ھېسسى ياتنى بارچە ئالىي سۈپەتلەرگە ئىگە بولغان ئاشۇ كامىل زاتنىڭ قەلبىمگە سالغ انلىقىنى، ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ قالغانلىقىنى كۆرىۋاتىمەن ئۇ زات بولسا ئاللاھت ۇرۇ » ئىنسانلار دىنسىَ ياشىمىغان ئۆتمۈشلەرگە نەزەر سالىدىغان بولساقمۇ، ئىنسانىيەت بېشىدىن كەچۈرگەن ھەر قانداق بىر دىننىڭ ئاساسلىق دەۋىتى ھەممىنى ياراتقۇچى ۋە ئىدارە قىلغۇچى يەككە يېگانە بىر تەڭرىنىڭ بارلىقىغا ئىشنىشنى ئاساسلىق نوق تا قىلغان بولسىمۇ، زامانلارنىڭ ئۆتىشى، پەيغەمبەرلەرنىڭ ئۆلۈپ تۈگىشى، دىندارلارنىڭ ھەق يولدىن ئېزىشى، كىشىلەرنىڭ ھەق دىننىڭ تەلىماتلى رى ۋە ئەقىدىلىرىنى تامامەن ئۇنتۇپ كېتىشى نەتىجىسىدە، ئۇلارنىڭ ئاللاھنى قويۇپ، ئوتنى، دەرەخلەرنى، بۇتلارنى ۋە باشقا ھەرخىل مە خلۇقاتلارنى ئاللاھقا يېقىنلىشىش مەقسىتى بىلەن ئاللاھقا ۋاسىتە قىلىۋالغانلىقىنى، كېيىنچە، ئۇلارغا رەسمىي تۈردە چوقۇنغانلىقىنى كۆرىمىز قۇرئان كەرىم بىزگە، ئۆز ۋاقتىدىكى مەككە مۇشرىكلىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى سۆزلىرىنى
(1) رۇم سۈرىسى 30 ئايەت
(2) زۇمەر سۈرىسى 8 ئايەت - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى: ھېكايە قىلىپ مۇنداق دەيدۇ ﴿ئاللاھنى قۇيۇپ بۇت لارنى ھىمايىچى قىلىۋالغانلار” بىزنىڭ ئۇلارغا چوقۇنۇشىمىز پەقەت ئۇلارنىڭ بىزنى ئاللاھقا يېقىنلاشتۇرۇشى ئۈچۈندۇر” دەيدۇ﴾(1) ئۇلار ئاللاھنىڭ ھەممىنى ياراتقۇچى پەرۋەردىگار ئىكەنلىكىگە ئىقرار قىلاتتى ئاللاھ: مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا خىتاب قىلىپ مۇنداق دەيدۇ﴿ ئەگەر سەن ئۇلاردىن ئاسمانلارنى: ۋە زېمىننى كىم ياراتتى دەپ سورىساڭ، ئۇلار”، ئەلۋەتتە ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى غالىب ھەممىنى بىلگۈچى ئاللاھ ياراتتى” دەيدۇ﴾(2) تارىخشۇناسلار يەر يۈزىدە ھېچقانداق بىر مىللەتنىڭ دىيانەتسىز ياشىمىغانلىقىنى يەكۈنلىدى ئاللاھنى قو يۇپ ھەر خىل مەبۇدلارغا چوقۇنغانلارمۇ ئۆزلىرى چوقۇنغان نەرسىلەرنى ياراتقۇچى خالىق دەپ ئاتىمايتتى، بەلكى ئۇلارنى ياراتقۇچى تەڭرىگە ۋا سىتە بولغۇچى ئىلاھلىرىمىز ياكى شاپائەتچىلىمىز، دەپ ئاتايتتى يېقىنقى زامانلارغىچە ئاپرىقىدا ئىپتىدائىي جەمئىيەت ھالىتىدە ئۆڭك ۈرلەردە، كەپىلەردە ياشاپ كەلگەن، ئادەم گۆشىنى يەيدىغان ئىنتايىن ۋەھشىي قەۋم«ھوتېنتوت» قەبىلىلىرىمۇ، پۈتۈن ئىلاھلارنىڭ بېشىدايالغۇ ز بىر ئىلاھ بار، دەپ ئىېتىقاد قىلاتتى ۋە ئۇنى«ئاتىلارنىڭ ئاتىسى» دەپ ئاتايتتى ئىنسان توغرا يولدىن ئېزىپ، قانچىلىك چوڭ خۇر اپاتلارغا چۆكۈپ كەتسىمۇ، بەرىبىر ئۇنىڭ ئەقلى ھېچ نەرسىنىڭ سەۋەبسىز ۋۇجۇتقا چىقمايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ دە، ئۇ ئەقىلنى مۇشۇ سەۋەبلەر قانۇنىغا ئەگەشتۈرۈپ پىكىر يۈرگۈزىدىغان بولسا، ئەلۋەتتە ئاللاھنى ڭ بارلىقىنى ۋە چەكسىز قۇدرەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇيدۇ ھېچ بولمىغاندا، ئۇنىڭ ب ېشىغا كۈلپەتلەر كېلىپ، دۇنيانىڭ سەۋەبلىرى كارغا كەلمىگەن چاغدا ئۇنىڭ ئەقلى ئۇنى ئال لاھقا تونۇشتۇرىدۇ. شۇ ۋاقىتتا ئۇ پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن ئاللاھقا يالۋۇرىدۇ خۇلاسە: ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىغا ئىمان كەلتۈرۈش ئىنسان تەبىئىتىنىڭ تەلىبىلا بو لۇپ، قالماستىن، بەلكى ئۇ ئەقىلنىڭ زۆرۈرىيىتى ۋە كامالىتىدۇر
(1) زۇمەر سۈرىسى 3 ئايەت
(2) زۇخرۇف سۈرىسى 9 ئايەت قىلاپورۋاي ڭىنرلاپوسلايەپ اغرلاىچمزىئېتائ نەگرەب ىرىلەيىددەر ياۋروپالىق پەيلاسوپلارنىڭ ئاتېئىَمچىلارغا بەرگەن رەددىيەلىرى.
جاۋاب: ياۋروپالىق پەيلاسوپلاردىن كۆپ كىشىلەر ئۆز ۋاقتىدا ئاتېئىزم پەلسەپىسىگە: ئەجەللىك رەددىيەلەرنى بەرگەن ئۇلاردىن بەزىسى تئۆۋەندىكىچە دىكارتDESCARTES، ئۆزىنىڭ شەك مەزھىبىنى پەيدا قىلىپ چىققىنىدىن باشلاپ ھەر نەرسىگە شەك قىلىدۇ. بۇ شەك ئاخىرى ئۆزىگە يەتكەندىن كېيىن، ئۆ زىنىڭ مەۋجۇدلى قىغا: ھېچ شەك قىلالمايدۇ ۋە ئۇ مۇنداق دەيدۇ «ئەگەر مەن ئۆزۈم توغر ۇ ل ۇ ق شەك قىلىدىغان بولسام، ئۆزۈم يوق تۇرۇپ قانداقمۇ شەك قىلالايمەن مەن ئويلاشقا ئىگە بولغىنىم ئۈ چۈن مېنىڭ مەۋجۇد ئىكەنلىكىمدە ھېچ شەك قالمىغان بولدى ئۇنداقتا، مېنى كىم ياراتتى م ېنى بو ماددىي كائىنات ياراتتىمۇ ئەگەر مېنى بۇ ئەقىل ئىدراكقا ئىگە بولمىغان كائىناتي اراتقان بولسا، مەندىكى ئەقىلنى كىم بەردى كائىنات ئۆزىدە بولمىغان ئەقىلنى ماڭا بېرەلەمدۇ ۇ بىر نەرسىگە ئىگە بولمىغان كىشى ئۇ نەرسىنى باشقىسىغا قانداق بېرەلىسۇن ۇ» ئامېر ىكا مائارىپ بىرلەشمىسىنىڭ سابىق رەئىسى ئا ك مورىسونA.K.MORISON «ئنسان ئۆزى يالغۇز تۇرالمايدۇ»: ناملىق ئەسىرىدە مۇنداق دەيدۇ«ئاللاھنىڭ بارلىق ىغا بۇ دۇنيادىكى پۈتۈن شەيئىلەر ۋە ھەر شەيئىىدىكى مۇكەممەل نىزام سىستېمىلەر ئوچۇق گۇۋاھتۇر بۇلارسىز ياشاش مۇمك ىن ئەمەس ئىنساننىڭ يەر يۈزىدە مەۋجۇد بولۇپ تۇرۇشى ۋە ئۇنىڭ ئەقىلدىن ئالغان سائادىتىمۇ ئاللاھنىڭ بېكىتكەن بىر نىزامىدۇر » فىرانسىيىلىك مەشھۇر ئىجتىمائىي پەنلەر ئالىمى دۇركېيىمDURKHEIM: مونداق دېگەن «ئاللاھنىڭ بارلىقىغا ئىشىنىش بىر ھەقىقەتتۇر. چۈنكى ئىنسانلار ھەرگىزمۇ بۇ دۇنيانىڭ ياراتقۇچىسىنى ئويلىماستىن ياشاپ ئۆلمەيدۇ توغرا، ئىنسانلار ئاللاھنى ئەقلى بىلەن تونۇيالماستىن، باشقا نەرسىلەرنى ئىلاھ بىلىپ چۇقۇنغان بولسىمۇ، ئۇلار بۇ نەرسىلە رنى ئاللا ھ دەپ بىلىدۇ» ئەرنىس رىنانE.R «دىنلار تارىخى » ناملىق ئەسىرىدە: مۇنداق دەيدۇ« دۇنيادا بىزي اخشى كۆرىدىغان ھەرقانداق نەرسە، ھەتتا ئەقىل، ئىلىم پەن ۋە سانائەتلەرنى قوللىنىش ئەركىنلىكىمىزمۇ يوقىلىپ كېتىشى مۇمكىن، بىراق دىنىي ئېتىقادنىڭ ئىنسانلار قەلبىد ىن ئۆچۈرۈلۈپيوقىلىپ كېتىشى مۇمكىن ئەمەس بەلكى ئۇ، ئىنسان تەپەككۇر ىنى زېمىن ھاياتىدىكى كىچىككىنە بىر دائىرىگە قىسقارتىپ قويماقچى بولغان ماتېرىيالىزمچىلارن ىڭ ئىدىيىسىنىڭ خاتا ئىكەنلىكىگە جانلىق دەلىل بولغان ھالدا، مەڭگ ۈگە داۋام قىلىدۇ » ئون سەككىزىنچى ئەسىرنىڭ مەشھۇر ئالىملىرىدىن ھېر چ ېىلHERSCHELL مۇنداق: دېگەن ئىكەن«ئى لىم پەننىڭ مەيدانى كېڭەيگەنسېرى ئاللاھنىڭ بارلىقىغا بولغان كۈچلۈك دەلىللەر تېخىمۇ كۆپىيىدۇ » توغرا، ئىلىم پەن مەيدانىنىڭ كېڭەيگەنلىكى ئىنسان ئەقلىيىتىنىڭ تەرەققىي قىلغانلىقىنىڭ نەتىجىسىدۇر چۈنكى ئەقىل ئىلىمنىڭ قورالىدۇر ۇ ئىلىم پەننىڭ تەرەققىي قىلى شى كىشىلەرنىڭ - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى ل ئا لاھنى تېخىمۇ ئېنىق تونۇشى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. چۈنكى ئىلىم ئاللاھنى تونۇشنىڭ ۋاسىتىسىدۇر: ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ ﴿ ئى مۇھەممەدۇ پەرۋەردىگارىڭ تەرىپىدىن ساڭا چۈشۈرۈلگەن نەرسىلەرنىڭ ھەق ئىكەنلىكىنى بىلىدىغان ئادەم (ھەقنى كۆرمەيدىغان)د ىلى كور ئادەم بىلەن ئوخشاش بولامدۇ ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىدىن پەقەت ئەقىل ئىگىلىرىلا پەند نەسىھەت ئالىدۇ﴾(1) فرانسىس بىكونF.B: مۇنداق دېگەن ئىكەن« ئازراق پەلسەپە ئوقۇش كىشىنى دىنسىزلىققا مايىل قىلىدۇ. ئەمما پەلسەپىگە ئىچكىرىلەپ كىرىش ئەقىلنى ئاللاھقا ئ ى مان كەلتۈرۈشكە مەجبۇر قىلىدۇ » بۈگۈنكى ئىلىم پەن دارۋىن ۋە ماركىسلار ئوتتۇرىغا قويغان نەزىرى يىلەرىنىڭ ئىلمىي ئاساسقا ئەمەس، پەقەت تەخمىن خىياللارغىلا ئاساسلانغانلىقى سەۋەبلىك تەنقىدكە يۈز توتقان چۈپەي نەزىرى يىلەر ئىكەنلىكىنى جاكارلىماقتا قىسقىسى، زامان ىمىزدىكى ئالىملار ئىلىم پەن نامىدىن ئاللاھنىڭ بارلىقىغا ئىنكار قىلالمايدۇ چۈنكى بۇرۇنقى ئەسىرلەرگە قارىغ اندا زامانىمىزدا ئىلىم پەن تەرەققىي قىلدى ۋە ئۇنىڭ مەيدانى كېڭەيدى، خۇسۇسەن بىئو لوگىيە ۋە فىزىكا پەنلىرىدىكى ئىلگىرلەشلەر ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى ۋە كائىناتنىڭ ئىتا يىن مۇكەم مەل نىزام ۋە مە لۇم قائىدە– تەرتىبكە ئىگە ئىكە نلىكى ھەققىدىكى ھەقىقەت ئىلى م ئىگىلى رىنىڭ نەزىرىدە تېخىمۇ روشەنلەشمەكتە
(1) رەئد سۈرىسى 19 ئايەت ھلالائ ڭىنلاائات ىنىقىلراب ناغىديلاتاپسىئ يىلقەئ رەللىلەد ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ئەقلىي دەلىللەر ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقى ۋە بىرلىكى خۇددى ئاسم اندىكى قۇياشتەك ھەر كىمگە ئوچۇق مەلۇم بولۇپ تۇرسىمۇ، ئىنسانلارنىڭ بىلىش، تەپەككۇر قىلىش، كۆرۈش ۋە چۈشىنىش ئىقتىدارى ئوخشاش بولمىغانلىقتىن، بەزى كىشىلەر بۇ ھەقىقەتلەرنى چۈشىنىپ يېتىشتىن مەھرۇم قالماقتا بارنىڭ ئىسپاتى يوقنىڭ ئىسپاتىدىن ھەمىشە ئاسان بىر ئا لمىنىڭ يەر يۈزىدە مەۋجۇد ئىكەنلىكىنى شۇ ئالمىنى كۆرسىتىش ئارقىلىقلا ئىسپاتلاشقا بولىدۇ ھالبۇكىيوقن ەرسىنىڭ بارلىقىنى دەۋا قىلغان كىشى پۈتكۈل يەر يۈزىنى، ھەتتا كائىناتنى ئايلىنىپ چىقىپ ئاخىرى ئۇنىڭ ئەمەلىيەتتە يوق ئىكەنلىكىگە قايىل بولىدۇ. بۇ ئىمكانسىزلى قنىڭ ئۈستىگە، بىر قىيىن ئىش دېمەكتۇر شۇڭلاشقا يوق نەرسە ھېچقاچان ئىسپاتلىنالمايدۇ بىر نەرسىنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلىغان ئىككى كىشى مىڭلارچە ئىنكار قىلغۇچىلارنى يېڭىپ چىقىدۇ ھەر قانداقن ەرسىنى ئىسپاتلىغۇچى ئۇنى ئىنكار قىلغۇچىلا ردىن كۈچلۈكتۇر ئىسپاتلىغانلىق بىلگە نلىك، دە لىلسىز ئىنكار قىلغانلىق بىلمىگەنلىكتۇر ئاللاھ تائالا قۇرئاندا كىشىلەرنى ئەقىل ئىشلى، تىپ: ھەقىقەتلەرنى چۈشىنىشكە چاقىرىپ﴿ئىبرەت ئېلىڭلار ئەي ئەقىل ئىگىلىرىۇ﴾، ﴿ سىلەر ئەقىل ئىشلىتىپ بۇ ھەقىقەتلەرنى چۈشەنمەمسىلەر﴾ دېگەنگە ئوخشىغان ئايەتلەرنى قايتا– ق ايتا بايان قىلغان بىز قۇرئان كەرىمنىڭ بۇ چاقىرىقىغا قۇلاق سېلىپ، ئەقلىمىزنى ئىشلى تىپ كۆرەيلى
(1) يارىتىلىش دەلىلى ئالەم ھەمىشە ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ ئۆزگەرگەن ھەر قانداق نەرسە ئەزەلدىن بار بولماستىن، بەلكى كېيىن پەيدا بولغان بولىدۇ. بۇ قائىدىگە ئا ساسەن، ماددا ئەزەلد ىن بار بو لغان بىر نەرسە ئەمەس ماددىنىڭ تېرمودىنامىكىلىق قانۇنىغا كۆرە ئۇنىڭ ھەمىشە يوقۇلۇشقا يۈز تۇتۇشى، كائىناتنىڭ تۇرماستىن كېڭىيىپ بېرىشى، قۇياشنىڭ تېز سۈرئەتتە ئۆز ماددىل ىرىنى تۈگىتىشكە قاراپ يول ئېلىشىغا ئوخشىغان ۋەقەلەر مەۋجۇداتنى ڭ ئەزەلدىن مەۋجۇد بول، ماستىن بەلكى كېيىن پەيدا بولۇش ئارقىلىق بىر باشلىنىش باسقۇچىنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە ئەزەلدىن مەۋجۇد بولماي، كېيىن پەيدا بولغان ھەر قانداق نەرسىنىڭ پ ەيدا قىلغۇچىسى باردۇر سەۋەبسىز نەتىجە، سەنئەتكارسىز سەنئەتنىڭ مەيدانغا چىقىشى مۇمك ىن بولمىغاندەك، ئەزەلدىن مەۋجۇد بولمىغان ۋە بىر ئاۋۋالقى سەۋەبكە مۇھتاج بولغان م ۇشۇ ماددا ئالىمىنىڭ پەيدا قىلغۇچىسى باردۇر. ئۇ ئاللاھ تائالادۇر
(2) ئىنتىزام دەلىلى ھەر قانداق نەرسە ئۆز پارچىلىرى بىلەن بىر تەڭپۇڭلۇق ۋە بىر پۈتۈنلۈك ئىچىدە بول غىنىدەك، بارلىق كائىناتمۇ ئۆزىنى بارلىققا كەلتۈرگەن مەۋجۇدىيەت پارچىلىرى بىلەن بىر تەڭپۇڭلۇق ۋە بىر پۈتۈنلۈك ئىچىدە داۋام قىلماقتا بۇ دېمەك، كائىناتتا ۋە ھەر قانداق مەۋجۇداتتا بىر مۇكەممەل ئىنتىزام ۋە ئىنچىكە قانۇنىيەتنىڭ بارلىقىنى كۆرسەتكەن ئۆلمەس بىردە لىلدۇر كائىناتتىكى نىزام ۋە ئىنتىزاملىق قانۇنىيەت ئۆزىنى تۈزگۈچى ۋە پىلانلىغۇچى بىر - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى زاتتىن ئوچۇق دالالەت بېرىدۇ. ئۇ بولسىمۇ، ئاللاھ تائالادۇر بۇ نىزام ۋە ئىنتىزام قانۇنىيەتلەرنى ئەگەر ئاللاھ تائالا تۈزمىگەن بولسا، ئەقىلسىز، كور تەبىئەت ياكى كائىنات قاندا قمۇ ئۇلارنى تۈزەلىسۇن ۇ
(3) سەنئەت دەلىلى ئاتومدىن ئىنسانغىچە، ھۈجەيرىلەردىن گالاكسىيىگىچە بولغان پۈتكۈل كائىناتتا نازۇك ۋە ئاجايىپ بىر سەنئەت باردۇر. ئۇلار ھەمىشە كۆز ئالدىمىزدا ئۆزلىرىنى نامايان قىلم اقتا بۇ سەنئەتلەر ھەممىسى چوڭ، قىممەتلىك، كۆپ، ھەر خىل ۋە ئاخىرى ئۈزۈلمەيدىغان ئاجايى پ بىر سەنئەتلەردۇر ئۇلار ئۆزلىرىدىكى شەكىل ۋە مۇكەممەللىكلىرى بىلەن ئۆزلىرىنى ئىجاد قىلغان بىر ئۇلۇ ۋە تەڭداشسىز ئىجادكارنى كۆرسىتىپ تۇرىدۇ. ئۇ بولسىمۇ، ئاللاھت ائالادۇرۇ
(4) ھېكمەت دەلىلى ھەر قانداق بىر مەۋجۇداتتا ئۇنىڭ ئۆزىگە خاس بېرەر مەقسەت، غايە، بېرەر مەنپەئەت ۋە بېرەر نەتىجە كۆزدە تۇتۇلغانلىقى ناھايىتى ئېنىق ئۇلارنىڭ ھېچبىرىدە مەنىسىزلىك ياكى پايدىسىزلىق كۆرۈلمەيدۇ ھالبۇكى، مۇنداق مەقسەت، غايىلەرنى ۋە نەتىجىلەرنى كۆزدە تۇتۇش ۋە پىلانلاش ئۈچۈن شەيئىلەر ئالىمىدە ياكى ھايۋانات دۇنياسىدا ۋە ياكى ھاد ىسىلەر ئالىمىدە تۇيغۇ ۋە ئەقىل ئىدراك مەۋجۇد ئەمەستۇر ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، كائىناتت ىكى بۇ، ئادىلانە ھېكمەتلىك ئىشلارنى ۋە مەقسەت، غايىلەرنى پىلانلىغۇچى كىم شۈبھىسىزكى ئۇ- ئاللاھ تائالادۇرۇ بۇلارنىڭ ھەممىسىنى بىر ئاللا ھ تائالاغىلا مەنسۇپ قىلىش ئارقى لىقلا ئەق ىلگە مۇۋاپىق بىر يول تۇتالايمىز
(5) شەپقەت دەلىلى بارلىق مەخلۇقاتلارنىڭ، بولۇپمۇ ئىنساننىڭ ئېھتىياجى تۈگىمەيدىغان ئېھتىياجدۇر بارلىق ئېھتىياج ئىگىلىرىنىڭ ئېھتىياجلىرى كۈتۈلمىگەن رەۋىشتە كىمنىڭ نېمىگە قانچىلىك ئ ې ھتىياجى بولسا، شۇ مىقداردا بېرىلمەكتە ئېھتىياج ئىگىلىرىگە ياردەم قولىنىڭ يېتىشى ۋە ب ۇ ياردەملەرنىڭ ئېھتىياجلارنى ئۆلچەپ قويغاندەك ھەل قىلىشى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، با رلىق ئېھتىياجلاردا ئۆزىمىزگە ئەڭ يېقىن بىر شەپقەتلىك قولنىڭ جاۋاپ بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز كائىناتتا داۋام قىلىۋاتقان ۋە مەڭگۈگە شۇنداق داۋام قىلىدىغان بۇ ئاجايىپ شەپقەت ۋە ئادا لەتلىك رىزىقلاندۇرۇش سىستېمىسى بۇلارنىڭ بارلىق نۇقسان ۋە كەمچىلىكلەردىن پاك بولغان قۇدرەتلىك، كامالەتلىك ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن ئەمەلگە ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسەت مەكتە
(6) ياردەملىشىش دەلىلى بىر- بىرىگە ئەڭ يېقىن مەخلۇقاتلاردىن تارتىپ ئەڭ يىرىقىغىچە ھەممىسى بىر- بىرىگە ياردەملىشىدۇ ئوتتۇرىسىدا ھېچبىر مۇناسىۋەت بولمىغان ئىككى ئايرىم جىنس بۇ يارد ەملىشىشتە بىر پۈتۈن نەرسىنىڭ پارچىلىرىغا ئوخشاش ھالدا بىر- بىرىنى پۈتۈنلەپ تا كامۇللاشتۇر ىدۇ دۇنيادىكى بارلىق مەخلۇقاتلارغا قارايدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ ھەممىسى بىر- بىرىدىن مەنپەئەتلىنىش، بىر- بىرىگە ياردەملىشىش يولىدا ئىشلەۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز ئەقى ل ۋە ھېس- تۇيغۇغا ئىگە بولمىغان بۇمەخلۇقاتلارنىڭ ھەيران قالدۇرارلىق پائالىيەتلىرى پ ەردە ئارقىسىدىكى بىر زاتنىڭ ھېكمەتلىك پائالىيەتلىرىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلما قتا ئۇ بولسىمۇ ئاللاھ تائالادۇرۇ
ھلالائ ڭىنلاائات ىنىقىلراب ناغىديلاتاپسىئ يىلقەئ رەللىلەد دۇنيادىكى ھەر بىر ئىنساننىڭ نىشانىسى ۋە پەرقى ئۇنىڭ ئەڭ ئىنچىكە ۋە كىچىك تۈرلىرىگىچە ئۆزىدىن بۇرۇن ئۆتكەن مىليارد لارچە ئىنساننىڭ ھېچبىرىگە قەتئىي ئوخشىمىغاندەك، ئۆز زامانىسىدىكى ئىنسانلارنىڭ ۋە ئۆزىدىن كېيىن كېلىدىغان ئىنسا نلارنىڭمۇ ھېچبىرىگە ئوخشىمايدۇ ھەتتا بارماقلىرىنىڭ ئىزلىرىمۇ بىر- بىرىنىڭكىگە ئوخشىمايد ۇ ھەر بىر ئىنساننى مۇنداق ئۆزىگە خاس قىلىپ يارىتىش پەقەت ئاللاھ تائالانىڭلا قولىدىن كېلىدۇ
(8) جان ۋە ۋىجدان دەلىلى ماھىيىتىنى بىلمىسەكمۇ، بارلىقىدىن ھېچ شۈبھە قىلمايدىغان جېنىمىز ۋە ۋىجدانىمىزنىڭ تېنىمىزدە ھۆكۈم سۈرۈشى ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى بىلدۈرىدىغان دەلىللەرنىڭ بى رىدۇر جېنىمىزنى كۆرمەستىن ۋە ماھىي ىتىنى بىلمەستىن، ئۇنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلغىنىمىز ۋ ە بارلىقىغا ھېچ شۈبھە قىلالمىغىنىمىزدەك، ئاللاھ تائالانى كۆرمىسەكمۇ ئۇنىڭ قانداق كەيپىيات تا ئىكەنل ىكىنى ئىدراك قىلالمىساقمۇ، ئۇنىڭ بارلىقىغا ئەقىل ئىگىسى بولساق ھېچ شەك كەلتۈرەلمەيم ىز بىزدە ۋىجدان، كۆڭۈل بار دەيمىز ئەمما ئۇنى كۆرەلمەيمىز كۆرەلمىگىنىمىز ئۈچۈن ۋىجدان، كۆڭۈل دېگەن نەرسىلەر مەۋجۇد ئەمەس دېيىش توغرىمۇ ئاللاھ تائالامۇ بىزلەرنىڭ كۆرۈشىمىز ۋە ئىدراك قىلىشىمىزدىن ئۈستۈندۇر چۈنكى بىزنىڭ كۆزىمىز دۇنيادىكى ئا شكارا ماددىلاردىن بەزى شەيئىلەرنى كۆرەلىس ىمۇ، كۆپ قىسمىنى كۆرەلمەيدۇ ھالبۇكى، ئاللا ھ تائالانىڭ زاتى ماددا ئەمەس شۇڭا ماددىي كۆزلەر ماددا بولمىغان شەيئىلەرنى كۆرە لمەيدۇ
(9) خاراكتېر ۋە تارىخ دەلىلى ھەر قانداق ئىنساندا ياخشىغا ۋە گۈزەلگە قارىتا سۆيگۈ، ئۇنىڭ ئەكسىچە يامانغا ۋە كۆرۈمسىزگە قارىتا نەپرەتلىنىش ھېسسىياتىنىڭ بارلىقى رىياللىقتۇر بۇ ھېسسىياتلار ئەدەپ- ئەخلاق يۈرۈش- تۇرۇشقا ۋە ياخشى ئىشلارنى قىلىشقا تەبىئىي مايىللىقنى ۋە ئەخلاق، سىزلىققا يامان ئىشلارغا نەپرەتلىنىش كەيپىياتىنى پەيدا قىلغانلىق ئېتىبارى بىلەن شۇنداق ب ىر ھەقىقە تتىن دالالەت بېرىدۇكى، ئىنسانغا ياخشىلىقنى ۋە گۈزەل ئەخلاقلارنى ئەمر قىلغان ۋە ئۇنى يامان ئىشلاردىن مەنئى قىلغان زات كىم بولسا، بىزگە بۇ ھېسسىياتلارنى بەرگەن زاتمۇ شۇد ۇر ئۇ ئاللاھ تائالاۇ دىنلار تارىخى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ئىنسانىيەت ھېچبىر دەۋردە دىنس ىز ياشىمىغان خا تا ھەتتا خۇراپات بولسىمۇ، ئۇلار ھەر دەۋردە بىر دىنغا ئىشەنگەن ۋە بىر مەنىۋىي سىستېمىغا ئەگەشكەن ئاللاھ تائالاغا ئىشىنىش بولسا ئىنساننىڭ تۇغۇلۇشىد ىن كەلگەن بىر خىسلەتتۇر ئىنساننىڭ تەبىئىتىگە بۇ خىسلەتنى ئورۇنلاشتۇرغان زات، بىزنى ئۆز ىگە ئىمان ئېيتىشقا بۇيرىغان زاتنىڭ ئۆزىدۇر ئۇ بولسىمۇ ئاللاھ تائالادۇرۇ (
-
ھېس- تۇيغۇ دەلىلى ئىنسانلار مىڭلارچە ھېس- تۇيغۇلار ئىلكىدە ياشايدۇ ھەر بىر تۇيغۇ ماددا ئالىمىنىڭ سىرتىدىكى بىر ئالەمدىن ھەر خىل ماھىيەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ ئىنساندا يەنە بىر ھېس- تۇيغۇ باركى، ئۇ ئوپ ئوچۇق ئاللاھ تائالانى تونۇتىدۇ بۇ ھېس- تۇيغۇ ھەممە كىشىدە ئورتاق بولغان مەڭگۈ ياشاش ياكى ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش ئارزۇسىدۇر ئىنسان بۇ ھېس- تۇيغۇلار سەۋەبىدىن ھەمىشە ئەبەدىيەت ئۈچۈن تەلپۈنىدۇ، بۇ ھېسلار بىلەن ئۆزىنى خوشال قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ بىلەن يۈكسىلىشكە قاراپ ئىلگىرىلەيدۇ بۇ ھېسلاردىن باشقا ھېسلار ئىنساننىڭ مەنىۋىي ئېھتىياجىنى قاندۇرالمايدۇ ئۇلارنى بىزگە بەرگەن زات بىزنى ياراتقان زاتتۇر ئاخىرەتتىكى مەڭگۈلۈك ھاياتنىمۇ ئەنە شۇ زات بېرىدۇ ئىنساندىكى مەڭگۈلۈككە ۋە كۆپ ياشاشقا بولغان - ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى ئارزۇ- ئارمانلار مەڭگۈلۈك بىر ھايات ئىگىسىنىڭ بارلىقىنى ۋە ئۇنىڭ ئاللاھ تائالا ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇرىدۇ چۈنكى كائىناتتىكى بۇ ھايات پەقەت ئاللاھ تائالانىڭ ھاياتىد ىن كەلگەن بىر ھاياتت ۇرۇ (
-
ئىتتىپاق دەلىلى ئون يالغانچى ئىتتىپاقلىشىۋېلىپ، بىزگە كېلىپ: «ئۆيۈڭگە ئوت كەتتى »دەپ خەۋەر بەرسە، بۇ ئادەملەرنىڭ ھاياتىدا بېرەر قېتىم بولسىمۇ راست سۆزلىمىگەنلىكىنى ۋەيالغانچىلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ سۆزىگە«بەلكى راست بولىشى ئېھتىمال »دەپ ئىشىنىمىز ھالبۇكى، ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىغا ئىشىنىش ئادەم ئەلەيھىسسالام زا مانىدىنت ا ھازىرغىچە كە لگەن مىڭلارچە پەيغەمبەر، مىلياردلارچە ئىشەنگۈچىلەرنىڭ ئارىسىدا مە يدانغا كەلگەن بىر ئىتتىپاقلىقتۇر ئوخشىمىغان دەۋر ۋە ئوخشىمىغان جايلاردا ياشىغان بۇ ئىنسانلارنىڭ ئىتتىپاقى ئەڭ ئاۋۋال﴿ئاللاھ تائالا باردۇر ۋە بىردۇر﴾ دېگەن ھەقىقە تكە مەركەزلىشىدۇ ئون يالغانچ ىنىڭ بىر يالغان ئۈستىدىكى ئىتتىپاقىغا ئەھمىيەت بېرىلگەن يەردە، ھاياتىدا بېرەر قېتىممۇ يالغان سۆزلىمىگەنلىكى ۋە راستچىللىقى بىلەن شۆھرەت قازا نغان مىڭلارچە پەيغەمبەرلەر ۋە پەيغەمبەرلەرنىڭ بۇ ئېسىل پەزىلەتلىك ئەخلاقىنى ئۆزلىر ىگە ئۆزلەشتۈرگەن مىلياردلارچە مۆمى نلەرنىڭ بۇ ھەقتىكى ئىتتىپاقىغا ئىشەنمىگەن ئىنسا ننى قاندا ق ئىنسان دېگىلى بولسۇن ۇ ئۇنى قانداقمۇ ئەقىللىق دېيىشكە بولسۇن ۇ (
-
قۇرئان كەرىم دەلىلى قۇرئان كەرىمنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ سۆزى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان بارلىق دەلىللەر، ئەينى ۋاقىتتا ئاللاھ تائالان ىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلىماقتا قۇرئاندىكى مىڭلارچە دەلىللەر بۇ ماۋز ۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىسلام مەنبەلىرىدە ئەڭ ئىنچىكە تۈرلىرىگىچە تەپسىلىي شەرھ قىلىنغان بۇ دەلىللەرنىڭ ھەممىسى«ئاللاھ تائالا باردۇر »د ەپ جاكارلىماقتا قۇرئاننىڭ مۆجىزىسىگە ۋە ئۇنىڭ بەرگەن خەۋ ەرلىرىنىڭ ئەمەلگە ئاشقانلىقىغا ئەقىل ۋە بىلىم ئىگىلىرى قايىل ب ولماقتا ھ ېچ شۈبھىسىزكى، دۇنيا تارىخىدا ئەسىرلەر ئۆتسىمۇ، قەتئىي ئۆزگەرمەستىن ساقلىنىپ قالغان بىرلا كىتاب قۇرئاندۇر بۇ كىتاب 14 ئەسىردىن بېرى بارلىق سۈرىلىرى، ئايەتلىرى ۋ ە ھەرپلىرى بىلەن ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى ۋە بىرلىكىنى ئېلان قىلىپ كەلمەكتە ( ) پەيغەمبەرلەر دەلىلى جىمى پەيغەمبەرلەرنى ۋە خۇسۇسەن ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىسپاتلىۋاتقان بارلىق دەلىللەرمۇ ئەڭ ئاۋۋال ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى ۋە بىرلىكىنى ئىسپاتل ىماقتا پەيغەمبەرلەرنىڭ پۈتكۈل ھاياتىنىڭ ئورتاق غايىسى«تەۋھىد » ( يەنى، ئاللاھ تائالانىڭ بىرلىكىگە ئېتىقاد قىلىش)نى ئېلان قىلىشتىن ئىبارەت بولغان شۇنداق ئىكەن ھەر بىر پەيغەمبەرنىڭ ئۇنىڭ ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن ھەق پەيغەمبەر ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن بېرىلگەن بارلىق دەلىللەر ۋە مۆجىزىلەر شۇ قۇۋۋىتى ۋە شۇ ئوچۇقلىقى بىلەن ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ قۇۋۋەتلىك ۋە روشەنلىك بىلەن«ئاللاھ تائالا باردۇرۇ »دېمەكتە (1)
(1) مۇھەممەد فەتھۇللا گۈلەننىڭ« inancin golgesinde » ناملىق ئەسى رىدىن- تۈركچە ھلالائ ڭىنلاائات ىنىقىلراب ناغىديلاتاپسىئ يىلقەئ رەللىلەد ئاللاھنى بۇ دۇنيادا كۆرگىلى بولمايدۇ.
جاۋاب: ئىنسان كۆزى ماددىدىن يارىتىلغان بولۇپ، ئۇ مۇشۇ دۇنيادىكى فىزىك ( ا )ماددا ئالەمىنىڭ ئاز قىسمىنىلا كۆرەلەيدۇ ئەمما ئۇ، مېتافىزىكا (ماددا سىرتى ئالەمى)نى كۆرۈشكە، ھەرگىزمۇ قادىر ئەمەس ئەھۋال بۇنداق ئىكەن ئاللاھنى قانداق كۆرگىلى بولسۇن ھالبۇكى ئاللاھنىڭ زاتى ماددا بولۇشتىن ئۈستۈندۇر ئاللاھ غەيبمۇ ئەمەس، بەلكى ئۇ چەكسىز قۇدرىتى ۋە گۈزەل سەنئەتلىرى بىلەن ھەر ئان كۆز ئالدىمىزدا تەجەللى قىلىپ تۇرماقتا قۇرئان كەرىم مۇنداق دەيدۇ: ﴿كۆزلەر ئاللاھنى كۆرمەيدۇ، ئاللاھ كۆزلەرنى كۆرىدۇ﴾(1 ) Paratoner (چاقماق چاققاندا كىشىلەرگە زىيان يېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئاپپاراتى) نىڭ ئىجادكارىBenjamin Franklin ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتقان كۈنلىرىنىڭ بىرىدە، مەكتەپ تە: دەرس سۆزلىۋاتاتتى ئوقۇغۇچىلىرىدىن بىرى ئورنىدىن تۇرۇپ مۇئەللىم، دېگىنىچە سۆزگە با شلايدۇ ۋە مۇنداق بىر سوئالنى قويىدۇ، سىز ھەمىشە ئاللاھنىڭ مەۋجۇدلىقى ھەققىدە سۆزلەيسىز، ئۇنى بىزگە كۆرسىتىپ بېرەلەمسىز بوۋاق ىتتاFranklin ئوقۇغۇچىلىرىنى مەكتەپنىڭ باغچىسىغا چىقىرىدۇ ۋە ئۇلارنى قۇياشقا تىكىلىپ قاراشقا بۇيرۇيدۇ ۋاقىت چۈش ۋاقتى بولۇپ، ق ۇياشنىڭ نۇرى كۆزلەرنى خىرەلەشتۈرىۋاتاتتى كۆزلىرى خىرەلەشكەن ۋە ياشلانغانلىقتىن قۇياشقا قارىيالمايۋ اتقان، با را بارا كۆزلىرى تورلىشىپ ھېچنەرسىنى كۆرەلمەيۋاتقان ئوقۇغۇچىلىرىنى كۆرگەن Franklin: مۇنۇلارنى ئېيتىدۇ بالىلىرىمۇ بۇ قۇياش ئاللاھنىڭ سەنئىتىدۇر س ىلەر بۇ كۆزۈڭلار بىلەن ئاللاھنىڭ ياراتقان سەنئىتىنى كۆرەلمەي تۇرۇپ، قانداقمۇ ئۇنىڭ ئۆزىنى كۆرەلەيسىلەر ياراتقۇچىيارىتىلغانلارغا ئوخشىمايدىغان تۇرسا قانداقمۇ ئۇنى كۆرگىلى بولسۇن ۇ(2) ئىنسان كۆرمىگىنىگە ئىشىنىدۇ ئۇ كۆرمىگىنىگە ئىشىنىدىغان يېگانە مەۋجۇدا تتۇر ئىمان كۆرۈنگەنگە ئەمەس، بەلكى كۆرۈنمىگەنگە ئىشىنىشكە قويۇلغان ئۇنۋاندۇر شۇنداق، بولغاندىلا ئىماننىڭ قىممىتى مەيدانغا چىققان بولىدۇ قۇياشنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ «س ىز بۇنىڭ بارلىقىغا ئىشىنەمسىز » دەپ سوراشنىڭ ىبمەنىلىكى ئېنىقتۇر.
جاۋاب: كۆرۈش ئەلۋەتتە كىشىنىڭ ئىشەنچىسىنى كۈچەيتىدۇ ئەمما كۆرۈش بىلەن: ئىشىنىش ئوتتۇرىسىدا باغلىنىش يوق ئارىپلاردىن بىرى« ئەگەر مەن ئاللاھنى كۆزۈم بىلەن كۆرسەممۇ، ئۇنىڭ بار لىقىغا بولغان ھازىرقى بۇ ئىمانىمدا قىلچە ئۆزگىرىش بولمايدۇ»(3) دېگەن ئىكەن ئەقىل كۆرمىگىنىگە ئىنكار قىلماسلىقى لازىم چۈنكى ھەممە نەرسە ئەقىل: بىلەنلا بىلىنمەيدۇ مەسىلەن تاماقنىڭ تەمىنى ئەقىل بىلەن تېتىغىلى بولمىغاندەك، گۈلنىڭ
(1) ئەنئام سۈرىسى 103 ئايەت
(2) «دىنلار تارىخى »ژۇرنىلىدىن تۈركچە
- ئاتېئىزم ۋە ئاللاھنى ڭ بارلىقى خۇشپۇرىقىنى ئەقىل بىلەن پۇرىغىلى بولمايدۇ بەلكى تاماقنىڭ تەمى تىل بىلەن تېتىلىدۇ خۇشپۇراقلار بورۇن ئارقىلىق پۇرىلىدۇ شۇ مۇزىكىنىڭ ياخشىلىقىغا قاراڭ دېيىلگەن ھامان بۇ ۋەزىپە قۇلاققا چۈشكەن بولىدۇ. چۈنكى تىڭشاش بىلەن ئاڭلاشنىڭ قۇرالى قۇلاقتۇر كۆرۈشنى ئىشىنىشنىڭ شەرتى، دەپ سانايدىغان بولساق، ئالدى بىلەن تارىخنى ئىنكار قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. چۈنكى تارىخ دېگەن ئۇنى كۆرمەي تۇرۇپ، كىتابلاردىن ئوقۇشي اكى ئاڭلاشلار ئارقىلىق ئىشىنىلىدىغان نەرسە ئەگەر بىز«، كۆرگىنىمگىلا ئىشىنىمەن كۆرمىگىنىمگە ئىشەنمەيمەن »دېمەكچى بولساق، بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشلىرىنىڭ بولغانلىقىنى، ئاپراسياپ، ئوغۇزخان، سۇتۇق بوغراخان، مەھمۇد قەشقىرىييۈسۈپ خاس ھاجىپ ۋە باشقىمۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئۆتكەنلىكىنى ئىنكار قىلىشىمىزغا توغرا كېلىد ۇ چۈنكى ئۇلارنى بىز كۆرمىدۇق قېنى مىكروس پوك ۋە ئۇنىڭ ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان با رلىق سايمانلار نىڭ ھەممىسى بىر ئاندىلا يوق بولدى ياكى ئۇلارنىڭ كۆرۈش سىستېمىسى بۇزۇلدى، باشقىسىنى ياساشقىمۇ ئىمكانىيەت بولمىدى، دەپ پەرەز قىلايلى، بۇ ۋاقىتتا، ئاتوم، مىكروب ۋە باكتېرىيل ەرنى كۆرەلمىگىنىمىز ئۈچۈن يوق دېيەلەمدۇق بۇلارنىڭ مۇشۇ دۇنيادا مەۋجۇدلى قىنى ئىنكار قىلالامدۇق ۇ ئۆتمۈشلەردە مىكروس كوپ، بولمىغاچقا مىكروب باكتېرىيلەرنى كۆرگىلى بولمايتتى بۇلار شۇ دەۋر ئىنسانلىرىنىڭ كۆرۈش ئىقتىدارىنىڭ سىرتىدا ئېدى ئەمما ئۇلارنىڭ كۆرەلمى گەنلىكى ئۈچۈن مىكروب ۋە باكتېرىيىلەر يوقمىدى ئۆتمۈشتىكىلەر بۇلارنى كۆرۈش بىزنىڭ ئىقتىدارىمىزنىڭ سىرتىدا ئېدى دېيەلىسىمۇ، بۇلارنى ھەقىقىي مەنىدە يوق ئېدى دېيە، لمەيدۇ ئەلۋەتتە چۈنكى ئۇلار كۆرەلمىگەن بولسىمۇ، مىكروب ۋە باكتېرىيىلەر ئىنسانلار يا رىتىلىشتىن بېرى بار ئېدى ئىلىم-پەن ۋە ئاللاھنىڭ بارلىقى.
