ئەھلى سۈننەت ئەقىدىسى ۋە كالام ئىلمى
This content is not yet available in your language.
تەۋھىدنىڭ تۈرلىرى، بىدئەت، ئەھلى سۈننەت ۋە ئېتىقادىي ئېقىملار (سوئال 1791 – 1839)
بۆلۈم: “تەۋھىدنىڭ تۈرلىرى، بىدئەت، ئەھلى سۈننەت ۋە ئېتىقادىي ئېقىملار (سوئال 1791 – 1839)”جاۋاب: ئاۋامنىڭ بىرەر مەسىلىدە رۇخسەت ياكى ئوڭايلىق ئىزدەپ ئۆلىمالارنىڭ رۇخسەتلىرى ئارقىسىدىن چېپىشى توغرا ئەمەس چۈنكى ئۆزى م ەنسۇب بولغان مەزھىبىدىن باشقا بىر مەزھەپكە رۇخسەت ئىزدەپ ئۆتۈش ئۆلىمالارنىڭ سۆزىنى شەرىئەت دەلىللىرىد ىن ئۈستۈن بىلگەنلىك ۋە دىنىي مەسىلىلەرنى ئويۇنچۇق ئورنىدا كۆرگەنلىك بولۇپ ھېسابل ىنىدۇ مەزھەب چۈشە نجىسى.
جاۋاب: ، ئىسلام دۇنياسىدا بىردەك ئېتىراپ قىلىنىپ قوبۇل قىلىنغان ھەنەفىي، شافىئىي مالىكىي ۋە ھەنبەلىي قاتارلىق مەشھۇر تۆت مەزھەپنىڭ ھەقلىقى ۋە توغرىلىقىدا شەكي وق بۇلار مەرتىبە جەھەتتىمۇ ئوخشاشتۇر چۈنكى بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ مەنبى ئى قۇرئان كە رىم ۋە سۈننەت، بولۇپ بۇ مەزھەبلە رنىڭ قايسىسىغا ئەگىشىش جائىزدۇر ئەمما مەزھەپ رەيىنى دىننىڭ رەيى دەپ قاراپ، باشقىلارنىڭ تۇتقان يولى ئۆزى ئەگەشكەن مەزھەپنىڭ رەيىدىن ئەۋزەل ئىكەنلىكىنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ مەزھىبىگە قارىغۇلارچە تەئەسسۇبلۇق قى لىشمۇ ئىلىم ئەھلىگە ياراشمايدىغان بىر ئىش چۈنكى مە زھەبنىڭ رەيى شۇ مەزھەبنىڭدىن روھىدىن چۈشەنگەنلىرى ۋە بىلگەنلىرى بەس شۇنىمۇ بىلىش كېرەككى، مەزھەبنىڭ رەيى توغرا ۋە خاتاغا ئېھتىمالى بولغان كۆز قاراشلاردۇر چۈن كى پەيغەمبەرلەردىن باشقا ھېچقانداق ئىنسان خات الىقلاردىن خالىي ئەمەس مۇجتەھىدلار دىنىي مەسىلىلەردە ئىجتىھاد قىلىپ توغرىسىنى تاپقان بولسا بىر ھەسسە
(1) نەھل سۈرىسى 43 - ئايەت ساۋابقا، ئەگەر خاتالاشقان بولسا ئىككى ھەسسە ساۋابقا ئېرىشىدىغانلىقى ئىسلام دىنىدا قارار قىلىنغان بىر ھەقىقەتتۇر دۇنيادىكى دىنلار ۋە مۇسۇلمانلار ھەقق ىدە قىسقىچە مەلۇمات.
جاۋاب: ھازىر دۇنيادا جەمى 4200 دىن كۆپرەك دىننىڭ بارلىقى سۆزلىنىدۇ (1) بۇ دىنلار ئىچىدە دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ ۋە مەشھۇرلىرى تەرتىب بويىچە: تۆۋەندىكىلەر (1 ) خرىستىئان دىنى دۇنيادا ئەڭ كۆپ تارقالغاندىن بولۇپ، پۈتۈن مەزھەبلىرىنى قوشقاندا 2 مىلياردقا يېتىدۇ (2 ) ئىسلام دىنى دۇنيادا خرىستىئان دىنىدىن قالسىلا ئىككىنچى چوڭدىن ھېسابلىنىدۇ مۇسۇلمانلار سانى 1 مىليارد مىڭغا يېتىدۇ
(3) ھىندىي دىنى دۇنيادا ئۈچىنچى قاتاردا كېلىدىغان چوڭدىن بولۇپ، دۇنيادا ھىندىي دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغانلارنىڭ سانى 900 مىليونغا يېتىدۇ بۇلاردىن 96 ى ھىندى ستاندا (4، ) بۇددا دىنى دۇنيادا تۆتىنچى قاتاردا كېلىدىغان چوڭدىن بولۇپ دۇنيادا بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغ انلارنىڭ ئومۇمى سانى 360 مىليوندىن ئاشىدۇ (5 ) كۆپ ئىلاھلىقدىن، خۇسۇسەن ئافرىقىدىكى كۆپ ئىلاھلىق دىنلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي سانى 95 مىليونغا يېتىدۇ
(6) ھىندىستاندىكى سىخ دىنى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي سانى 23 مىليونغا يېتىدۇ (7، ) يەھۇدىي دىنى بولۇپ ئومۇمىي سانى 19 مىليوندىن ئاشمايدۇ (2) ئەڭ كۆپ مۇسۇلمان بار دۆلەتلەر.
جاۋاب: ئەڭ كۆپ مۇسۇلمان بار دۆلەتلەرنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا ھىندونېزىيە كېلىدۇ ھىندۇنېزىيەدە 200 مىلي ون مۇسۇلمان ياشايدۇ ئۇنىڭدىن قالسا، پاكىستاندا 134 مىليون ھىندىستاندا 121 مىليون، بېنگالدا 114 مىليون، جۇڭگۇدا 100 مىليون، تۈركىيىدە 71 مىليون ئىراندا 62 مىليون، مىسىردا 59 مىليون، نېگىرىيىدە 53 مىليون، ئالجىرىيىدە 30 مىلي، ون ماراكەشتە 29 مىليون، سەئۇدى ئ ەرەبىستانىدا 22 مىليون مۇسۇلمان ياشايدۇ ئەڭ كۆپ خرىستىئان ياشايدىغان دۆلەتلەر.
جاۋاب: ئەڭ كۆپ خرىستىئان بار دۆلەتلەرنىڭ بىرىنچى قاتارىدا ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى كېلىدۇ ئامېرىكىدا 224 مىليون خرىستىئان ياشايدۇ برازىلىيىدە 139 مىليون، مېكسىكىدا 86 مىليون، رۇسىيىدە 80 مىليون، جۇڭگۇدا 70 مىليو ( ن جۇڭگۇدىكى خرىستىئانلار ئومۇمىي نوپۇس سانىنىڭ 5 ىنى تەشكىل قىلىدۇ)، گېرمانىيىدە 67 مىليون، فىلىپپىندا 63، مىليون
(2) CAIR (Council on American-Islamic relations) 1999 ) ئەنگىلىيىدە مىليون، ئىتالىيىدە 48 مىليون، نېگىرىيىدە 45 مىليون، فرانسىيىدە 44 مىليون خرىستىئان ياشايدۇ.
جاۋاب: يەھۇدىيلار ئەڭ كۆپ يەرلەشكەن دۆلەتلەرنىڭ بېشىدا ئامېرىكا قو شما شتاتلىرى كېلىدۇ ئامېرىكىدا 5 مىليون 600 مىڭ يەھۇدىي ياشايدۇ بۇ سان پۈتۈن دۇنيا يەھۇد ىيلىرىنىڭ ئۈچتىن ئىككىسىنى تەشكىل قىلىدۇ ئۇنىڭدىن قالسا، ئىسرائىلىيىدە 4 مىليون 300 مى ڭ، رۇسىيىدە مىليون 400 مىڭ، فرانسىيىدە 640 مىڭ، كانادادا 350 مىڭ، ئەنگىلىيىدە، مىڭ ئارگېنتىنادا 250 مىڭ، برازىلىيىدە 150 مىڭ، ئاۋ ۇ سترالىي ىدە 92 مىڭ، جەنۇبى ئافرىقىدا 70 مىڭ يەھۇدىي ياشايدۇ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دىنىي پىرقىلەر.
جاۋاب: دۇنيادىكى، ئەڭ چوڭ دىنىي پىرقە خرىستىئانلارنىڭ كاتولىك مەزھىبى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھلى سۈننە مەزھىبى، ھىندىلارنىڭ ۋەيشىناۋى مەزھىبى، بۇددىستلارنىڭ ماھايانا مەزھىبىدۇر دېۋىد بارىت تەرىپىدىن ھازىرلانغان« دۇنيا خرىستىئانلىرى ئېنسىكلوپېدىيىسى» ناملىق ئەسەرگە ئاساسلانغاندا، 2000 - يىلى ئېلىپ بېرىلغان رەس مىي ستاتىستىكىغا كۆرە، خرىستىئانلارنىڭ ئەڭ چوڭ پىرقىسى بولغان كاتولىك مەزھىبىگە ئېتىقاد قىلىدىغانلارنىڭ ئومۇمى سانى بىر مىليارد 57 مىليون، مۇسۇلمانلاردىن ئەھلى سۈننە مەزھىبىگە ئېتىقاد قىلىدىغانلارنىڭ ئومۇمى سانى بىر مىليارد ئىككى مىليون، ھىندى لارنىڭ ئە ڭ چوڭ پىرقىسى ۋەيشىناۋى مەزھىبىگە ئېتىقاد قىلىدىغانلارنىڭ سانى 500 000، بۇددىست لارنىڭ ئەڭ چوڭ پىرقىسى بولغان ماھايانا مەزھىبىگە ئېتىقاد قىلىدىغانلارنىڭ ئومۇمى سانى 250 000 كىشىدۇر.
جاۋاب: شەكسىزكى، ھازىرقى دۇنيادا سان جەھەتتە ئەڭ تىز سۈرئەتتە كۆپىيىۋاتقانلار مۇسۇلمانلاردۇر مۇسۇلمانلارنىڭ سانى دۇنيادا يىلدىن يىلغا ئېشىپ بارماقتا ۋە با شقىلارنى ئەندىشىگە سالماقتا ۋاتىكان تەرىپىدىن چىقىدىغان « لورز فاتورى روماتو» گېزىتىنىڭ 2008 - يىلى 30 - مارت يەكشەنبە كۈنىدىكى سانىدا، M.V.F (مۇنىېنىيور ۋىتورى فورمېنتى) دېگەن كىشى تەرىپىدىن ھازىرلانغان« 2008 - يىللىق ستاتىسىتكا» ناملىق كىتابتىن نەقىل قىلىپ ئېلان قىلىنغان « تارىختا تۇنجى قېتىم مۇسۇ لمانلار سانى بىزدىن ئېشىپ كەتتى» دېگەن ماقالىغا، ئاساسلانغاندا 2006 - يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغ ان رەسمىي ستاتىستىكىدا، مۇسۇلمانلارنىڭ ئومۇمى سانى دۇنيا نوپۇسىنىڭ 19 2 نى، كات ولىك مەزھىبىدىكى لەر سانى دۇنيا نوپۇسىنىڭ 17 4 نى تەشكىل قىلىدىغانلىقى قەيت قىلىنغ ان بۇنىڭدىن مۇسۇلمانلار سانىنىڭ مۆلچەرلىگەندىن نەچچە ھەسسە تىز كۆپىيىپ بارغانلىق ىنى چۈشنىۋالغىلى بولىدۇ - سىنتەبىر ۋەقەسىنىڭ مۇسۇلمانلار ۋە ئىسلام دىنى ھەققىدە كۆپرەك ئىزدىنىش ھەم تونۇش شارائىتىنى يارىتىپ بەرگەنلىكىنى سۆزلىگەن تەتقىقاتچىلار ۋە تەھلىلچىلەر مۇسۇلمانلار سانىنىڭ ناھايىتى تىز سۈرئەتتە كۆپىيىۋاتقانلىقىنى، غەرب ئەللىرىدە كىشىلەرنىڭ ئىسلام دىنىغا كىرىش نىسبىتىنىڭ ئېشىپ بېرىۋاتقانلىقىنى تەكىتلىمەكتە (1) كېلەچەك ئىسلامغا مەنسۇب گېرمانىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغانZentralinstitut-Islam- ArchivDeutschland e.V ناملىق ماقالىدا مۇنداق دەپ يېزىلغان: « 1900 - يىلى ئېلىپ بېرىلغان رەسمىي ستاتىستىكىدا، پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئومۇمىي سانى خرىستىئانلارنىڭ يېرىمىغىمۇ يەتمەيتتى ئۇ ۋاقىتتا مۇسۇلمانلار يەرشارىدىكى ئىنسانلار سانىنىڭ 12 4 ىنى، خرىستىئانلار 26 9 ىنى تەشكىل قىلاتتى 2025 - يىلغا بارغاندا مۇسۇلمانلار سانىنىڭ خرىستىئانلارنىڭكىدىن ئېشىپ كېتىدىغانلىقى كۈتۈلمەكتە (2) 1980 – يىلى ئېلىپ بېرىلغان رەسمىي ستاتىستىكىدا، مۇسۇلم انلار يەرشارىدىكى ئىنسانلار سانىنىڭ 16 5 ىنى، خرىستىئانلار 30 ىنى تەشكىل قىلاتتى 2000 - يىلى ئېلىپ بېرىلغان رەسمىي ستاتىستىكىدا، مۇسۇلمانلار يەرشارىدىكى ئىنسانلار سانىنىڭ 19 2 ىنى، خرىستىئانلار 29 9، ىنى تەشكىل قىلاتتى بۇلاردىن مەلۇمكى خرىستىئانلار س انى يىلدىن يىلغا ئازىيىپ بارغان بولسا، مۇسۇلمانلار سانى يىلدىني ىلغا كۆپىيىپ بارماقتا مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆسۈش نىسبىتى يىلىغا 2 9، دىن بولۇپ ئۆتكەن يىللارغا قارىغاندا ئۆسۈش نىسبىتى 7 ئېشىپ بارغان يەرشارىدىكى ئومۇمى ئىنسان سانى 6 مىليارد، مۇسۇلمانلارنىڭ ئو مۇمىي سانى بىر يېرىم مىلياردقا يېقىنلاشماقتا بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، مۇسۇلمانلار يەرشارى نوپۇسىنىڭ تۆتتىن بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ» ئاھالىلار تەتقىقاتى ئىلمىنىڭ مۇتىخەسسىسلىرى 2025 – يىلغا بارغاندا، مۇسۇلمانلار سانىنىڭ دۇنيا نوپۇسىنىڭ ىنى تەشكىل قىلىدىغا نلىقىنى، خرىستىئانلار نىسبىتىنىڭ 25 كە چۈشۈپ قالىدىغانلىقىنى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنيادا نوپۇز ۋە سان جەھەتتە بىرىنچىلىكنى ئىگىلەيدىغانلىقىنى دەلىللەپ سۆزلىمەكتە (3) مانا بۇ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ« بۇدىن كېچە بىلەن كۈندۈز يېتىپ بارغان جايلارنىڭ ھەممىسىگە چوقۇم يېتىپ بارىدۇ»(4) دېگەن سۆزىنىڭ ھەقلىقىنى ئىسپاتلىغان بىر مۆجىزىدۇر بۇ مۆجىزە يېقىن كېلىچەكتە ھەممىگە نامايان بولغۇسى
(1) Britannica Yearbook, 1997
(2) Muslim Population Statistics, www.muslim-canada.org
(3) Sato Tsugitaka, Muslim Societies, Routledge,UK, 2004
(4) ئىمام ئەھمەد ۋە تەبەرانىي رىۋارىتى نائىتسىرخ ىنىد خرىستىئان دىنى خرىستىئان دىنى مە ريەم ئوغلى ئىسا ئەلەيھىسسالامنى ڭ ئۇممەتلىرى بولغان خرىستىئانلا رغا قويۇلغان ئىسىم خرىستىئانلار ئەرەب تىلىدا « ( نصارى ناسارادەپ ئاتىلىدۇ خرىستىئانلارنىڭ پەيغەمبىرى ئىسا ئەلەيھىسسالام پادىشاھ ھىرودۇسنىڭ زامانىدا، ھ ازىرقى پەلەستىننىڭ بەيتىلەھم شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، كېيىنچە ئانىسى ھەزرىتى مە ريەم خەلىل شەھىرىنىڭ ناسىرە يېزىسىغا كۆچۈپ بېرىپ ئولتۇراقلاشقان بۇ ۋاقىتتا يەھۇدىيلا يەر يۈزىدە سۈرگۈنلۈك ھاياتىدا ياشايتتى، ئۇلار رىم ئىمپ ېراتورلىق ىنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدا بولۇپ، ئۇنىڭ زۇلمىدىن قۇتۇلۇشنى بەكمۇ ئارزۇ قىلاتتى ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىي دەۋىتى مەيدانغا كەلگەندە، ئۇلار ئىسلا ئەلەيھىسسالا منى يەھۇدىيلارنى قۇللۇقتىن قۇتۇلدۇرۇپ، ئەسلىدىكى پادىشاھلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدىغان بىردىنبىر شەخس دېگەن ئېتىقاد بىلەن ئۇلاردىن بەزىسى ئىسا ئەلەيھىسسالامغا ئىمان ئېيتىپ ئۇنىڭ دىنىغا كىرگەن ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ 12 نەپەر مۇرىدى بولۇپ، ئۇلارنى يەھۇ دىيلار ئىچىدەدىن تارقىت ىشقا ئەۋەتكەن ئىسا ئەلەيھىسسالام يەھۇدىيلانىڭ دىنىنى ئىسلاھ قىلىش ۋە ئۇلارنىڭ ئىلاھ ھەققىدىكى خاتا چۈشەنچىلىرىنى تۈزىتىش ئۈچۈن كەلگەن بولۇپ، ئۇنىڭدىن دەۋىتى ئاللاھ تائالانىڭ بىرلىكىگە ئېتىقاد قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدىغان ۋە يەھۇدىيلاغا مەخس ۇس دەۋەت ئىدى قۇرئان: كەرىم ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى سۆزىنى ھېكايە قىلىپ مۇنداق دەيدۇ « مەريەم ئوغلى ئىسا ئۆز ۋاقتىدا” ئى ئىسرائىل ئەۋلادىۇ مەن ئاللاھنىڭ سىلەرگە ئەۋەتكەن ئەلچىسىمەن” دېدى»»1) خرىستىئانلارنىڭ دىنىي مەنبەلىرى خرىستىئانلارنىڭ دىنىي مەنبەلىرى تەۋرات بىلەن ئىنجىل بولۇپ، ئىنجىل« مۇقەددەس كىتاب» دەپ ئاتىلىدۇ ۋە«كونا ئەھد»، «يېڭى ئەھد» دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ ھازىرقى خرىستىئانلارنىڭ قولىدىكى ئىنجىل«مەتتا ئىنجىلى»، «ماركۇس ئىنجىلى»، «لۇقا ئىنجىلى» ۋە «يۇھەننا ئىنجىلى» دەپ تۆت ئىنجىلدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ھەر بىرى ئاپتورلىرىنىڭ ئىسىملىرى بىلەن شۇنداق ئاتالغان ئۇلارنىڭ يەنە بۇ ئىنجىللاردىن باشقا « پەيغەمبەرلەرنىڭ ئىشلىرى»، «دەۋەت رىسالىسى»دەپ ئاتىلىدىغان كىتابلىرىمۇ بار بولۇپ، بۇلارنى پاۋلۇس (2) يېزىپ چىققان
(1) سەف سۈرىسى 6-ئايەت
(2) پاۋلۇس- خرىستىئاند ىنى تارىخىدا ئىككىنچى چوڭ شەخسىيەت بولۇپ، ئىسا ئەلەيھىسسالامدىن قالسا ئەڭ مۆتىۋەردىن ئاد ىمى سانىلىدۇ پاۋلۇس مىلادىيىنىڭ 5-يىلى بىلەن - يىللىرى ئارىسىدا ھازىرقى تۈركىيىنىڭ تارسۇس دېگەن يېرىدە بىر يەھۇدى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، چېدىر تىكىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بولۇپيەھۇدىي شەرىئىتىنى ئۆگىنىشكە زور ئەھمىيەت بېرەتتى پاۋلۇس كېيىنچە، ئېرۇسالىمغا بېرىپيەھۇدىيلارنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى خرىستىئانلارنىڭ مەزھەبلىرى خرىستىئانلارن ىڭ دەۋىتى«تەۋھىد زامانى » ۋە«ئۈچنى بىر گەۋدە قىلىش زامانى» دەپ ئىككى چوڭ زامانغا بۆلۈنىدۇ (1 ) ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدىن مىلادىيە 325 -يىلىغا قەدەر ئۆتكەن زامانت ەۋھىد زامانى دەپ ئاتىلىدۇ چۈنكى ئۇلار 325 - يىلى چاقىرىلغان«نىقىيە»قۇرۇلتىيىغا قەدەر ئىسا ئەلەيھىسسالامنى ئاللاھ تائالانىڭ بەندىسى ۋە پەيغەمبىرى، ئاللاھ تائالانى بىردە پ ئېتىقاد قىلاتتى
(2) ئۈچنى بىر گەۋدە قىلىش دەۋىتى بولۇپ، خرىستىئانلار ئۈچىنچى ئەسىرنىڭ يېرىمىدىن كېيىن، ئىسا ئەلەيھىسسالامنى ئاللاھ تائالانىڭ ئوغلى، ئۇ ئاللاھ، ئىسا ۋە مۇقەددە س روھتىن تەركىب تاپقان ئۈچ ئىلاھنىڭ بىرى دەپ ئېتىقاد قىلىشقا ئۆتكەن خرىستىئانلارنىڭ ھازىرقى مەشھۇر مەزھەبلىرى: كاتۇلىك، ئورتۇدۇكس ۋە پروتىستانت مەزھەبلىرىدۇر
(1) كاتۇلىك مەزھىبى- رىم چىركاۋلىرى ئېتىقاد قىلىدىغان مەزھەب بولۇپ، ئۇلار ئىسا ئەلەيھىسسالامنى ئىنسانلىق ۋە ئىلاھلىقتىن ئىبارەت ئىككى تەبىئىتى بار ئېتىقاد قى لىدۇ
(2) ئورتۇدوكس مەزھىبى-، بۇلاە شەرق چېركاۋلىرى ئېتىقاد قىلىدىغان مەزھەب بولۇپ ئۇلار ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ بىرلا تەبىئىتى بارلىقىغا ئېتىقاد قىلىدۇ
(3) پروتىستانت مەزھىبى- ئۇلار چېركاۋلىرىنى«ئىنجىل چېركاۋلىرى» دەپ ئاتايدۇ چۈنكى ئۇلار ئىنجىلغىلا ئېتىقاد قىلىدۇ ئىسلام دىنى مەيدانغا كەلگەندىن كېيىن، قۇرئان كەرىمنىڭ« ئى ئەھلى كىتابۇ كېلىڭلارۇ پەقەت ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىش، ئاللاھقا ھېچ نەرسىنى شېرىك كەلتۈرمەسلىك، ئاللاھنى قويۇپ بىر بىرىمىزنى ئىلاھ قىلىۋالماسلىقتەك ھەممىمىزگە ئورتاق بولغان بىرخىل ئەقىدىگە كېلەيلىۇ »دېگىن (1) دېگەن چاقىرىقىغا ئاساسەن، مۇسۇلمانلار بىلەن خرىستىئانلار ۋە يەھۇدىيلار ئوتتۇرىسىدا دىنىي مۇنازىرە باشلانغان ئىسلام، خرىستىئان ۋە يەھۇدىي دىنلىرىدىن ئىبارەت ساماۋى دىنلارنىڭ ئەسلى ئەقىدىسى بىر خىل بولۇپ، پەقەت شەرىئەت ئەھكاملىرىلا پەرقلىق بولغان ئاللاھ سىلەرگە دىندىن نۇھقا ئەڭ كاتتا ئۇستازى گامالائىل دېگەن كىشىدە ئوقۇغان ئۇنىڭ ئىسا ئەلەيھىسسالامنى كۆرمىگەنلىكى مەلۇم پاۋلۇس ئۆزى يازغان«پەيغەمبەرلەرنىڭ ئىشلىرى» دېگەن كىتابىنىڭ 22-باب 6- - تېكىستلىرىدە بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە ئىسا ئەلەيھىسسالامنى كۆرگەندىن كېيىن، خرىستىئان دىنىغا كىرىپ، بۇ دىننىڭ مۇخلىسلىرىغا ئايلىنىدۇ پاۋلۇس شۇنىڭدىن كېيىن خرىستىئان دىنىنى ئاسىيا ۋە ياۋروپا قىتئەلىرىدە تارقىتىش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان، كۆپلىگەن ئەسەرلەرنى يازغان ۋە ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ تەلىماتلىرىدىن كۆپلىرىنى ئۆزگەرتىۋەتكەن
(1) ئال ئىمران سۈرىسى 64 -ئايەت نائىتسىرخ ىنىد تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى، ساڭا بىز ۋەھىي قىلغان نەرسىنى، ئىبراھىمغا، مۇساغا ۋە ئىساغا بىز تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى بايان قىلدى(1) خرىستىئان دىنىنىڭ مە نبەلىرىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاخىر زامان پەيغەمبىرى بولۇپ كېلىدىغانلىقى ھەققىدە بىشارەتلەر بېرىلگەن: ئۆز ۋاقتىدا مەريەمنىڭ ئوغلى ئىسا« ئى ئىسرائىل ئەۋلادىۇ مەن سىلەرگە ھەقىقەتەن ئاللاھ ئەۋەتكەن، مەندىن بۇرۇن كەلگەن تەۋراتنى تەستىق قىلغۇچى، مەندىن كېيىن كېلىدىغان ئەھمەد ئىسىملىك پەيغەمبەر بىلەن خۇش خەۋەر بەرگۈچى پەيغەمبەرمەن »دېدى (2) ساماۋى دىنلارنىڭ ھەممىسى بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان بىر پۈتۈنلۈك بولۇپ، ئىسلام دىنىنىڭ كېلىشى بىلەن تاكامۇللاشقان ۋە خاتا چۈشەنچىلەرنى تۈزەتكەن
(1) شۇرا سۈرىسى 13 -ئايەت
(2) سەف سۈرىسى 6-ئايەت يەھۇدىي دىنى يەھۇد ياقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ 12 ئوغلىنىڭ بىرى بولغان يەھۇزانىڭ ئىسىمى، بولۇپ كېيىنچە يەھۇدىي دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغانلار ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئاتالغۇغا ئايلانغان ياقۇپ (ئىسرائىل) ئەلەيھىسسالام كەنئان (ھازىرقى پەلەستىن) زېمىنىدىكى قورغاقچىلىق سەۋەبلىك مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 17 - ئەسىردە، ئائىلىسىدىكىلىرىنى باشلاپ مىسىرغا كۆچۈپ بارغان ئۇلارنى مىسىر پىرئەۋنى (پادىشاھى)نىڭ ۋەزىرى بولۇپ تۇرغان ئوغلى يۈسۈپ ئەلەيھىسسالام كۈتىۋالغان ۋە مىسىرنىڭ شەرقىيە رايونىدىكى«گاسان » دېگەن جايدا تۇرغۇزغان ئۇلارنىڭ شۇ ۋاقىتتا 70 كىشى ئى كەنلىكى سۆزلىنىدۇ (1) ياقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ 12 بالىسىدىن كۆپەيگەن ئەۋلادلىرى مىسىردا تۆت ئەسىر تۇرۇش جەريانىدا، بۆلۈنۈپ 12 قەبىلىگە ئايرىلغان ۋە ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئىسرائىل ئەۋلادى دەپ تونۇلغان مىلادىيىدىن تەخمىنەن 13 ياكى 14 ئەسىر ئىلگىرى مۇسا ئەلەيھىسسا لام ئۇلارنىڭ ئىچىدىن پەيغەمبەر بولۇپ چىقىپ، ، ئۇلارنى ۋە مىسىر پىرئەۋنىنى ئىمانغا دەۋەت قىلغاندا ئىسرائىل ئەۋلادىدىن ئازلا كىشى ئىمان ئېيتقان شۇنداق قىلىپ يەھۇدىي دىنى مىسىردا يىلتىز تارتقان بۇ سەۋەبلىك پىرئەۋن ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرى بىلەن ئىسرائىل ئەۋلادلىرى ئوتتۇرىسىدا جىددىي زىددىيەت پەيدا بولغان شۇ سەۋەبتىن مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 1280 - يىلى مىسىر پىرئەۋەنى ئىككىنچى رەمسىس زامانىدا ئىسرائىل ئەۋلادى مىسىردىن چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولغان (2) ئىسرائىل ئەۋلادى مىسىردىن سىنا چۆلىگە چىققاندىن كېيىن، مۇسا ئەلەيھىسسالا م شۇ چۆلدە ئالەمدىن ئۆتىدۇ، ئۇنىڭ ئورۇنباسارى بولغان يۇشەنىڭ باشچىلىقىدا ئىسرائىل ئەۋلادى كەنئان زېمىنىگە بېسى پ كىرىپ يەرلىشىدۇ مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 922 -يىللىرى، غا كەلگەندە ئۇلارنىڭ پەي غەمبىرى سۇلايمان ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ ئىلگىرى داۋۇد ئەلەيھىسسالام مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 990 - يىللاردا قۇرغان مەملىكىتى ئىككىگە بۆلۈنۈپ شىمالدا ئىسرائىل، جەنۇبتا يەھۇزا مەملىكىتى بارلىققا كېلىدۇ كېيىنچە بابىل مەملىكىتىنىڭ پادىشاھى بۇختەنەسسەر (3) يەھۇدىيلارغا ھۇجۇم قىلغانغا قەدەر بۇ ئىككى مەملىكەت ئوتتۇرى سىدا ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇشلار داۋام قىلىدۇ
(1)، تەۋراتنىڭ تەكۋىن بۆلۈمى 47-باب 11 - تېكىست
(2) بەقەرە سۈرىسىنىڭ 49 - - ئايەتلىرىدە، تاھا سۈرىسىنىڭ 77 - ۋە 88 -ئايەتلىرىدە، تەۋراتنىڭ چىقىش بۆلۈمى 13 - - تېكىستلىرىدە بۇ ۋەقەلىك بايان قىلىنغان
(3) بۇختەنەسسەر- مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 605 - يىلىدىن 563 -يىلىغا قەدەر بابىل (ھازىرقى ئىراق) مەملىكىتىنىڭ پادىشاھلىق تەختىدە ئولتۇرغان ۋە ئۇرۇش تاكتىكىسىنىڭ يۇقىرىلىقى جەھەتتە دۇنيا تارىخىدا تونۇلغان ئەڭ مەشھۇر، قوماندانلاردىن سانىلىدۇ بۇختەنەسسەر شام رايونىغا ھۇجۇم قىلىپ كۆپلىگەن دۆلەتلەرنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ ئۆزىگە قارام قىلغان شەخس يىدۇھەي ىنىد يەھۇدىيلارنىڭ قۇللۇق دەۋرى بۇختەنەسسەر پەلەسنگە مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 596 - يىلى ۋە 587 -يىلى ئىككى قېتىم ھۇ جۇم قىلغان بولۇپيەھۇدىيلارنىڭ كۆپ سانلىقىنى بابىلغا ئەسىر قىلىپ ئېلىپ كەتكەن يە ھۇدىيلار بابىل ئەسىرلىكىد ە 50 يىلدىن كۆپرەك تۇرغان مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 538 -يىلى ئىراند ۆلىتىنىڭ پادىشاھى كۇرش بابىل مەملىكىتىنى مەغلۇب قىلغاندا، بابىلدىكى يەھۇدىي ئەسىرلەر قو يۇپ بېرىلگەن ۋە ئۇلار پەلەستىنگە قايتىپ كېلىپ، مۇستەقىل دۆلىتى بولمىغان ھالدا ئىرا نلىقلارغا قارام بولۇپ، كېيىنچە رىم ئىمپېرىيىسىگە بويسۇنۇپ ھايات كەچۈرگەن بۇ ئەسنادا يەھۇدىيلارنىڭ كۆپ سانلىقى پەلەستىندىن ئايرىلىپ، ئاسىيا ۋە ياۋروپا قىتئەلىرىگەت ارقىلىپ كەتكەن مىلادىيىنىڭ 135 -يىلى رىملىقلار ئىمپېراتور ھەدرياننىڭ زامانىسى دايەھۇدى يلارنىڭ پەلەستىندە قوزغىغان ئىنقىلابىنى باستۇرۇپ، سۇلايمان ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەيكىلىنى چ ېقىپ تاشلىغان ۋە يەھۇدىيلارنى پەلەستىن زېمىنىدىن قوغلاپ چىقارغان يەھۇدىيلانىڭ شۇ ۋ اقىتتىكى سانى تەخمىنەن 50 مىڭ ئەتراپىدا ئىكەنلىكى سۆزلىنىدۇ شۇنىڭدىن باشلاپ يەھۇدىيلار بۆلۈنۈشكە باشلاپياۋروپاغا بارغانلار شۇ جايلاردا يەرلەشكەن ۋە ياۋروپالىق بۇدد ىستلار ئارىسىدا يەھۇدىي دىنىنى تارقىتىشقا كىرىشكەن يەھۇدىيلارنىڭ بىر بۆلىكى كاۋكازي ولى بىلەن ئىران، ھىندىستان، تۈركىستان، جۇڭگۇغا قەدەر يەتكەن يەنە بىر بۆلىكى ئىراق، مىسىر شىمالىي ئافرىقا، ئەرەب يېرىم ئارىلى، ئىسپانىيە، پور تۇگالىيە ۋە قارا ئافرىقاقا تارلىق دۆلەتلەرگىچە يېتىپ بارغان يەھۇدىيلار بارغان جايلىرىدا يەھۇدىي دىنىنى تەشۋىق ق ىلىش بىلەن شۇغۇللىنىش نەتىجىسىدە، كۆپلىگەن مىللەتلەر يەھۇدىي دىنىغا كىرگەن يەھۇدىيلارنىڭ دۆلەت قۇرۇشى يەھۇدىيلار يۇقىرىقى چوڭ بۆلۈنۈشتىن ئىلگىرى ۋە كېيىن ياشىغان جەمئىيەتلىرىنىڭ ھەممىسىدە شۇ جەمئىيەت كىشىلىرىنىڭ ئەڭ تۆۋەن تەبىقە ئادەملىرى سۈپىتىدە، سىياسەت، تىن ھەر قانداق بىر مەنسەپتىن يىراق ھالدا ھايات كەچۈرۈپ كەلگەن ئۇلار بارلىق ھىممىت ىنى ئىقتىسادقا بېغىشلاپ بازار سودىسى نى قولىغا ئېلىشقا تىرىشىپ كەلگەن - ئەسىرگە كەلگەندەياۋروپادىكى يەھۇدىيلاردا ئۆزلىرىگە خاس بىر دۆلەت قۇرۇش پىكرى ئىلگىرى سۈرۈلۈپ، سىياسەتتىن يىراق ھاياتتىن سىياسىي ھاياتقا كۆچۈش ئارزۇسى كۈچىيىدۇ شۇنداق قىلىپ ئۇلار 1897 - يىلى شىۋىتسارىيىدە چوڭ قۇرۇلتاي چاقىرىپ بۇ ئارزۇنى قارارلاشتۇرىدۇ ۋە 1948 -يىلى پەلەستىننى بېسىۋېلىپ، ئۇ جايدا ئىسرائىلىيە دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىدۇ يەھۇدىيلارنىڭ دىنىي مەنبەلىرى يەھۇدىيلارنىڭ ئەڭ مۆتىۋەر كىتابى«ئەھد قەدىم »، بولۇپ«يارىتىلىش»، «چىقىش»، «مەدھىيە »ۋە«سانلار» دىن ئىبارەت 4 بۆلۈم ۋە 39 بابتىن تەركىب تاپقان «يارىتىلىش»، بۆلۈمىدە دۇنيا تارىخى«چىقىش»، مىسىردىن چىققاندىن كېيىنكى ئەھۋالى«مەدھىيە»، سىستېمىلىرى «سانلار»بۆلۈمىدە يەھۇدىي قەبىلىلىرىنىڭ، ئەسكەرل ىرىنىڭ ۋە مال- دۇنياسىنىڭ سانى سۆزلىنىدۇ ئەمما يەھۇدىيلارنىڭ«تەلمۇد» ناملىق كىتابى مۇسا ئەلەيھىسسالامدىن يېتىپ كەلگەن ئاغزاكى رىۋايەتلەرنىڭ شەرھلىرىدىن توپلانغان كىتاب بولۇپ، ئىككى قىسىمدىن ئىبارەت بىرى پەلەستىندە يەنە بىرى بابىلدا يېزىلغان يەھۇدىيلار كۆپلىگەن مەزھەب ۋە پىرقىلارغا بۆلۈنىدۇ (
(1) مىسىر ۋەقىپ ئىشلىرى مىنىستىرلىقىنىڭ«ئىسلامىي ئىشلار ئالىي كېڭىشى»تەرىپىدىن ھازىرلانغان« ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى» دىن ملاسىئ ىكىدىساينۇد قىلارائقلەخ تلاىكشەت ەۋ رەلىيىمېداكائ ئىسلام دۇنياسىدىكى ەخ لقئارالىق تەشكىلات ۋە ئاكادېمىيىلەر ئىسلام دۇنياسىدىكى خەلقئارالىق تەشكىلات ۋە ئاكادېمىيى ەل رنىڭ مەشھۇرلىرى: تۆۋەندىكىچە (1 « ) ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى» (رابطس المالم اإلسلامي ) « ئىسلام ئەلل ىرى ئىتتىپاقى» سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ مەككە مۇكەررەمە شەھىرىدە 1962 - يىلى 18 - ماي كۈنى قۇرۇلغان خەلقئارالىق ئىسلام ئىتتىپاق ىد ۇر « ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى» دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى مەشھۇر ئالىم– ئۆلىمالارنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن تەسىس قى لىنغان بولۇ، پ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي كۆمىتېتلىرىغا، خەلقئارا تەلىم– تەربىيەت ەشكىلاتى (يۇنىسكو)غا، خەلقئارا بالىلار تەشكىلات ( ى)يۇنىسىفغا« خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلى ق تەشكىلاتى»، غا«ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى»غا ئەزا بولۇپ، بۇ تەشكىلا تلارنىڭ يىغى نلىرىغا كۆزەتچى سۈپىتىدە ئىشتىراك قىلىدۇ « ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى»نىڭ كۆلىمى ۋە خىَمەت دائىرىسى « ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى» نىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا 40 تىن ئارتۇق شۆبىسى بولۇپ، ئۇلار مۇسۇلمانلار ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ خۇسۇسەن، مەسجىدلەرنى، بىنا قىلىش مەكتەبلەرنى ئېچىش ۋە نامرات رايونلارغا ياردەم قىلىش، ئىسلام دىنىنى تەشۋىق قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ ئىسلام دۇنيا ئىتتىپاقىنىڭ ھەيئەت ۋە كومىتېت ئەزالىرى دۇني ادىكى ئوخشاشمىغان مۇسۇلمان مىللەتلەردىن تاللانغان ئۆلىما، مۇتەپەككۇر ۋە يازغۇچىلارد ىن تەركىب تاپقان «ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى»: نىڭ رەسمىي تور ئادرېسى www.themwl.org (2 « ) خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (» منظمس التماون اإلسلامي) « خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى »ئىسلام ئەللىرىنىڭ ھۆكۈمەت دەرىج ىلىك خەلقئارالىق سىياسىي تەشكىلاتى بولۇپ، ئىلگىرى«خەلقئارا ئسىلام قۇرۇلتاي تەشكىلاتى » پەد ئاتىلا تتى 2011 -يىلى 29 -ئىيۇن كۈنى قازاقىستان پايتەختى ئاستانا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن« خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى»غا ئەزا دۆلەتلەر تاشقى ئىشلا رنىڭ مىنىستىرلىرىنى ڭ 38 - نۆۋەتلىك چوڭ يىغىنىدا ئېلىنغان قارارغا ئاساسەن، ئۇنىڭ نامى«خەلق ئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى» غا ئۆزگەرتىلگەن بۇ تەشكىلات ھازىر ئىسلام دۇنياسىدا ئەڭ كۈچلۈك ۋە تەسىرى ئەڭ زور تەشكىلاتلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ تەشكىلاتنىڭ باش سېكرىتارى ئەكمەلىددىن ئىھس ان ئوغلى دېگەن كىشىدۇر بۇ تەشكىلات ئەسلىدە ھەج مەۋسىمىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ھەر يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىدىكى مەككە مۇكەررەمە شەھىرىدە ھەج پائالىيىتى تاماملانغاندىن كېيىن، ئىسلام دۇنياسىىنىڭ مۇناسىۋەتلىك باشلىقلىرى كېلىپ يىغىن ئۆتكۈزەتتى 1954 - يىلى مىسىر ۋە سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ ئورتاق تەشەببۇسى بىلەن مىسىرنىڭ قاھىرە شەھىرىدە« ئىسلام يىغىنى ئاپپاراتى» قۇرۇلۇپ، دۇنياۋى دائىرىدىكى ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى دەسلەپكى قەدەمدە شەكىللەنگەن 1969 - يىلى 9 - ئايدا ئىسلام دۆلىتىنىڭ دۆلەت باشلىقى ۋە ۋەكىللەر ئۆمىكى م اراكەش پايتەختى رابات شەھىرىدە تۇنجى قېتىميىغىن ئېچىپ« خەلق ئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى» نى قۇرۇش مەسىلىسى ئۈستىدە مەخسۇس مۇزاكىرە ېئ لىپ بارغان 1970 - يىلى 3 - ئايدا سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ جىددە شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئىسلام ئەللىرى دىپلۇماتىيە مىنىستىرل ىرىنىڭ تۇنجى يىغىنىدا قۇرۇلماقچى بولغان تەشكىلاتنىڭ باشقارمىسىنى تەسىس قىلىش قارار قىلىنغان ۋە تەشكىلاتنىڭ نىزامنامىسى تۈزۈپ چىقىلغان 1970 - يىلى 5 - ئايدا« خەلق ئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى » سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ جىددە شەھىرىدە رەسمى قۇرۇلغان «خەلقئا را ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى»نىڭ مەقسىتى خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئاساسلىق غايىسى ئەزا دۆلەتلەر ئارا ئىتتىپاقلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشر ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدا ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت ئىلىم– پەن قاتارلىق جەھەتلەردىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيت ىشر ئىرقىي ئايرىمچىلىق ۋە ئىرقىي كەمسىتىشنى تۈگىتىش، ھەر خىل تۈردىكى مۇستەملىكىچىلىككە قارشى تۇرۇش، پەلەستىن خەلقىنىڭ مىللىي قانۇنى ھوقۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش يولىدىكى كۈرەشلىرىنى قوللاشر دۇنيا تىچلىقى ۋە بىخەتەرلىكىنى قوغداش قاتارلىقلاردىن ئىبارەتتۇر «خەل قئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى»نىڭ تەرەققىياتى بۇ تەشكىلات خەلقئارادىكى ئىسلام ئەللىرىنىڭ تەشكىلاتى بولۇش سۈپىتى بىلەن 1975 - يىلىدىن باشلاپ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا كۆزەتچى ئورنىغا ئىگە بولۇپ يىغى نغا قاتنىشىپ كەلمەكتە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نىڭ 36 - نۆۋەتلىك يىغىنىدا بىرلە شكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىلەن خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ھەمكارلى شىشى توغرىسىدا قارار ماقۇل، لىنىپ بۇ تەشكىلاتنىڭ خەلقئارادىكى ئورنى مۇئەييەنلەشتۈر ۈلگەن بۇ تەشكىلاتقا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ سانى دەسلەپكى 26 دىن يۈكسىلىپ دۆلەتكە يەتكەن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مۇستەقىل تۈركىي جۇمھۇرىيەتلەردىن ئۆزبېكىستان، قازاقىستان، تۈركمەنى، ستان قىرغىزىستان، تاجىكىستان ۋە ئەزەر بەيجان قاتارلىق ئالتە دۆلەتمۇ بۇ تەشكىلاتقا ئەزا بولغان ئىدى: تەشكىلاتنىڭ رەسمىي تور ئادرېسىoci.org - www.oic
(3) «خەلقئارا مۇسۇلمان ئۆلىمالار ئىتتىپاقى»(ات اد المالمي لملماء المسلمين) «خەلقئارا مۇسۇلمان ئۆلىمالار» ئىتتىپاقى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ھەر خىل مەزھەبتىن بولغان، مۇستەقىل ۋە ھۆر مۇسۇلمان ئالىملىرىدىن تاللانغان بىر گۇرۇپپا كىشىلەر تەرىپىدىن 2004 -يىلى لوندوندا تەسىس قىلىنغان ئىتتىپاق بولۇپ، ئىتتىپاقنىڭ رەئىسى ئەللامە يۈسۈپ قەرداۋىدۇر مۇئاۋىن رەئىسلەر سۈننى ئۆلىمالىرىدىن ئەللامە ئابدۇللا ئىبنى بىيە، شىئە ملاسىئ ىكىدىساينۇد قىلارائقلەخ تلاىكشەت ەۋ رەلىيىمېداكائ ئۆلىمالىرىدىن ئەللامە ئايەتۇللا تەسخىرى ۋە ئابازىيە مەزھىبى ئۆلىمالىرىدىن ئەللامە ئەھمەد خېلىلىقا تارلىقلاردۇر «خەلقئارا مۇسۇلمان ئۆلىمالار ئىتتىپاقى»: نىڭ ئالاھىدىكلىكى تۆۋەندىكىچە
(1) ئىسلامىيلىك بۇ خالىس ئىسلامىي ئىتتىپاق بولۇپ، مۇسۇلمان ئۆلىمالىرىدىن تە شكىل تاپقان ۋە ئىسلام ئۈچۈنلا خىزمەت قىلىدۇ دۇنيادىكى بارچە ئىسلام مەزھەبلىرىگە ۋە جامائەتلىرىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ
(2) خەلقئارالىق بۇ ئىتتىپاق بىرەر دۆلەتكە ياكى بىرەر مىللەتكە خاس ئەمەس، بە لكى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمانلارغا، شۇنداقلا ئىسلام دۇنياسىنىڭ سىرتى دىكى مۇسۇلمان ئەمەس جەمئىيەتلەردە ياشايدىغان ئاز سانلىق مۇسۇلمانلارغىمۇ ۋەكىلل ىك قىلىدۇ
(3) مۇستەقىللىق بۇ ئىتتىپاق بىرەر ھۆكۈمەتكە ياكى بىرەر تەشكىلاتقا ياكى بىرەر جامائەتكە قاراشلىق بولمىغا مۇستەقىل ئىتتىپاق بولۇپ، كۈچىنى خەلقنىڭ ئىشەنچىسىدىن ئالىدۇ. ئەمما ھېچقانداق بىر دۆلەتكە دۈشمەنلىك مەۋقەسىدە بولمايدۇ
(4) يەككىلىك بۇ ئىتت ىپاق بىرەر ھۆكۈمەت تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمان ئۆلىمالىرى ئۆزلىرى تەسىس قىلغان ئىتتىپاقتۇر
(5) ئىلمىيلىك بۇ ئىتتىپاق ئىلىم-مەرىپەت ۋە تەلىم-تەربىيە ئىشلىرىغا كۆڭۈل بۆ لۈشنى ئالدىنقى ئورۇندا قويىدىغان ئىلىم ئەھلىلىرى تەرىپىدىن تەسىس قىلغ ان، ئۆلىمالار ئىتتىپاقى دۇر
(6) دەۋەتچىلىك بۇ ئىتتىپاق تىل ۋە قەلەم بىلەن ئىسلامغا دەۋەت قىلىشنى غايە ق ىلغان بولۇپ ھازىرقى زامان پەن-تېخنىكىلىرىنىڭ ھەممىسى ئىشقا سېلىپ، قۇرئان كەرىمنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە دىنغا دەۋەت قىلىدۇ
(7) ئوتتۇرھاللىق بۇ ئىتتىپاقر ادىكاللىق ياكى پاسسىپلىقتىن يىراق بولغان، ئوت تۇرھاللىق يولىنى تاللىغان ئىتتىپاق بولۇپ، بارلىق ئىشلىرىدا شۇنى تەشۋىق قىلىدۇ
(8) پائالىيەتچانلىق بۇ ئىتتىپاق نەشرىياتقىلا كۇپايە قىلىپ قالماستىن، جىددىي، ئىشلەش قۇرۇپ چىقىش، ئىلمىي قابىلىيەتلەرنى ئىشقا سېلىش بىلەن ئىش ئېلىپ بارىدۇ بۇ ئىتتىپاقنىڭ رەسمىي تور ئادرېسىwww.iumsonline.net:
(4) «خەلقئارا ئىسلام قۇتقۇزۇش تەشكىلاتى» ( )ھيئس اإلغاثس اإلسلاميس المالميس «خەلقئارالىق ئىسلام قۇتقۇزۇش تەشكىلاتى» ئافرىقىدىكى ئاچارچىل ىق سەۋەبلىك يارد ەمگە مۇھتاج ئائىلىلەرگە ياردەم قىلىش مەقسىتى بىلەن كىچىك بىر مۇئەسسەسە سۈپىتىدە 1984 - يىلى ئەنگىلىيە پايتەختى لوندوننىڭ شىمالىدىكى بىرمىنگھال شەھىرىدە تەسىس قىلىنغان بولۇپ كېيىنچە بۇ مۇئەسسەسە خەلقئارالىق ئەڭ چوڭ مۇستەقىل تەشكىلاتلاردىن بىر ىگە ئايلانغ ان ھازىر بۇ تەشكىلاتنىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا شۆبىلىرى قۇرۇلغان ۋەزىپىسى «خەلقئارا ئىسلام قۇتقۇزۇش تەشكىلاتى» يوقسۇللارغا ياردەم قىلىش يېتىملارنى تە مىنلەش ئىشلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ بۇ تەشكىلاتنىڭ ياردىمىدىن ئەڭ كۆپ پايدىلىنىپ كەلگەن دۆ لە تلەر ئالبانىيە، بوسنىيە، بېنگال، ھىندىستان، پاكىستان، پەلەستىن، مالى، سۇدان قاتارلى قلاردۇر «خەلقئارا ئىسلام قۇتقۇزۇش تەشكىلاتى» بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتنىڭ ئىجتىمائ ىي ۋە ئىقتىسادىي ئالىي كېڭىشىگە ئازا تەشكىلاتلارنىڭ بىرى بۇ تەشكىلاتنىڭ رەسمىي تور ئاد رېسى: relief.com - www.islamic
(5) «دۇنيا مۇسۇلمان ياشلار كۇلۇبى»(الندوة المالميس للشباب اإلسلامي) دۇنيا مۇسۇلمان ياشلار كۇلۇبى 1972 - يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ پايتەختى رىياد شەھىرىدە مەرھۇم پادىشاھ پەسەلنىڭ پەر مانى بىلەن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق ئىسلا مىي تەشكىلاتتۇر بۇ تەشكىلات مۇسۇلمان ياشلارنى ئەقىدە، ئەخلاق تەرەپتىن تەربىيىلەش ۋ ە ئۇلارغا ياردەم قىلىش، شۇنداقلا مۇسۇلمان ياشلىرىنى پايدىلىق پائالىيەتلەرگە يېتە كلەشنى مەقسەت قىلىدۇ ۋەزىپىسى دۇنيا مۇسۇلمان ياشلار كۇلۇبى مۇستەقىل ئىسلامىي تەشكىلات بولۇپ، كۆپلىگەن دۆلەتلەردە شۆبىلىرى قۇرۇلغان ۋە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوقۇش خىراجىتىنى كۆتۈرۈشيېتىم بالىلارغا مەخسۇس ئايلىق توختىتى پ ماددىي ياردەم قىلىش، مۇسۇلمان ياشلىرىنى توپلاپ ئۇلا رغا كۇرسلارنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق ئۇلارنى تەربىيىلەش، دىنىي ئەسەرلەرنى باستۇرۇپ تارقىتىش قاتارلىق خىزمە تلەرنى قىلىدۇ: دۇنيا مۇسۇلمان ياشلار كۇلۇبىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسىwww.wamy.org
(6) «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى م ۇداپىئە قىلىش خەلقئارالىق كومىتېتى»( اللجنس المالميس لنصرة النبي) « پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى مۇداپىئە قىلىش خەلقئارالىق كومىتېتى» 2008 -يىلى سەئ ۇدى ئەرەبىستانى پايتەختى رىياد شەھىرىدە تەسىس قىلىنغان مۇستەقىل كومىتېت بولۇپ، پەي غەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇلۇ ما قامىنى مۇداپىئە قىلىش، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ھەققىدە ئىسلام دۈشمەنلىرى تەرىپىدىن تارقىتىلغان تۆھمەتلەرگە، سەپسەتىلەرگە ۋە ھەر تۈرلۈك بولمى غۇر سۆزلەرگە رەددىيە بېرىش ئارقىلىق مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ۋە ئۇنىڭ ئېسىل پەزىلە تلىرىنى تونۇتۇشنى مەقسەت ۋە غايە قى لىدۇ ملاسىئ ىكىدىساينۇد قىلارائقلەخ تلاىكشەت ەۋ رەلىيىمېداكائ پائالىيەتلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى مۇداپىئە قىلىش خەلقئارالىق كومىتېتىنىڭ پائالىيەتلى رى: تۆۋەندىكىچە
(1) مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ھەر خىل تىللارغا تەرجىمە قىلىپ تا رقىتىش
(2) مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنى تونۇتۇش يولىدا ھەر خىل پروگراممى لارنى تەييارلاش
(3) مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ئېنتېرنېت تورلىرىدا ئەرەبچە ۋە ئى نگىلىزچە ئىككى تىلدا تارقىتىش
(4) مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنىڭ تەرجىمىھالى ھەققىدە سىنئالغۇ ۋە ئۈن ئالغۇ پلاست ىنكىلىرىنى چىقىرىپ ھەقسىز تارقىتىش
(5) مۇھەممەد ئەلەيھى سالامنىڭ تەرجىمىھالى ھەققىدە ئىنگىلىز تىلىدا ئايلىق ژۇرن ال چىقىرىش (6 ) مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆگىتىش ئۈچۈن مەخسۇس كۇرسلارنى ئېچىش (7، ) مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنىڭ تەرجىمىھالى يېزىلغان كىتابچىلارنى بازارلاردا دوختۇرخانىلاردا، ئايرودرۇملاردا ۋە ئادەم توپلىشىدىغان جايلاردا كەڭ تارقىتىش
(8) ئىسلام دۈشەمنلىرىنىڭ سەپسەتىلىرىگە ۋە تۆھمەتلىرىگە رەددىيە بېرىدىغان ئىل ىم ئەھلىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ چىقىش (9 ) مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى تونۇتۇش ئۈچۈن مەخسۇس يىغىنلارنى چاقىرىش (
- تېلېفون، فاكس، بوچتا، ئېلخەتلەر ئارقىلىق مۇھەممەد ئەلەيھىسالام ۋە ئۇنىڭ تەرجىمىھالى ھەققىدە سورىغانلارغا قانائەتلىك جاۋابلارنى بېرىش: رەسمىي تور ئادرېسىwww.nusrah.com
(7) «ئەزھەر ئىسلام تەتقىقات ئاكادېمىيىسى» (مجمع الب وث اإلسلا ميس باألزھر) مىسىردىكى ئەزھەر ئىسلام تەتقىقات ئاكادېمىيىسى ئەزھەر ئالىي بىلىمگاھىنىڭ 103-نومۇرلۇق قارارىغا ئاساسەن 1961 - يىلى ئىسلام مەزھەبلىرىنىڭ ھەممىسىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان كاتتا ئۆلىمالاردىن 50 تىن كۆپرەك كىشىنىڭ ئىشتىراكى بىلەن تەسىس قىلىنغان كومىتېت بولۇپ، ئەزالىرىنى يېشى 40 تىن كىچىك بولماسلىق، تەقۋالىقى بىلەن تونۇلغان بولۇش، ئىسلامىي ئالىي مەكتەبلەردىن بىرەرسىنى پۈتتۈرگەن بولۇش ۋە ئىسلامىي ئىلىم ساھەلەرنىڭ بىرەر ئىلمىي مەھسۇلاتى بولۇش شەرتى بىلەن تاللايدۇ ئەزھەر ئىسلام تەتقىقات ئاكادېمىيىسىگە ئەزا ئۆلىمالارنىڭ 20 دىن باشقا دۆلەت پۇخرالىرىدىن بولغانلىقى بۇ ئاكادېمىيىنىڭ مىسىرغا خاس بولماستىن، تىل، رەڭ ۋە دۆ لەت ئايرىمايدىغان خەلقئارالىق بۇ ئاكادېمىيە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ: بۇ ئاكادېمىيىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسىwww.alazhar.gov.eg ۋەزىپىسى ئەزھەر ئىسلام تەتقىقات ئاكادېمىيىسىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئىسلام دىنىغا مۇناس ىۋەتلىك مەسىلىلەر ئۈستىدە كەڭ تەتقىقات ئېلىپ بېرىش، ئىسلام مەدەنىيىتىنى ھەر قانداق بىر سىياسىي ۋە مەزھەبىي تەرەپدارلىقىدىن خالىي قىلغان ھالدا، ئۇنىڭ ھ ەقىقىتىنى چۈشەندۈرۈش ۋە ھەر قايسى ئىلىم-مەرىپەت ساھەلىرىنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىش، شۇنداقلا ئەقىدىگە مۇناسىۋ ەتلىك ئىجتىمائىي مەسىلىلەر ھەققىدە ئۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئىبارەتتۇر
(8) «سەئۇدى ئەرەبىستان كاتتا ئۆلىمالار ھەيئىتى» (ھيئسكبار الملماء بال مملكس المربيس السموديس) «سەئۇدى ئەرەبىستان كاتتا ئۆلىمالار ھەيئىتى» سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىنىڭ -، نومۇرلۇق پەرمانىغا ئاساسەن 1971 -يىلى ئىسلام شەرىئىتىگە مۇتەخەسسىس ئالىملاردىن تاللاپ قۇرۇلغان ھۆكۈمەت مۇئەسسەسى بولۇپ سەئۇدى ئەرەبىستانى ھۆكۈمىتى تەرى پىدىن دىنىي مەسىلىلەر ھەققىدە پەتىۋا بېرىش ھەققى بېرىلگەن يېگانە ئورگاندۇر سەئۇدى ئەرەبىستانىدىكى«پەتىۋا ئىشلىرى كومىتېتى» بۇ ئورگانغا قارايدۇ ۋەزىپىسى «سەئۇدى ئەرەبىستان كاتتا ئۆلىمالار ھەيئىتى»نىڭ ۋەزىپىسى ھەر قايسى دىنىي ماۋز ۇلاردا ئىلمىي تەتقىقاتلارنى نەشر قىلىش، مۇسۇلمانلار كىشىلىك تۇرمۇشىدا دۇچ كەلگەن مەسى لىلەر ھەققىدە قارار چىقىرىش ۋە«پەتىۋا كومىتېتى» تەييارلىغان پەتىۋالارنى تەستىقلاشتىن ئىبارەت تۇر بۇ ھەيئەتنىڭ: رەسمىي تور ئادرېسى http: //www.alifta.com
(9) «ھىندىستان ئىسلام ىقھى ئاكادېمىيىسى» (مجمع الفقە اإلسلامي بالھند) «ھىندىستان ئىسلام فىقھى ئاكادېمىيىسى» 1988 - يىلى ھىندىستاندا دىنىي ۋە ئىلمىي مۇئەسسەسە سۈپىتىدە ئەللامە قازى قاسىمىي دېگەن كىشىنىڭ باشچىقىلىدا، ھىنستان تەۋ ەسىدە تونۇلغان فىقھىشۇناس ئالىملارنىڭ ئىشتىراكى بىلەن تەسىس قىلىنغان ئىسلامىي ئاكادې مىيىدۇر ۋەزىپىسى «ھىندىستان ئىسلام فىقھى ئاكادېمىيىسى» نىڭ ۋەزىپىسى ھىندىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئۇچرايدىغان مەسىلىلەر ھەققىدە پەتىۋا بېرىش، شەرىئەت ئەھكاملىرىنى بايان قىلىشتىن ئىبارەت بۇ ئاكادېمىيىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسى: india.org - www.ifa ملاسىئ ىكىدىساينۇد قىلارائقلەخ تلاىكشەت ەۋ رەلىيىمېداكائ ( ) «ياۋروپا پەتىۋا ۋە ئىلمىي تەتقىقات كېڭىشى»(المجلس األوروبي لإل تاء والب وث) ياۋروپا پەتىۋا ۋە ئىلمىي تەتقىقات كېڭىشى 1997 - يىلى ئەنگىلىيە پايتەختى لوندوندا تەسىس قىلىنغان، ئىسلا مىي ئىشلارغا مۇتەخەسسىس، مۇستەقىل كېڭەشتۇر كېڭەش ئەزالىرى سۈننى ۋە شىئە ئالىملىرىدىن تاللانغان كاتتا ئۆلىمالار بولۇپ، ئۇنىڭغا تونۇلغان ئالىمد وكتۇر يۈ سۈپ قەرداۋى رىئاسەتچىلىك قىلىدۇ كېڭەشنىڭ ھازىرقى قارارگاھى ئېرلاندىيىدە ۋەزىپىسى «ياۋروپا پەتىۋا ۋە ئىل مىي تەتقىقات كېڭىشى» نىڭ ۋەزىپىسى ئىسلام ئەللىرىدىكى، خۇسۇسەن ياۋروپا ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش خەلقى مۇسۇلمان ئەمەس جەمئىيەتلەردە ياشايدىغا ئاز سانلىق مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك ئۇچراپ تۇرىدىغان، شەرىئەت ھۆكۈمىنى تەلەب قىلىدىغان مەسىلىلىرىنى قۇرئان كەرىم ۋە سۈننەتنىڭ روھىغا ئاساسلىنىپ ھەل قىلىش، پەتىۋا تەلەب قىلىغان ئىشلار ھەققىدە پەتىۋا بېرىش، ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئىسلام دىنىنى ۋە ئىسلام مەدەنىيىتىنى تەشۋىق قىلىش، مۇسۇلمان ئۆلىمالىرىنىڭ پىكىر-قاراشلىرىنى بىر-، بىرىگە يېقىنلاشتۇرۇش فىقھىي مەسىلىلەردە ئۆلىمالار ئارىىسىدا كېڭىشىپ بىرلىك ھاسىل قىلىشتىن ئىبارەت كېڭەشنىڭ: رەسمىي تور ئادرېسىwww.olamaashareah.net ( ) «ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى»تارمىقىدىكى«ئىسلام ىقھى ئاكادېمىيىسى» ( مجمع الفقە اإلسلامي لرابطس المالم اإلسلامي) «ئىسلا م ئەللىرى ئىتتىپاقى» نىڭ تارمىقىدىكى«ئىسلام فىقھى ئاكادېمىيىسى» دۇنيانى ڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ئىسلام ئۆلىمالىرىدىن ۋە فىقھىشۇناسلىرىدىن تاللانغان بىر گۇرۇ پپا كىشىلەرنىڭ ئىشتىراكى بىلەن 1977 -يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىدا تەسىس قىلىنغان خەلقئ ارالىق ئاكادېمىيىدۇر ۋەزىپىسى «دۇنيا ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى» تارمىقىدىكى«ئىسلام فىقھى ئاكادېمىيىسى» نىڭ ۋ ەزىپىسى مۇسۇلمانلارنىڭ كىشىلىك ۋە ئىجتىمائىي ھاياتىدا كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان يېڭى مەسىلىلەر ھەققىدە پىكىر-قاراشلىرىنى بىلدۈرۈش ۋە ئىسلام شەرىئىتىنىڭ ئەھكاملىرىغا مۇۋاپىق ھ الدا، ئى سلام ئۇممىتىنىڭ نەزىرى يە ۋە ئەمەلىيەت جەھەتتىكى بىر پۈتۈنلىكىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشقا تىرىشىشتىن ئىبارەت بۇ ئاكادېمىيىنىڭ: رەسمىي تور ئادرېسىwww.themwl.org/publications/default ( ) «ئىسلا م ھەمكارلىق تەشكىلاتى» نىڭ تارمىقىدىكى«ئىسلام ىقھى ئاكادېمىيىسى» ( مجمع الفقە اإلسلامي لمنظمس التماون اإلسلامي) «خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى» نىڭ تارمىقىدىكى«ئىسلام فىقھى ئاكادېمىيىسى» 1983 - يىلى 6 -ئايدا سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ مەككە مۇكەررەمە شەھىرىدە تەسىس قىلىنغان، بولۇپ 43 دۆلەت ئىشتىراك قىلىدۇ ۋە 58 دۆلەتتىن تاللانغان ئۆلىمالار، ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرى ۋە فىقھىشۇناسلار بۇ ئاكادېمىيىگە ئەزا بولغان قارارگاھى جىددە شەھىرىدە ۋەزىپىسى « خەلقئارا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى» تارمىقىدىكى«ئىسلام فىقھى ئاك ادېمىيىسى» نىڭ ۋەزىپىسى ئىسلام ئەللىرىدە كىشىلەرنىڭ كۈنلۈك تۇرمۇشىدا ئوتتۇرىغا چىقىپ تۇرىدىغا، ن شەرىئەت ھۆكۈمى تەلەب قىلىدىغان مەسىلىلەرنى قۇرئان كەرىم ۋە سۈننەتنىڭ روھىغا ساسلىنىپ ھەل قىلىش ۋە پەتىۋا تەلەب قىلىدىغان مەسىلىلەردە پىكىر-قاراشلىرىنى ئوت تۇرىغا قويۇش، شۇنداقلا مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئىسلام فىقھىنى تارقىتىش ھەم ئومۇملاشتۇرۇشتىن ئىبارەت بۇ ئاكادېمىيىنىڭ: رەسمىي تور ئادرېسىwww.fiqhacademy.org.sa ( ) تۈركىيە«ئىسلام تەتقىقات مەركىرى» تۈركىيىدىكى«ئىسلا م تەتقىقات مەركىزى» 1975 - يىلى«تۈركىيە دىيانەت ئىشلىرى ۋەقپى » تەرىپىدىن ئسىتانبۇلدا قۇرۇلغان بولۇپ، كۆپلىگەن ئىلمىي خىزمەتلەرنى قىلىپ كەلمەك تە «تۈركىيە دىيانەت ئىشلىرى ۋەقپى» نىڭت ۈركىيە ئى چى ۋە سىرتىدىكى ئىسلامىي پائالى يەتلىرى ئىچىدە ئسىلام ئېنسىكلوپېدىيى، سى تۈزۈپ چىقىش قارار قىلىنىپ 1983 -يىلى ئىستانبۇلدا مەخسۇس ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى تۈزۈپ چىقىش كومىتېتى قۇرۇلغان ۋە 1988 - يىلى ئېنسىكلوپېدىيە تۈزۈش پائالىيىتى رەسمىي باشلانغان 1993-يىلىغا كەلگەندە«ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى تۈزۈپ چىقىش كومىتېتى» بىلەن«ئىسلا م تەتقىقات مەركىزى» ئىككىسى «دىيانەت ئىشلىرى ۋەقپى» تەرىپىدىن«ئىسلام تەتقىقات مەركىزى» دېگەن نام ئاستىدا بىرلەشتۈرۈلگەن شۇندىن بىرى ئۇلار ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسىنى تۈزۈپ چىقىش ئىشلىر ىنى بىرلىكتە داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە پائالىيەتلىرى «تۈركىيە ئىسلام تەتق ىقات مەركىزى»نىڭ ئاساسلىق پائالىيەتلىرى ئىسلام ئېنسىكلوپ ېدىيىسىنى تۈزۈشنى داۋاملاشتۇرۇش، ئىلىم تەتقىقاتى، خۇسۇسەن ئىسلامىي ئىلىملەر تەتقىقاتى بى لەن شۇغۇللىنىش ۋە دىنىني ئەسەرلەرنى بارلىققا كەلتۈرۈشتىن ئىبارەتتۇر ئۇلار ھازىرغى چە ئەرەب تىلىدىن كۆپلىگەن دىنىي ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلغان ۋە بەزى ئەسەرلەرنى يېزى پ چىققان رەسمىي تور ئادرېسى: www.isam.org.tr ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى «تۈركىيە دىيانەت ئىشلىرى ۋەقپى» گە قاراشلىق«ئىسلام تەتقىقات مەركىزى» تەرىپىدىن ھازىرلىنىۋاتقان ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى 15441 ماۋزۇدىن تەر كىپ تاپقان بولۇپ، ئوخشاش بولمىغان ئىلىم ساھەلىرىدىن بولغان بەت ئاستىدىكى بۆلۈملەرنى قوشقاندا 16915 ماۋزۇدىن تەركىپ تاپىدۇ چوڭ ھەجىملىك 40 توم بولۇپ چىقىشى پىلانغان بۇ ئېنسىكلوپېدىيىنىڭ 32 - تومغا قەدەر بولغانلىرى 2006 - يىلى نەشرىدىن چىققان ئىدى ھازىر 39 -توم ى يېزىلىپ بولغان ملاسىئ ىكىدىساينۇد قىلارائقلەخ تلاىكشەت ەۋ رەلىيىمېداكائ بۇ ئېنسىكلوپېدىيىنى تۈزۈپ چىقىش ئۈچۈن تۈركىيە ئىچى ۋە سىرتىدىن 2000 دىن كۆپرەك مۇتەخەسىس ئىشلىمەكتە ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسىنىڭ مەزمۇنى ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسىدە ئىسلامىي ئىلىملەر، ئىسلام- تۈرك مەدەنىيىتى، ئسىلام تارىخى تارىختىكى ئىسلامد ۆلەتلىرى، ئىسلامىي ئەسەرلەر، مۇسۇلمانلارنىڭ يۇرتلىرى، ئىسلام دۇنياسىدىكى مەشھۇر شەخسلەر-ئۆلىمالار، سىياسىيۇنلار، قوماندانلار، مۇھىم تارىخىي ۋەقەلىكلەر، كىشىلىك ھاياتتا تەسىرى كۈچلۈك بولغان ئىشلار ۋە مەسىلىلەر، مۇسۇلمان بولمىسىمۇ ئىسلامغا ۋە مۇسۇلمانلارغا م ۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەرنى يازغان ياكى خىزمەت كۆرسەتكەن شەخسلەر، دۇنيادىكى دىنلار قاتارلىقلار ئورۇن ئالغان: رەسمىي ئادرېسىwww.islamansiklopedisi.org ( ) « مىسىر پەتىۋا مەركىَى» ( )دار اإل تاء المصريس «مىسىر پەتىۋا مەركىزى»، ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ قەدىمىي پەتىۋا مەركىزى بولۇپ 1895 -يىلى مىسىر دىيارىنىڭ سابىق مۇپتىسى، ئىسلاھاتچى ئالىم مۇھەممەد ئابدۇنىڭدە، ۋرىدە مىسىر ھۆكۈمىتىنىڭ 55 - نومۇرلۇق قارارى بىلەن مىسىرنىڭ قاھىرە شەھىرىدە تەسىس قىلىنغان مىسىر پەتىۋا مەر كىزىنىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئورنى ۋە ئىناۋىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ئۆلىمالىرىنىڭ ھەر قايسى ئىسلام ئەللىرىدىن تاللانغان، مۇجتەھىد، ئۈستۈن س ەۋىيىلىك بولىشى ۋە پەتىۋا ئىشلىرىدا ئىسلام دىنىنىڭ غايىسى بىلەن خەلقنىڭ مەنئەتى ئىككىسىگە رىئايە قىلىشتا ئىنتايىن ئېھ تىياتچانلىق بىلەن ئىش كۆرىشى بىلەن مەشھۇردۇر «مىسىر پەتىۋا مەركىزى» كاتتا ئۆلىمالاردىن تەشكىللەنگەن پەتىۋا كومىتېتى، دىن ىي تەتقىقات بۆلۈمى، پەتىۋا ئۇسۇللىرىنى ئۆگىتىش مەركىزى، تەرجىمە مەركىزى، تېلېفون ۋ ە ئېلخەت ئارقىلىق سورالغان سوئاللارغا جاۋاب بېرىش مە ركىزى قاتارلىق بۆلۈملەرنى ئۆ ز ئىچىگە ئالىدۇ ۋەزىپىسى «مىسىر پەتىۋا مەركىزى» دىنىي ۋە قانۇنىي ئىككى چوڭ ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئالغان بو، لۇپ دىنىي ۋەزىپىسى دىنىي سوئاللارغا جاۋاب بېرىش، پەتىۋا تەلەب قىلغانلارغا پەتىۋا ب، ېرىش چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا پەتىۋا ئىشلىر ىنى ئۆگىتىش، دىنىي باياناتلارنى ئېلان قىلىش، ئىلم ىي تەتقىقاتلار نەتىجىسىدىن كىتابلارنى نەشر قىلىش، ئىسلام دىنىغا ياكى قۇرئان كەرىمگە ياكى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا قارشى تارقىتىلغان سەپسەتىلەرگە، پىتنىلەرگە ۋە شەك-شۈبھ ىلەرگە ۋاقتىدا رەددىيە بېرىشيىراقتىكى لەرگە ئىسلام دىنىدىن دەرسلەرنى بېرىش، چەتئەلدى كىلەرنىڭ مۇ سوئاللىرىغا جاۋاب بېرىش قاتارلىقلادۇر «مىسىر پەتىۋا مەركىزى» نىڭ قانۇنىي ۋەزىپىسى مىسىر جىنائىي ئىشلار مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان جىنايەتلەرنىڭ دېلوسىنى شەرىئەت ئەھكامى بويىچە تەكشۈرۈپ چىقىپ، بۇ ھۆكۈمنى كۈچكە ئىگە قىلىش ياكى رەت قىلىشتىن ئىبارەتتۇر پەتىۋا مەركىزى تەستىقلىمىغان ھەر قانداق بىر ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىنمايدۇ مەركەزنىڭ رەسمىي: تور ئادرېسىلىرى alifta.com - www.dar alifta.org - www.dar alifta.net - www.dar: تېلېفون مومۇرلىرى مىسىر ئىچىدىن 107، گە چەتئەرردىكىلەر 0020225970400 ۋە 0020225970430 نومۇرلارغا تېلېفون قىلىپ سوئال سورايدۇ: فاكس نومۇرى 0020225926143 ( ) سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى سەئۇدى ئەرەبىستان دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مەرھۇم ئابدۇلئەزىزنىڭ زامانىدا، ھىجرىيىنىڭ 1368 -يىلى زۇلھەججە ئېيىنىڭ 11 - كۈنى (مىلادىيىنىڭ 1949 -يىلى 1 -ئۆكتەبىر) ھەج پائالىيىتى ئېلىپ بېرىلىدىغان مۇق ەددەس جايلا ردىن مىنا رايونىدىكى كىچىك بىر چېدىر ئىچىدىن تۇنجى قېتىم ئاڭلىتىشىنى باشلىغان بولۇپ، دەسلەپ كى قەدەمدە كۈنىگە 18 سائەتتىن ئاڭلىتىش باشلىشى بىلەن دۇنيا رېكورتىنى قىرغان ئىدى ش ۇ ۋاقىتتىكى سەئۇدى ئەرەبىستان ۋەلى ئەھدىسى مەرھۇم فەيسەل جانابلىرى سەئۇدى ئەرەبىس تان رادىئوسىنىڭ تۇنجى ئېچىلىش نۇتقىنى سۆزلىگەن چاغدا، شۇ يىلقى ھەج پەرزىنى ئادا قى لىش ئۈچۈن مىناغا ھازىر بولغان ئىسلام ئەھلى قاتتىق ھاياجانغا تولغان ئىكەن سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئىوسى شۇ كۈندىن بىرى ئاڭلىتىشىنى دەۋرنىڭ تەلەپلىرىگە م اس ھالدا كۈنسې رى تەرەققىي قىلدۇرۇپ بۈگۈنگىچە داۋام قىلىپ كەلدى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى ئاشۇ ئاتمىش يىللىق شانلىق تارىخى بويىچە، ئىسلام دۇنياسىغا ۋە مۇسۇلمان لارغا ئەڭ ئۇنتۇلماس خىزمەتلەرنى كۆرسىتىپ كەلمەكتە سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى 1965 - يىلىغا كەلگۈچىلىك جىددەر ادىئوسى دېگەن نام ب ىلەن، تونۇلۇپ كەلگەن بولۇپ 1965 -يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان پايتەختى رىياد شەھىرىدە رىياد رادىئوسى تەسىس قىلىنغاندىن كېيىن، سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى جىددە رادىئوسى ۋە رىياد رادىئوسى دەپ ئىككىگە ئايرىلغان بولدى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسىنى ڭ چەتئەل تىللىرى بۆلۈملىرى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى تەسىس قىلىنىپ، بىر يىلدىن كېيىنلا، بۇ رادىئو تەركىبىگە چەتئەل تىللىرىدا ئاڭلىتىش بېرىدىغان بۆلۈملەرنى كىرگۈزۈشنىڭ زۆرۈرلىكى ھېس قىلىنىشقا باشلىغان ۋە بۇ ماۋزۇدا جىددىي مۇزاكىرىلەر قىلىنغان ئىدى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى تەركىبىگە چەتئەل تىللىرىنى كىرگۈزۈش پىكرى دەسلەپتە ھەر يىلى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن مەككىگە كېلىدىغان ھاجىلارغا ئىسلام دىنىنى تەشۋىق قىلىش، خۇسۇسەن ھەجنىڭ ئەھكاملىرىنى تونۇتۇش ئارزۇسى بىلەن باشلانغان بولۇپ، كېيىنچە پۈتۈن دۇنياغا ئېچىلىشقا باشلىغان شۇنداق قىلىپ مىلادىيىنىڭ 1950 - يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى تەركىبىگە تۇنجى قېتىم چەتئەل تىللىرى بۆلۈملىرى قوشۇلغان بولۇپ، ھېندونوزىيە ۋە ئۇردۇ تىللىرىدا ئاڭلىتىش بېرىش بۆلۈملىرى شۇ يىلى رەسمى ئاڭلىتىش بېرىشكە باشلىغان ئىدى ملاسىئ ىكىدىساينۇد قىلارائقلەخ تلاىكشەت ەۋ رەلىيىمېداكائ شۇنىڭد ىن باشلاپ سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى تەركىبىگە تەدرىجى ھالدا چەتئەل تىللىرى، بۆلۈملىرى قوشۇلۇشقا باشلاپ، ئەرەب تىلىدىن باشقا، ئىنگىلىز، فرانسۇز، تۈرك، پارس بېنگال، ئۇيغۇر، ساۋاھىل، بامبارى، پاشتۇ تىللىرى بۆلۈملىرى كىرگۈزۈلگەن رەسمىي تور ئادرېسى: www.saudiradio.net سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسىنىڭ ئۇيغۇر بۆلۈمى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسىنىڭ ئۇيغۇر بۆلۈمى مىلادىيە 1982 يىلى 3 - ئاينىڭ 8 -كۈنى يەكشەنبىدىن ئېتىبارەن كۈنىگە بىر سائەتتىن، ئاڭلىتىش باشلىغان بولۇپ 1999 - يىلىغا كەلگەندە، رادىئو ئاڭلىغۇچىلارنىڭ تەكلىبىگە ئاساسەن، ئاڭلىتىش ۋاقتى كۈنىگە ئىككى سائەتگە، 2007 - يىلى 12 - ئايدىن باشلاپ 3 سائەت كە چىقىرىلغان 2010 -يىلى 1 -فېۋرال كۈنىدىن باشلاپ ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ ئاڭلىتىشى ئېنتېرنېت تورىغا قويۇلغان ئۇيغۇر بۆلۈمى ھەر كۈنى ئۈرۈمچى ۋاقتى كەچ سائەت 9 دىن 10 30 غىچە، ئۇيغۇر تىلىدا 10 30 دىن گىچە ئۆزبېك تىلىدا (سەئۇدى ئەرەبىستان ۋاقتى كەچ سائە ت 6 دىن 9 غىچە) جەمى 3 سائەت ئاڭلىتىش بېرىپ كەلمەكتە ھازىر ئۇيغۇر بۆلۈمىدە 7 سى، ئۆزبېك 12 سى ئۇيغۇر جەمى 19 ئادەم ئىشلەيدۇ ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ پرو گرامما تۈرلىرى ۋە ۋاقىت ئۆلچىمى سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسىنىڭ ئۇيغۇر بۆلۈمى ئوخشاش بولمىغان كۈنلۈك ۋە ھەپتىل ىك، پروگرامملارنى ئاڭلىتىدىغان بولۇپ دىنىي، ئىجتىمائىي، ئىلمىي پروگراممىلارنى ئاڭ لىتىدۇ دىنىي پروگراممىلار سالماقلىقنى ئىگىلەيدۇ مۇندىن باشقا خەلقئ ارا خەۋەرلىرى ۋە ئى لمىي مۇسابىقە پروگراممىلىرىمۇ بار ھەپتىلى كپروگراممىلارنىڭ ۋاقىت ئۆلچىمى 15 مىنۇت بولۇپ، ئىسلام ئەقىدىسى، ئەخلا، ق ئىبادەت ئەھكاملىرى، ئىسلام فىقھى، ئىسلام ئىقتىسادى، مەسجىدى ھەرەم ۋە مەسجىد نە بەۋىدە ئوقۇلغان خۇتبىلەرنىڭ تەرجىمىسى، ئىسلا م تارىخى، ساھابىلارنىڭ ھاياتى، سەئۇدى ئەرەبىستان تەرەققىياتى، ئۈلگىلىك ئىسلام جەمئىيىتى، ئاياللارغا مۇناسىۋەتلىك ئەھ كاملار قاتارلىقلار ئاڭلىتىلىدۇ، كۈندىلىك پروگراممىلار قۇرئان تىلاۋىتى، ئۇنىڭ تەپسىرى، ھەدىس شەرھى گېزىت خەۋەرلىرى ۋە خەلقئارا خەۋەرلەردىن ئىبارەت بولۇپ، بۇلارنىڭ ۋاقىت ئۆلچىمى 10 مىنوتتۇر، ئەمما ئىلمىي مۇسابىقە پروگراممىسى ئايلىق پروگرامما بولۇپ رادىئو ئاڭلىغۇچىلارغا مۇسابىقە سوئاللىرى ئاڭلىتى لىدۇ ئۇلار پوچتا ياكى ئېلخەت ئارقىلىق يازما ھ الدا لىرىنى ئەۋەتىدۇ سوئاللارغا توغرا جاۋاب بەرگەن لەردىن چەك تاشلاش ئارقىلىق 2 كىشىنى تاللاپ، ئۇلارنىڭ ھەر بىرىگە ئاي ئاخىرىدا رادىئو تەرىپىدىن 130 دوللاردىن مۇكاپات پۇلى ئەۋەتىپ بېرىلىدۇ: ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسى www.sjrt.org ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ ئىلمىي مۇسابىقە پروگراممىسىغا قاتناشقۇچىلار لىرىنىwww.sjrtmusabiqe@gmail.com غا ئەۋەتىدۇ ( ) «ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى (»جاممس الدول المربيس) ۋە ئەرەب ئەللىرى «ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى »ئەرەب دۇنياسىدىكى ۋەكىللىك خاراكتېرگە ۋە مەلۇم تەسىرگە ئىگە تەشكىلات بولۇپلا قالماستىن، ئەڭ بۇرۇن قۇرۇلغان رايون خاراكتېرلىك تەشكىلاتلارنىڭ بىرىدۇر«ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى » ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش، ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ مۇستەقىللىقىنى ۋە ئىگىلىك ھوقۇ قىنى قو، غداش ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئىشلىرى ۋە مەنپەئەتلىرىنى ئومۇميۈزلۈك ئويلىشىشنى ئاساسىي م ەقسەت قىلىدۇ «ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى» 1945 – يىلى 3 - ئاينىڭ 22 - كۈنى مىسىر ھۆكۈمىتىنىڭ، تەشەببۇسى بىلەن مىسىر، سۈرىيە، ئىراق، لىۋان، سەئۇدى ئەرەبىستانىيەمەن ئى ئوردانىيىدىن ئىبارەت يەتتە ئەرەب دۆلىتىنىڭ ۋەكىللىرى مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيىت ىنىڭ پايتەختى قاھىرە شەھىرىدە، مەخسۇس يىغىن ئېچىپ«ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى» نىڭ ئاساسىي نىزامنامىسى، نى ماقۇللاپ بۇ تەشكىلاتنىڭ رەسمىي ئېلان قىلغان ئۆتكەن 60 ن ەچچە يىلدىن بىرى بۇت ەشكىلاتقا ئەزا دۆلەتلەر ئۆزلۈكسىز كۆپىيىپ بېرىپ ھازىر 22 گە يە تكەن بۇ تەشكىلاتنىڭ باش شىتابى قاھىرە شەھىرىدە «ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى»نىڭ دائىرىسى «ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى» نىڭ دائىرىسى پەقەت ئەرەب ئەللىرى بىلەن چەكلىنىدۇ ئەرەب ئەللىرى دېگىنىمىز ئادە تتە ئەرەب مىللىتىنى ئاساسىي گەۋدە قىلىپ تەشكىللەنگەن دۆلەتلەر بولۇپ، ئۇلار ئەرەب تىلىدىن ئىبارەت ئوخشاش بىر تىلنى قوللىنىدۇ بۇ دۆلەتلەردىكى مۇتلەق كۆپ سانلىق كىشىلەر ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ ھازىرقى ئەرەب دۆلەتلىرى ھازىر ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ سانى گ ە يەتكەن بولۇپ، بۇ دۆلەتلەردىن 12 دۆلەت، ئاسىياغا 10 دۆلەت ئافرىقىغا جايلاشقان ئاسىيادىكى ئەرەب دۆلەتلىرى: سەئۇدى، ئەرەبىستانىيەمەن، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى، ئومان، كۇۋېيت، بەھرەين، قاتار، ئىراق سۈرىيە، ئىئوردانىيە، لىۋان ۋە پەلەستىن قاتارلىقلاردۇر ئافرىقىدىكى ئەرەب دۆلە: تلىرى، مىسىر، ئالجىرىيە، ماراكەش، سۇدان، تۇنىس، لىۋىيە، سۇمالى، ماۋرىتانىيە، جىبۇتى غەربىي سەھرا قاتارلىقلاردۇر تەپسىرلەرگە مۇناسىۋەتلىك مەسى لىلەر.
جاۋاب: تەپسىر ئىلمى- قۇرئان كەرىم ئايەتلىرىنىڭ مەنىلىرىنى يېشىپ، ئاللاھ تائالانىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنى چۈشىنىپ، ئۇلارنى ئىلمىي بىر ئۇسلۇبتا ئوچۇقلاشنى مەق سەت قىلغان بىر ئىلىم تۈرىدۇر.
جاۋاب: مۇپەسسىر– قۇرئان كەرىمدە ئاللاھ تائالانىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنى ياخشى، چۈشىنىپ ئايەتلەرنى شەرھلەپ چۈشەندۈرگەن ۋە مەنىلىرىنى ئوچۇقلىغان ئالىمنى كۆرسىتىدۇ.
جاۋاب: قۇرئان كەرىمنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھايات ۋاقتىدا ئۆزى ئىزاھلاپ چ ۇشەندۈرەتتى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ساھابىلىرى ئىزاھلاش ۋە تەپسىر قىلىشقا باشلىغان ساھابىلار ئىچىدە قۇرئان كەرىمنى ئەڭ كۆپت ەپسىر قىلغانلار ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى، ھەزرىتى ئۆمەر، ھەزرىتى ئوسمان، ھەزرىتى ئەلى قاتارلىق 4 خەلىپە، ئى بنى مەسئۇد، ئىبنى ئابباس، زەيد ئىبنى سابىت، ئۇبەييە ئىبنى كەئب، ئەبۇ مۇسا ئەشئەرىي ۋە ئابدۇللا ئىبنى زۇبەير قاتارلىق ئالىم ساھابىلاردۇر ئۇلاردىن كېيىن ئىككىنچى ئەۋلاد مۇسۇلمانلار (تابىئىينلار) تەپسىر قىلغان ئەمما ئۇلار قۇرئان كەرىمنى كىشىلەرنىڭ ئېھتىياجىغا ۋە سوئاللىرىغا يېتەرلىك ھالدا تەپسىر قىلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ قى لغان تەپسىرلىرىنىڭ كۆپىنچىسى كىتاب شەكلىدە قالدۇرۇلمىغان قۇرئان كەرىمنى تەپسىر قىلىش يولى تاقىيامەتكىچە ئوچۇق.
جاۋاب: ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھايات ۋاقتىدا قۇرئان كەرىمنىڭ ئەقىدە، ئەخلاق، ئىبادەت ئائىلە، ھالا-، ھارام مۇئامىلە قاتارلىق شەرىئەت ئەھكاملىرىغا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلىرىنى ئۆزىنىڭ ھەدىسلىرى ۋە ئەمەلىي ئىش- ھەرىك ەتلىرى ئارقىلىق تەپسىلىي بايان قىلىپ بەرگەن بولسىمۇ، شەرىئەت ئەھكاملىرىغا مۇناسىۋەتلىك بولمىغان ۋە كىشىلەر، سورىمىغانلىرىنىڭ تەپسىرلىرىنى قىلمىغان بەلكى ئۇلار نى كېلەچەك نەسىللەرنىڭ ئىجتىھادىغا تاپشۇرغان چۈنكى قۇرئان كەرىمدىن ئىلگىرىكى ساماۋىي كىتابلار مەل ۇم بىر زامان ۋە، مەخسۇس ماكانلارنى كۆزدە تۇتقان ھالدا چۈشۈرۈلگەن بولسا قۇرئان كەرىم تا قىيامەتكىچە داۋام قىلىدىغان، پۈتۈن ئىنسانىيەت ئۈچۈن چۈشكەن مەڭگۈلۈك دەستۇر ۋە مۆجىزە بولغانلىقتىن، ئۇنىڭ مۆجىزىلىرى ئىلىم- پەننىڭ تەرەققىياتى ۋە زاماننىڭ ئىلگىرىلىشىگە ئەگىشىپ ھەر بىر ئەسىرنىڭ تەرەققىيات سەۋىيىسىگە مۇناسىپ ھالدا ئاز- ئازدىن نامايان بولۇپ تۇرۇشى تەق ەززا قىلىن اتتى ئەگەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام قۇرئان كەرىمنىڭ ھەممىسىنى تەپسىر قىلىپ ئۇنىڭدىكى ئىلمىي ھەقىقەتلەرنىڭ ھەممىسىنى ئوچۇقلىغان بولسا، شۇ ۋاقىتتىكى ئى نسانلارنىڭ ئە قلىيىتى ئۇلارنى قوبۇل قىلالمىغانلىقتىن، دىننىڭ ئاساسلىق جەۋھەرىي مەسىلىلىرىگە دەخلىي ەتكەن بولاتتى ئەگەر قۇرئان كەرىمنى كىشىلەرنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى ئەقلىيىتى ۋە ئىلمىي سەۋ ىيىسىگە ماسلاشتۇرغان ھالدا تەپسىر قىلغان بولسا، كېيىنكىلەرنىڭ قۇرئان كەرىمنى تەپسىر قى لىش يولى تامامەن ئېتىلگەن بولۇپ، ئىلىم– پەن ئەسىرىدە مەيدانغا چىقىپ تۇرىدىغان قۇرئان كەرىم سىرلىرىنى تەپسىر قىلىپ ئېچىشقا ئىمكانىيەت بولمىغان بولاتتى چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەپسىرىدىن كېيىن باشقا تەپسىرگە ھاجەت قالمىغان ۋە تەپسىر قىل ىنغان تەقدىردىمۇ مۇسۇلمانلار ئاممىسى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنمىغان بولاتتى شۇڭا قۇرئان كەرىم ئايەتلىرى قۇرئان كەرىم چۈشكەن ۋاقىتتىكى ئىنسانلارنىڭ ئەقلىغا تامامەن مۇۋاپىق كەلگەندەك، زامان ئىلگىرىلىگەن ۋە تۈرلۈك ئىلىم– پەنلەر مەيدانغا چىقىپ، تەرەققىي قىلغان ھەر بىر دەۋر ئىنسانلىرىنىڭمۇ ئەقىللىرىغا تامامەن مۇۋاپىقلىشىپ كەلمەكتە مەسىلەن: قۇرئان كەرىم ﴿ ئاللاھ يەريۈزىنى (ئۇزۇنسىغا ۋە توغرىسىغا) سوزۇپ كەڭ ياراتتى﴾(1) دېگەن ئايەت ئارقىلىق زېمىننىڭ شار شەكىللىك ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلغانىدى چۈنكى قۇرئان كەرىم چۈشكەن شۇ زامانلاردىكى ئىنسانلار زېمىننىڭ ھەر تەرەپكە يېيىلغان ۋە سوزۇلغانلىقىنىلا بىلەتتى مەلۇمكىيەر يۈزى شار شەكىللىك بولغاندىلا ئۇنىڭ ھەر تەرىپى كەڭ ۋە سوزۇلغان بولۇپ كۆرۈنىدۇ ئەگەر زېمىن شار شەكىللىك بولماستىن تۆت چاسا ياكى ئۈچ بۈرچەكلى ياكى ئالتە ياكى س ەككىز بۈرجەكلىك بولغان بولسا، ئۇنىڭ ھەممە تەرىپى كەڭ ۋە سوزۇلغان بولۇپ كۆرۈنمىگەن بولاتتى ئىنسانلار ئۇنىڭ بىر ئۇچىنى بولسىمۇ تاپقان بولاتتى ئەگەر ئۇلارغا ئوچۇقراق قىلىپ: « يەر يۈزىنى شار شەكىللىك ياراتتى »دېگەن بولسا، كىشىلەر بۇنى ھەزىم قىلالمايتتى ۋە ئىس پاتلاش ئۈچۈن ئىلىم– پەن بولمىغانلىقتىن دىننىڭ ئاساسلىق مەسىلىلىرىگىمۇ شەك بىلەن مۇئامىلە قىلىش كەيپىياتى يۈز بەرگەن بولاتتى شۇڭا بۇ ھەقىقەتنىڭ كەشپىياتىنى زامانلارنىڭ ئىلگىرىلىشى بىلەن مەيدانغا كېلىدىغان ئىلىم- پەن ئەسىرىگە تەرك ئەتكەن بولىشى مۇمكىن ق ۇرئان كەرىم ئەنە شۇنداق پايانسىز كەتكەن ئوكيان ئۇنى تولۇق تونۇشتۇرۇ ش ئالاھىدە يۇقىرى بىلىم ۋە ئۈستۈن سەۋىيە تەلەب قىلىدىغان ئىش قۇرئان كەرىم جەۋھەرلىرىدىن تولۇق نېسىۋە ئېلىش ئۈچۈن كۆپ ئىلىميېتىشكەن قابىلىيەت ۋە يۇقىرى پاراسەت كېرەك بۇ ئۇلۇغۋار ۋەزىپىنىڭ ھۆددىسىدىن پەقەت ھەر تەرەپ لىمە ئىلىم– پەن ۋە دىنىي ئىلىملەردە ئەتراپلىق يېتىشكەن نادىر ئۆلىمالارلا چىقالايدۇ بۈگۈن قۇرئان كەرىم جەۋھەرل ىرىنىڭ ھەممىسىنى تاپتىم، دېگەن ئالىمدىن كېيىن كەلگەن يەنە بىر ئالىم ئالدىنقىسى تاپالمىغانلارنى تاپىدۇ، ئۇنىڭدىن كېيىن كەلگىنى ئالدىنقى ئىككىسىنىڭ تاپالمىغانلىرىنى تاپىدۇ شۇنداق قىلىپ
(1) رەئد سۈرىسى 3- ئايەت قۇرئان كەرىم مۆجىزىسى تا قىيامەتكىچە شۇنداق داۋام قىلىدۇ ئىلىم– پەن ئىلگىرىلىگەنسېرى ئۇنىڭ مۆجىزىسى ۋە سىر– ئەسرارلىرى ھەمدە جەۋھەرلىرى كۆزلەرنى چاقناتقان ھالدا، تېخىمۇ كۆپلەپ ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلايدۇ زامانىمىزدا كەشىپ قىلىنغان ئىلمىي مۆجىزىلەر بۇنىڭ مىسالى ئىسلام دۇنياسىد ىكى ئەڭ مەشھۇر تەپسىرلەر.
جاۋاب: قۇرئان كەرىم پەيغەمبىرى مىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن چۈشكەن 14 ئەسىردىن بۈگۈنگىچە دۇنيادا مىڭلارچە مۇپەسسىرلەر تەرىپىدىن كۆپلىگەن تەپسىرلەر يېزىلغان ئەمما پۈتۈن مۇسۇلمانلارنىڭ نەزىرىدە ئەڭ ئىشەنچلى كۋە ئەڭ مۆتىۋەر دەپ قارىلىپ كەلگەن ئەڭ قەدىمىي تە پسىرلەرنىڭ مەشھۇرلىرى«تەپسىر تەبەرىي » بىلەن«تەپسىر ئىبنى كەسىر » دۇر (1 « )تەپسىر تەبەرىي»، تولۇق نامى«جامىئۇل بايان في تەپسىرىل قۇرئان »، بولۇپ ھىجرىيى نىڭ 223 -يىلى ( )م، تەبەرىستاندا دۇنياغا كېلىپ ھىجرىيە 309 -يىلى ( )م باغداتتا ئالەمدىن ئۆتكەن مەشھۇر م ۇپەسسىر ئە بۇ جەئفەر مۇھەممەد ئىبنى تەبەرى دېگ ەن كىشى تەرىپىدىن يېزىلغان (2 ) «تەپسىر ئىبنى كەسىر»، تولۇق نامى«تەپسىرى قۇرئان ئەزىم »، بولۇپ ھىجرىيىنىڭ - يىل ( ى 1301 )م، دىمەشىقتا دۇنياغا كېلىپ ھىجرىيىنىڭ 774 -يىلى ( 1372 )م ۋاپات بولغان مەشھۇر مۇپەسسىر ئىسم ائىل ئىبنى ئۆمەر ئىبنى كەسىر دېگەن كىشى تەرىپىدىن يېزىلغان: بۇ ئىككى تەپسىردىن كېيىن تۆۋەندىكى تەپسىرلەر مەشھۇر (3 « )تەپسىر سەمەرقەندىي»، تولۇق نامى«بەھرۇل ئۇلۇم»، بولۇپ ھىجرىيى نىڭ 373 - يىلى ( )م ۋاپات بولغان مۇپەسسىر نەسر ئىبنى مۇھەممەد سەمەرقەندىي دېگ ەن كىشىنى ڭ تەپسىرىدۇر (4 « )تەپسىر بەغەۋىي»، ھىجرىيىنىڭ -يىلى ( 1116 م) ئالەمدىن ئۆتكەن ھۈسەين ئىبنى مەسئۇد پەررا ئەل بەغەۋىي دېگەن كىشى تەرىپىدىن يېزىلغان (5 ) «ئەددۇرە رۇل مەنسۇر»، ھىجرىيىنىڭ -يىلى ( 1445 )م مىسىرنىڭ قاھىرە شەھىرىدە، دۇنياغا كېلىپ ھىج رىيىنىڭ 911 -يىلى ( 1505 )م ئالەمدىن ئۆتكەن جالالىددىن سۇيۇتى دېگەن ئالىم تەرىپىدىن يېزىلغان يېقىنقى زامانلاردا يېَىلغان ئەڭ مەشھۇر تەپسىرلەر.
جاۋاب: يېقى: نقى زاماندا يېزىلغان تەپسىرلەرنىڭ ئەڭ مەشھۇرلىرى تۆۋەندىكىچە (1 ) «تەپسىر ئەل مەنار»، تولۇق نامى«تەپسىر قۇرئان ھەكىم » بولۇپ، بۈيۈك ئىسلام ئىسلاھاتچىسى مۇھەممەد ئابدۇھنىڭ ئوقۇغۇچىسى ۋە تونۇلغان ئالىم مۇھەممەد رەشىد رىزا دېگەن كىشى تەرىپىدىن مىسىردا يېزىلغان (2 ) «في زىلالىل قۇرئان » مىسىرلىق بۈيۈك ئىسلام مۇتەپەككۇرى سەييىد (قۇتۇب 1906 - 1966 م ) تەرىپىدىن يېزىلغان (3 ) «ئەل جەۋاھىير في تەپسىرىل قۇرئان »مىسىرلىق ( ئالىم تەنتاۋىي جەۋھەرىي 1870 - 1940 م ) تەرىپىدىن يېزىلغان (4 ) «تەفھىمۇل قۇرئان » پاكىستانلىق مەشھۇر ئىسلاھاتچى ئالىم ئەبۇل ئەئلا مەۋدۇدىي دېگەن كىشى تەرىپىدىن مىلادىيە 1942 - يىلىدىن 1972 - يىلىغا قەدەر 30، يىلدا ئوردۇ تىلىدا يېزىلغان (5 ) «ئەتتەفسىرۇل ۋادىھ » مىسىرلىق دوكتۇر مۇھەممەد مەھمۇد ھىجازىي تەرىپىدىن 1951 - يىلى يېزىلغان قەدىمقى تەپسىرلەر بىلەن ھازى رقى تەپسىرلەرنىڭ پەرقى.
جاۋاب: – ئەسىرنىڭ كىرىشى بىلەن تەپسىر ئىلمى يېڭى ئۇسۇل بىلەن ناھايىتى تىز سۈرئەتتە تەرەققىي ق ىلغان بولۇپ، قەدىمقى مۇپەسسىرلەر قۇرئان كەرىمنى تەپسىر قىلىشتا، ئەرەب تىلىنىڭ گرامماتىكىلىق ۋە ئىستىلىستىكىلىق قائىدىلىرىگە ئايەتلەرنىڭ پاسا ھىتىگە ۋە فىقھى ھۆكۈملەرگە كۆپرەك ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەن بولسايېقىنقى زامان مۇپەسسىرلى رى قۇرئان كەرىمنى مۇسۇلمانلا رنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئەمەلىيلەشتۈرۈش، زاماننىڭ تەقەززاسىغا لايىق ھالدايېڭى مەسىلىلەرنى جاۋابلاندۇرۇش ئىشلىرىغا زور ئەھمىيەت بەرگەن ئۇيغۇرلاردىن چىققان مەشھۇر مۇپەسسىرلەر.
جاۋاب: ئۇيغۇرلار تۈركىي تىللىق خەلقلەر ئىچىدە قۇرئان كەرىمنى ئەڭ دەسلەپ تەرجىمە ۋە تەپسىر قىلغان خەلقتۇر ئۇيغۇرلار ئىچىدىن چىققان مۇپەسسىرلەر تۆۋەند: ىكىچە
(1) ئۇيغۇرلار ئىچىدە قۇرئان كەرىمنى ڭ تەپسىرىنى ئەڭ دەسلەپ يازغان كىشى ئاتاغلىق تىلشۇنا س ئالىم مەھمۇد قەشقەرىينىڭ ئۇستازى ھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى خەلەف قەشقى رىي دېگەن كىشى بولۇپ، بۇ زات قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ بىر قانچە ئەۋلاد خانلىرىنىڭ م ەنىۋى داھىسى، شۇنداقلا تونۇلغان مۇدەررىس ئىدى ئۇ ئۆمرى ئىچىدە 200 پارچىدىن كۆپرەك كىتاب يازغاننىڭ سىرتىدا قۇرئان كەرىمنى ڭ تەپسىرىنى يازغان (2 ) مىلادىيە 1735 - يىلىدىن 1756 - يىلىغىچە يەكەندە ھۆكۈمدار بولغان خوجا ياقۇب دېگەن كىشى دۆلەت خىراجىتى بىلەن قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەپسىرىنى يازدۇرۇپ نەشىر قىلدۇرغان
(3) قاغىلىقتا ئۆتكەن داڭلىق ئۆلىما ھۈسەينخان تە جەللى 1910 - يىلى قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەپسىرىنى يېزىپ چىققان
(4)، سابىت داموللا ھاجىم شىڭشىسەينىڭ تۈرمىسىدە مىلادىيە 1937 - يىلىدىن ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە كۈچ، سەرپ قىلىپ «روشەن بايان- تۈركىي تەپسىرۇل قۇرئان »دېگەن ئۇيغۇرچە تەپسىرنى يېزىپ چىققان بولۇپ، ئ ۇ نىڭ 30 - پارىسى 1948 - يىلى غولجىدا بېسىپ تارقىتىلغان بۇ تەپسىرنىڭ قوليازما نۇسخىسىنى سابىت داموللامنىڭ غولجىدىكى ئوغلى ئابدۇللا 1961 - يىلى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تەتقىقات ئورنىغا تاپشۇرغان ئىكەن (5 ) 1955 - يىلى مۇھەممەد زىرىپ قارىھاجىم غولجىدا«قۇرئان كەرىم تەپسىرى» نى ئۇيغۇرچە يېزى پ چىققان زىرىپ قارىھاجىمنىڭ 1926 - يىلى قەشقەردە يېزىپ چىققان قۇ رئان كەرىمنىڭ«ئەممە پارىسىنىڭ تەپسىرى» ناملىق ئەسىرى 1987 - يىلى قاتاردا فاكسمېل قى لىپ، ئەسلىدىكى چاغاتاي يېزىقىدا فېسىپ تارقىتىلغان كېيىنچە 2003 - يىلى شۇ فاكسمېلن ۇسخىسىغا ئاساسەن سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ جىددە شەھىرىدە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا ئۆزگ ەرتىپ نەشىر قىلىنغان ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان تەپسىرلەر.
جاۋاب: : ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان تەپسىرلەر تۆۋەندىكىلەر (1 ) ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى زاماندا تونۇلغان مەشھۇر ئالىمى مۇھەممەد سالىھ داموللامنىڭ قولىدا بارلىققا كەلگەن «قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە «تەرجىمىسى 1987 -ي ىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن بېيجىڭدا نەشىر قىلىنغان بۇ تەرجىمە ھازىرقى زام ان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان تۇنجى ۋە مۇكەممەل تەرجىمە ھېسابلىنىدۇ شۇنداقلا بۇ تە رجىمە قۇرئان كەرىمنىڭ قىسقىچە تەپسىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان شۇڭا ئۇنى ھەم تەرجىمە ھ ەم ق ىسقىچە تەپسىر دېيىشكە بولىدۇ (2 «تەپسىرى ئىبنى «كەسىر 2005 - يىلى ئۇيغۇر تەرجىمە مەركىزى تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنىپ، بەيرۇتتا نەشىر قىلىنغان بۇ تەپسىر ئىشەنچلىكلىكى ۋە قەدىمىيل ىكى بىلەن مەشھۇر (3 تەفسىرۇل» ۋادىھ» 2002 - يىلىدىن بېرى پېقىر تەرىپىدىن ھازىر قى زامان ئۇيغ ۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ كېلىۋاتىدۇ ھازىر بۇ تەپسىرنىڭ 23 پارىسى تەرجىمە قىلىنپ بولغان، قالغان پارىلىرىنى تەرجىمە قىلىش ئىشى داۋام قىلماقتا بۇ تەپسىزنىڭ 1 - پارىسىدىن 4 - پارىسىغىچە بولغان 4 پارىسىنىڭ تەرجىمىسى قۇرئان» كەرىمنىڭ روشەن تەپسىرى »ېگد ەن، ئىسىم بىلەن بىر پارىدىن قىلىپ تۈ ركىيىنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە نەشر دىن چىققان ب ۇ تەپسىر زامانىۋى ئۇسلۇبتا يېزىلغانلىقى ۋە ئايەتلەرنىڭ مەزمۇنى نا ھايى ىتى روشەن ھەم چۈشى نىشلىك تەپسىر قىلىنغانلىقى بىلەن داڭق چىقارغان تەپسىردۇر
(4)«ئاخىرقى ئۈچ پارىنىڭ تەپس ىرى «2007 - يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ رىياد شە ھىرىدىكى»رەبۋە »رايونلۇق دەۋەت مەركىزى تەرىپىدىن ھەر خىل تىللارغا تەر جىمە قىلىنىپ ھەقسىز تارقىتىلغان بولۇپ، شۇ قاتاردا ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىمۇ تارقىتىلىپ كەلمەكتە تەجۋىد ئىلمىغا مۇناسىۋەتلىك.
جاۋاب: تەجۋىد سۆزىنىڭ لۇغەت مەنىسى “ ياخشى قى ش لى، پىششىقلاش، چىرايلىق قىلىش “ دېگەن مەنىلەردە بولۇپ، ئىستېمالدىكى مەنىسى– قۇرئان كەرىمدىكى ھەر بىر ھەرپنى مۇكەممەل تەلەب پۇز قىلىش ۋە ھەرپلەرنى تاۋۇش چى قىرىش ئورگانلىرىدىن ئېنىق چىقىرىپ، توغرا ئوقۇش دېگەنلىكتۇر.
جاۋاب: تەجۋىد ئىلمى قۇرئان كەرىمنى توغرا ئوقۇشنىڭ قائىدىلىرىنى چۈشەندۈرىدىغان ئىلىم تەجۋىد ئى لمىنىڭ ئۆزىگە خاس ئۇسۇل ۋە قائىدىلىرى بار بۇ ئۇسۇل– قائىدىلەر قۇرئان كەرىمنى ئوقۇغان ھەر بىر مۇسۇلمان ئۈچۈن كومپاسلىق رولىنى ئوينايدۇ شۇڭا قۇرئان كەرىمنى ئوقۇماقچى بولغان ھەر قانداق كىشى ئالدى بىلەن بۇ ئىلىمدىن خەۋەردار بول ماي تۇرۇپ قۇرئان كەرىمنى توغرا شەكىلدە ئوقۇيالمايدۇ تەجۋىد ئىلمى بەزى ھەرپلەرنى ق انداق ئەھۋال ئاستىدا سوزۇپ ئوقۇش، قايسى ئەھۋال ئاستىدا ئىنچىكە ۋە قايسى ئەھۋال ئاستىدا توم يوغان ئاۋازدا تەلەب پۇز قىلىش، قەيەردە توختاش ۋە قانداق توختاش توغرىسىدىكى قائ ىدە– پىرىنسىپ لارنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شۇڭا تەجۋىد ئىلمىنى ئۆگەنمەي، پەقەت ئەرەب تىلى نىلا ئۆگەنگەن كىشىنى قۇرئان كەرىمنى توغرا ئوقۇيدۇ دېگىلى بولمايدۇ.
جاۋاب: تەجۋىد ئىلمىنى ئۆگىنىش ئاۋام خەلق ئۈچۈن پەرز كىفا يە، دىنىي ئۆلىمالار ۋە قارىيلار ئۈچۈن پەرز ئەيندۇر.
جاۋاب: تەجۋىد قائىدىلىرىگە رىئايە قىلىش قۇرئان كەرىمنى ئوقۇماقچى بو لغان ھەر بىر ئەر– ئايال مۇسۇلمان ئۈچۈن پەرز ئەيندۇر ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە: ﴿ قۇرئاننى تەرتىل بىلەن (دانە– دانە، ئوچۇق) ئوقۇغىن﴾(1) دەپ بۇيرىغان.
جاۋاب: قۇرئان كەرىمنى تەجۋىد قائىدىل ىرىگە تولۇق رىئايە قىلىپ، مەنىسىنى تەپەككۇر قىلغان ھالدا، مەنىسىنى بىلمەيدىغانلار ئاللاھ تائالا ماڭا سۆز قىلىۋاتىدۇ، دېگەن ئېتىقاد ب ىلەن ئاۋازلىق ياكى ئاۋازسىز چىرايلىق ئوقۇش تىلاۋەت دەپ ئاتىلىدۇ
(1) مۇززەممىل سۈرىسى 4 - ئايەت قىرائەت ئىلمىگە مۇناسىۋەتلىك.
جاۋاب: قىرائەت– قۇرئان كەرىمنى تەجۋىد قائىدىلىرىگە تولۇق رىئايە قىلغان ھالدا چىرايلىق ئاۋازدا ئوقۇش دېگەنلىكتۇر.
جاۋاب: قۇرئان كەرىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئەرەب تىلىنىڭ 7 خىل شېۋىسىدە ئوقۇلىدىغان قىلىپ چۈشۈرۈلگەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ: « قۇرئان كەرىم ماڭا يەتتە ھەرپتە ئوقۇلىدىغان قىلىپ چۈشۈرۈلدى، سىلەرگە ئوڭاي بولغى نىنى ئوقۇڭلار»(1) دېگەن ھەدىسىدىكى “يەتتە ھەرپ” تىن ئەرەب تىلىنىڭ 7 چوڭ شېۋىسى كۆزدە تۇتۇلىدىغانلىقىنى مۇتلەق كۆپ سانلىق ئالىملار سۆزلىمەكتە مۇندىن باشقا يەنە ئىسلام ئۆلىمالىرى يۇقىرىقىلاردىن باشقا يەنە ئۈچ خىل قىرائەت قىلىش شەكلىنىمۇ قوبۇل كۆرگەن بۇنىڭ بىلەن قۇرئان كەرىمنى 10 خىل قىرائەت قىلىش ئۇسۇلى باردۇر. ئەمما ھازىر دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا بىرلىككە كەلگەن قىرائەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغان يىلى جىبرىل ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا ئەڭ ئاخىرقى قېتى م ئۆگەتكەن قىرائەتنىڭ ئۆزىدۇر بۇ قىرائەت شەك ىللىرىنىڭ ھەر بىرىنىڭ مەخسۇس ئىمامى ۋە بىر ياكى ئىككىدىن مەشھۇر شاگىرتلىرى بولۇپ، ئۇلار ئۇستازىدىن ئۆگەنگەن قىرائەت قىلىش ئۇسۇل ىنى باشقىلارغا يەتكۈزگەن كىشىلەردۇر.
جاۋاب: قىرائەت ئىلمى– پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەرەب تىلىنىڭ ئوخشاش بولمىغان شېۋىلىرىدە ساھابىلىرىغا ئۆگەتكەن قۇرئان ئوقۇش شەكىللىرىنى تەتقىق قىلىدىغان ۋە بۇ شەكىللەرنىڭ ھەر بىرىدە قۇرئان كەرىمنى توغرا رەۋىشتە ئوقۇشنى ئۆگىتىشنى مەقسەت قىلغان ئىلىمدۇر.
جاۋاب: بىز دۇنيادىكى مۇتلەق كۆپ سانلىق مۇسۇلمانلار ئارىسىدا بىرلىككە كەلگەن قىرائەت شەكلى ئىمام ئاسىمنىڭ قىرائىتى بولۇپ، ئۇنى ھەفسد ېگەن كىشىنىڭ رىۋايىتىگە كۆرە ئوقۇماقتىمىز (2)
قۇرئان ئوقۇشقا مۇناسىۋەتلىك.
جاۋاب: قۇرئان كەرىمنى ئەر– ئايال ھەر قانداق بىر مۇسۇلماننىڭ ھەمىشە ئوقۇپ تۇرۇشى ساۋابى كاتتا ب ولغان ياخشى ئەمەرردىن سانىلىدۇ. چۈنكى قۇرئان ئوقۇش ئۇل ۇ ئىبادەتتۇر ياشىنىپ قالغانلىق ياكى باشقا ئۆزرىسى تۈپەيلى ئەرەب تىلىنىڭ ھەرپلى رىنى تونۇشقا قۇربى يەتمىگەنلىكتىن قۇرئان كەرىمنى ئوقۇيالمايدىغان ھەر بىر مۇسۇلماننى ڭ ئۆز ئانا تىلىدىكى “قۇرئان كەرىم تەرج ىمىسى”نى چۈشىنىپ ئوقۇشى يېتەرلىكتۇر.
جاۋاب: قۇرئان كەرىم ― ئاللاھ تائالانىڭ مۇبارەك سۆزى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ شانلىق مۆ جىزىسى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس دەستۇرى، ئۇنىڭ تەلىماتلىرى بويىچە ئەمەل قىلىش بىلەن ئىككى ئالەملىك سائادەتلەرگە، ئۇنى تىلاۋەت قىلىش بىلەن ئىباد ەتنىڭ ساۋابىغا ئېرىشكىلى بولىدىغان بىر ئۇلۇ كىتاب ھەر بىر مۇسۇلمان قۇرئان كەرىمنى ئوقۇپ تۇرغاندىلا ئۆزىنىڭ ھەقىقىيي مۇسۇلمان ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ، ئۆزىنىڭ قىلىشقا تې گىشلىك ئەمەللىرىنى بىلىدۇ ۋە ئۆز ئەمەلىيىتىدە ئورۇنداشقا تىرىشىدۇ.
جاۋاب: قۇرئان كەرىمنى ئوقۇش ۋ ە مەنىسىنى بىلىپ ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىش ئەڭ: پەزىلەتلىك كاتتا ئەمەررنىڭ بىرىدۇر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن« قۇرئان ئوقۇڭلار، قۇرئان كەرىم ئۆزىنى ئوقۇغانلارغا قىيامەت كۈنى شاپائەت قىلغان ھالدا كېلىدۇ»(1): ئۇ يەنە« ئاللاھ تائالانىڭ كىتابىدىن بىر ھەرپ ئوقۇغان كىشى بىر ساۋابقا ئېرىشىدۇ، بۇ بىر ساۋاب ئون ھەسسىگە كۆپەيتىپ بېرىلىدۇ«، ئەلىف، لام مىم» نى بىر ھەرپ دەپ ھېسابلىمايمەن، بەلكى«ئەلىف»، بىر ھەرپ«لام»، بىر ھەرپ«مىم» بىر ھەرپتۇر » دەپ كۆرسەتكەن (2) قىسقىسى، قۇرئان ئوقۇش تەكبىر، تەھلىل، تەسبىھ ۋە دۇئادىنمۇ ئەۋزەل ئىبادەتتۇر.
جاۋاب: ئۇيغۇرلار قۇرئان كەرىمنى ناھايىتى بەك ئۇلۇغلايدۇ ئۇلار قۇرئان كەرىمنى تاھارەتسىز تۇتمايدۇ تاھارەتسىز ئوقۇمايدۇ ئۇيغۇرلار قۇ رئاننى ئوقۇغانلىرىدا ئۇنى ھۆرمەتلىگەنلىكتىن، كۆكسىنىڭ ئۈستىدە ئېگىز تۇتۇپ تۇرۈپ ئوقۇيدۇ قۇرئاننى ساقلىغاندىمۇ ئۇنى يەردە ياكى خالىغان جايلاردا قويمايدۇ، بەلكى ئۆيلىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى جايلىرىدا قويۇپ
ساقلايدۇ ئۇيغۇرلار قۇرئان ئوقۇلغان جايدا ئەدەب بىلەن ئول تۇرۇپ ئۇنى ئىخلاس بىلەن تىڭشايدۇ ئۇيغۇرلار ئۆلۈم– يېتىم، نەزىر– چىراغلاردا، ئاتا– ئانىسىنىڭ ۋە بارلىق تۇغقا نلىرىنىڭ قەبرىلىرىنى زىيارەت قىلغانلىرىدا، بىر– بىرىنىڭ مۇسىبەتلىرىگە تەزىيە بىلدۈرگە نلىرىدە ئالدى بىلەن قۇرئان ئوقۇپ بولۇپ ئاندىن دۇئا قىلىدۇ مۇندىن باشقا قىز– ئوغۇللىرىنىڭن ىكاھلىرىنى ئوقۇشنىمۇ قۇرئان ئوقۇش بىلەن باشلايدۇ ھەتتا كۈندىلىك نامازلىرىنى قۇرئان سۈرى لىرىدىن بىر قانچە سۈرە ئوقۇماستىن ئادا قىلالمايدۇ پۈتۈن دۇئالىرىنى قۇرئان ئوقۇش بىلەن باشلايد ۇ ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئۇي غۇرلار يۇقىرى قىلاردىن باشقا يەنە ھېيت كۈنلىرىدە ھېيتلاپ كىرگەن ھەر بىر ئۆيدىن قۇرئان ئوقۇماستىن چىقمايدۇ دېمەك، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك ھاياتىدا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتۇپ كەلمەكتە.
جاۋاب: قۇرئان كەرىم ئىنسانلارنى كۇپرى ۋە زالالەتنىڭ زۇلمەتلىرىدىن ئىمان ۋە ھىدايەتنىڭ نۇرىغا ئېلىپ چىقىش ئۈچۈن چۈشۈرۈلگەن ھىدايەت مەشئىلى ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: ﴿: (بۇ قۇرئان) كىشىلەرنى پەرۋەردىگارىنىڭ ئىزنى ب ىلەن قاراڭغۇلۇقلاردىن يورۇقلۇققا يەنى ھەر نەرسىگە كۈچى يېتىدىغان غالىب، مەدھىيىگە لايىق بولغان ئاللاھنىڭ يولىغا چىقىرىشىڭ ئۈچۈن بىز ساڭا چۈشۈرگەن بىر كىتابتۇر﴾(1) بۇ ئايەتكە ئاساسەن، قۇرئان كەرىمنى ئوقۇشتىن مەقسەت ئۇنىڭ مەنىلىرىنى چۈشىنىش ۋە شۇ چۈشەنگىنى بويىچە ئەمەل قىلىشتۇر ئەمما قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇلۇغلىقىدىن ئۇنىڭ مەنىسىنى بىلسۇن بىلمىسىمۇن، ئۇنىڭ لەۋزىنى تىلاۋەت قىلغان ئادەم چوقۇم ساۋابقا ئېرىشىدۇ.
جاۋاب: قۇرئان كەرىمنى كۆڭۈل قويۇپ تىڭشاشمۇ كىشىنى ئاللاھنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشتۈرىدىغان كاتتا ئىبادەتلەر قاتارىدىن سانىلىدۇ. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق: دەيدۇ﴿ ئاللاھنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشىشىڭلار ئۈچۈن، قۇرئان ئوقۇلغان چاغدا، ئۇنى دىققەت بىلەن ئاڭلاڭلار ۋە (سۆز قىل ماستىن) جىم تۇرۇڭلار﴾(2)
جاۋاب: ئاللاھ تائالا ئاتا– ئانىلارنىڭ ئۈستىگە پەرزەنتلىرىگە قۇرئان كەرىمنى ئوقۇشنى ۋە ئۇنىڭ تەلىماتلىرىغا ئەمەل قىلىشنى ئۆگىتىشنى پەرز قىلىپ بەلگىلىگەن ئۇلار بۇ قىلغانلىرىنىڭ مۇكاپاتىنى بۇ دۇنيادا ۋە ئاخىرەتتە چوقۇم كۆرىدۇ بالىلارغا قۇرئان ئوقۇشنى ئۆگەنكەنلىكنىڭ بۇ دۇنيادىكى پايدىسى بالىلارنىڭ قۇرئان ئۆگىنىش ئارقىلىق ھىدايەت تېپىپ ئاتا-ئانىسىنى قەدىرلەشنى ۋە ئۇلارغا ياخشى خىزمەت قىلىپ رازى قىلىشنى ئۆگىنىشى ۋە ئاتا- ئانىسى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىنمۇ، ئۇلارنىڭ ھەققىدە دۇئا قىلىپ، ئوقۇغان قۇرئاننىڭ ساۋابىنى ئۇلارغا ئاتاپ تۇرىشى بولسا، ئۇنىڭ ئاخىرەتلىك پايدىسى ئاللاھ تائالانىڭ ئىززەت- ئىكرامىغا نائىل بولۇشتۇر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام م: ۇنداق دېگەن «كىمكى قۇرئان ئوقۇيدىكەن ۋە ئۇنىڭ تەلىماتلىرى بويىچە ئىش كۆرىدىكەن، ئاللاھ تائالا
(1) ئىبراھىم سۈرىسى 1 - ئايەت
(2) ئەئراف سۈرىسى 204 ئايەت قىيامەت كۈنىدە ئۇنىڭ ئاتا ئانىسىنىڭ بېشىغا قۇياشنىڭ نۇرىدىنمۇ نۇرلۇق تاجىنى كىيگۈزىدۇ»(1) قۇرئان ئوقۇشنىڭ ئەدەپ– قائىدىلىرى.
جاۋاب: : قۇرئان ئوقۇشنىڭ ئەدەپلىرى تۆۋەندىكىچە
(1) قۇرئاننى تاھارەت بىلەن ئوقۇش﴿قۇرئاننى پەقەت پاك بولغانلارلا تۇتىدۇ﴾(2) (2 ) قۇرئان ئوقۇشتىن بۇرۇن: ﴿أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ﴾ دەپ شەيتاننىڭ ۋەسۋەسە قىلىشىدىن ئاللاھقا سىغىنىپ پاناھ تىلەش﴿، سەن قۇرئان ئوقۇماقچى بولغىنىڭدا قوغلاندى شەيتاننىڭ (ۋەسۋەسىسىدىن) ئاللاھقا سېغىنىپ پاناھ تىلىگىن﴾(3)
(3) قۇرئاننى تەجۋىد قائىدىلىرىگە رىئايە قىلىپ، ئوچۇق ۋە توغرا ئوقۇش ﴿ قۇرئاننى تەرتىل بى لەن (يەنى دانە دانە، ئوچۇق) ئوقۇغىن﴾(4) (4 ) قۇرئاننىڭ مەنىسىنى بىلمىسىمۇ، ئاللاھ ماڭا سۆزلەۋاتىدۇ دېگەن ئېتىقاد بىلەن ئۇنى ئىخلاس قىلىپ ئوقۇش (5 ) قۇرئاننى چىرايلىق ئاۋازدا ئوقۇش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام قۇرئان كەرىمنى قېتىرقىنىپ، چىرايلىق ئاۋازدا ئوق ۇشقا تەشەببەس قىلىپ: «قۇر ئاننى چىرايلىق ئاۋازدا ئوقۇڭلار»(5) دەپ كۆرسەتكەن
(6) قۇرئان ئوقۇشنى مەئىشەتنىڭ كەسپىگە ئايلاندۇرىۋالماسلىق پەقەت ئاخىرەتلىك ساۋابنى كۆزلەپ ئوقۇش قۇرئان يادلاشنىڭ پەزىلىتى.
جاۋاب: قۇرئان كەرىم ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن چۈشكەن پېتى ساقلىنىپ كەلگەن ئەڭ ئاخىرقى ساماۋىي كىتابتۇر ئاللاھ تائالا ئۇنى 14 ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بىرى يازما ھالەتتە ساقلاش ۋە قارىيلارنىڭ دىللىرىدا ئورۇنلاشتۇرۇشتىن ئىب ارەت ئىككى خىل ئۇسۇل بىلەن قوغداپ كەلدى بۇ سەۋەبتىن قارىيلار ئىسلام ئۇممىتىنىڭ ئەڭ شەرەپلىك كىشىلىرىدۇر: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن«، ئاللاھنىڭ ئىنسانلار ئارىسىدا يېقىن كىشىلىرى بار قارىيلار ئاللاھنىڭ يېقىنلىرى ۋە ئالاھىدە بەندىلىرىدۇر»(6)
جاۋاب: قۇرئان كەرىمنى تەجۋىد قائىدىلىرىگە رىئايە قىلغان ھالدا، تەپەككۇر بىلەن ئاز ئوقۇش ئالدىراپ كۆپ ئوقۇغاندىن ئەلۋەتتە ئەۋزەلدۇر چۈنكى قۇرئان كەرىم ئۇنىڭ
(1) ئەبۇداۋۇد رىۋايىتى
(2) ۋاقىئە سۈرىسى 77 ئايەتلەر
(3) نەھل سۈرىسى 98 ئايەت
(4) مۇززەممىل سۈرىسى 4- ئايەت
(6) ئىمام ئەھمەد رىۋايىتى مەنىسىنى تەپە ككۇر قىلىپ چۈشىنىپ، ئۇنىڭدىن ۋەز– نەسىھەت ئېلىش ئۈچۈن چۈشۈرۈلگەن كىتاب ھەدىس ئىلمى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر ھەدىس ئىلمى ۋە ئۇنىڭ غايىسى.
جاۋاب: ھەدىس ئىلمى- پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزلىرى، ئىش–، پائالىيەتلىرى باشقىلارنىڭ قىلغان ئىشلىرىدىن مۇۋاپىق كۆرۈپ تەستىقلىغانلىرىغا ئائىت رىۋايەتلە رنى ۋە بۇ رىۋايەتلەرنى سۆزلىگۈچىلەرنىڭ راستچىللىقى، ئىشەنچلىكلىكى، تەقۋالىقى ۋە پۈتۈن، ئەھۋالىنى سۈپەتلىرىنى مەلۇم بىر ئىلمىي ئۇسۇ ل بىلەن تەتقىق قىلىدىغان ئىلىمدۇر.
جاۋاب: ھەدىس ئىلمىنىڭ غايىسى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتىنى ۋە ئۇنىڭ ئى سلام دىنىنى چۈشىنىش ھەم تۇرمۇش ق ا تەتبىقلاپ ئەمەلىيلەشتۈرۈش تەرزىنى ئەڭ توغرا شەكىلدە ئۆگىنىپ مۇسۇلمانلارغا شۇ بويىچە بىلدۈرۈشنى غايە ۋە مەقسەت قىلىدۇ.
جاۋاب: ھەدىس ئىلمى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كېيىنلا ساھابىلارنىڭ زامانىدا بارلىققا كەلگەن بو لۇپ، ساھابىلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىنى رىۋايەت قىلغۇچىلارنىڭ راستچىللىقى، تەقۋالىقى، ئىشەنچلىكلىكى ۋە پۈتۈن ئەھۋالىنى ئېنىقت ەكشۈرۈش بىلەن بىرگە ھەدىسنى قاچان، نەدە ئاڭلىغانلىقى ۋە ھەدىسنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسا لام ئېيتقان لەۋزى قانداق ئىكەنل ىكىنى ئېنىق ۋە تەپسىلى بىلىش ئۈچۈن مەلۇم مېتود ۋە پىرىنسىپ لا رنى بەلگىلىگەن ھىجرىيە بىرىنچى ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىلا ھەدىس ئىلمىنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرى ۋە ئۇسۇللىرى بېكىتىلگەن.
جاۋاب: ھەدىس ئىلمى توغرۇلۇق تۇنجى قېتىم كىتاب يازغان كىشى مەشھۇر ھەدىسشۇناس ئالىم مۇھەممەد ئىبنى شىھاب ئەل زۇھرىي دېگەن، كىشى بولۇپ 717 - - مىلادىيە يىللىرى ئارىسىدا خەلىپىلىك قىلغان ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزنىڭ تەشەببۇسى بىلەن مەزكۇر كىتابىنى يازغان ئۇنىڭدىن كېيىن، ئىمام ئەلى ئىبنى ئەل مەدىين ( م ى 777 - ) دېگەن كىشىدۇر ئىمام بۇخارىي كىتابىدا بۇ كىشىدىن ھەدىس ۋە ھەدىس ئىلمى ھەققىدە كۆپ نەرسىلەرنى ئۆگەنگەنلىكىنى يازغان ھەدىس ئىلمى ھەققىدە كىتاب يازغانلارنىڭ ئۈچى نچىسى شافىئىي مە زھىبىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىمام شافىئىي (م 767 - ) دۇر.
جاۋاب: تارىخىي مەلۇماتلارنى، دىنىي تەلىماتلارنى، دەستۇرلارنى ۋە پەيغەمبەر سۆزلىرىنى تەتقىق قىلى ش، ئىنچىكىلەش ۋە ئۆز ئەينى بېكىتىشتە، ئىنسانىيەت تارىخىدا مۇسۇلمان ئۆلىمالىرىنىڭ ئالدىغا ئۆتىدىغان ھېچكىم يوق پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدا مۇسۇلمانلاردىن ئوقۇش ۋە يېزىشنى بىلىدىغانلار كۆپ ئىدى ئۇ ھەمىشە مۇسۇلمانلارنى ئوقۇش ۋە ئۆگىنىشكە چاقىرىپت ۇراتتى بەدر ئۇرۇشىدا ئەسىرگە چۈشكەن مۇشرىك قوشۇنلىرىنىڭ ساۋاتلىقلىرىدىن ھەر بىرىنىڭ مۇسۇلمان بالىلىرىدىن 10 بالىنىڭ ساۋادىنى چىقىرىپ قويۇش بەدىلىگە، ئۇلارنى قويۇپ بېرىش سىياسىتىنى قوللانغانلىقىمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ ساۋاتسىز قالماسلى قى ئۈچۈن قولىدىن كەلگەن ھەممە چارىلەرنى ئىشلەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كېيىنمۇ ساھابىلار ئىسلام دىنىنىڭ بىرىنچى ئاساسلىق دەستۇرى بولغان قۇرئان كەرىمگە ئەڭ زور ئەھمىيەت بېرىش بىلەن بىرگە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننەتلىرىگىمۇ زور ئەھمىيەت بەرگەن ئۇلار قۇرئان كەرىمنى جىمى ئىسلام ئۇممىتىگە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا چۈشكەن پ ېتى سالامەت يەتكۈزۈش ئۈچۈن«قۇرئان ئىلمى»، «قىرائەت ئىلمى»، «تەجۋىد ئىلمى »قاتارل ىق ئىلىملەرنى مەيدانغا كەلتۈرۈپ چىقىپ، ھەر بىرى ئۈچۈن مەخسۇس قائىدە– پىرىنسىپلار نى بېكىتكەنگە ئوخشاش، ئىسلام دىنىنىڭ ئىككىنچى ئاساسلىق دەستۇرى بولغان سۈننەتنى ئىسلام ئۇممىتىگە ئۆز پېتى، سالامەت يەتكۈزۈش ئۈچۈن«ھەدىس ئىلمى»، «ھەدىسلەرنى تەتقىق قىلىش ئىلمى»، «ھەدىس رىۋايەت قىلغانلارنى تەكشۈرۈش ئىلمى»، «ھەدىسلەرنى تۈرلەرگە ئايرىش ئىلمى » قاتارلىق ئىلىملەرنى مەيدانغا كەلتۈرۈپ، بۇلارنىڭ ھەر بىرى ئۈچۈن مەخسۇس قائىدە- پىرىنسىپ ۋە مېتودلارنى بېكىتكەن بۇلارنىڭ سىرتىدا، قۇرئان كەرى م ۋە سۈننەتنىڭ روھىنى مۇسۇلمانلارغا ئەينەن يەتكۈزۈش مەقسىتى بىلەن«تەپسىر ئىلمى»، «فىقھى ئىلمى » قاتارلىق ئىلىملەرنى مەيدانغا چىقىرىش بىلەن بىرگە بۇلارنى توغرا چ ۈشىنىش ئۈچۈن ياردەمچى ئىلىملەر ھېسابلانغان ئەرەب تىلىنىڭ «فونېتىكا»، «گرامماتىكا »ۋە ئىستىلىستىكىلىق ئىپادىلەش ئۇسۇلى قاتارلىقلارنى مەيدانغا كەلتۈرگەن ھەدىس توپلاملىرى ھەققىدە قىسقىچە مەلۇمات.
جاۋاب: زامانىمىزغىچە نۇرغۇنلىغان ھەدىس توپلاملىرى بارلىققا، كەلگەن بولۇپ ئۇلارنىڭ ئىچىدىن پۈتۈن ئەھلى سۈننى مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن بىردەك ئېتىراپ قىلىن غانلىرىنىڭ مەشھۇرلىرى 6 چوڭ ھەدىس توپلى: مىدۇر ئۇلار تۆۋەندىكىچە « «سەھىھۇلبۇخارىي سەھىھۇ مۇسلىم»«سۇنەن»«تىرمىزى سۇنەن ئىبنى ماجە»«سۇنەن ئەبۇ داۋۇد»، سۇنەن نەسائىي» سەھىھۇلبۇخارىي.
جاۋاب: «سەھىھۇلبۇخارىي» قۇرئان كەرىمدىن قالسا مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئەڭ مۆتىۋەر، كىتاب بولۇپ ئۇنى مۇھەممەد ئىبنى ئىسمائىل بۇخارىي دېگەن كىشى توپلاپ چىققان ب ۇ كىشى ھىجرىيى نىڭ 194 -يىلى ( )م ھازىرقى ئۆزبېكىستاننىڭ بۇخارا شەھىرىدە دۇنياغا كېلىپ، ھىجرىيىنىڭ 256 -يىلى ( )م سەمەرقەند ۋىلايىتىگە قاراشلىق خەرتەڭ دېگەن يېزىدا دۇنيادىن ئۆتكەن مۇھەممەد ئىسمائىل بۇخارى ھاياتىدا ئىلىم تەھسىل قىلىش ئۈچۈن خۇراسان، مەككە، مەدىنە، مىسىر، شام ۋە باشقا ئىسلام شەھەرلىرىگە بېرىپ ئوقۇغان ئۇ ھەدىس توپلاشقا بېرىلىپ مىڭدىن كۆپرەك ھەدى سنى يادىلىغان بۇ ھەدىسلەر ئىچىد ىن تاللاپ«ئەل جامىئۇسسەھىھ»( )سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى ناملىق شانلىق ئەسىرىنى ۋۇجۇ دقا چىقارغان كېيىنچە بۇ ئەسەر«سەھىھۇل بۇخارى »دېگەن نام بىلەن مەشھۇر بولغان ئەھلى سۈننى مەزھىبىگە مەنسۇپ مۇسۇلمانلا رنىڭ ھەممىسى بۇ ئەسەرنىڭ را ستلىقىغا ۋە ھەدىسلىرىنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىك ئىكەن لىكىگە بىردەك ئىقرار قىلىدۇ.
جاۋاب: «سەھىھۇ مۇسلىم » ناملىق بۇ ھەدىس توپلىمى مۇسلىم ئىبنى ھەججاج ئەبۇل ھەسەن ئەل قۇشەيرىي دېگەن زاتنىڭ قولىدا يارىتىلغان بولۇپ ئىمام مۇسلىم ھىجرىيىنىڭ -يىل ( ى 821 )م يىلى ھازىرقى ئىراننىڭ نىساپور شەھىرىدە، دۇنياغا كېلىپ ھىجرىيىنىڭ 261 - يىل ( ى 875 م) نىساپۇردا ئالەمدىن ئۆتكەن ئىمام مۇسلىم ئىلىم تەھسىل قىلىش، )يولىدا ئىراق، ھىجاز (مەككە، مەدىنە شام قاتارلىق دۆلەتلەرگە بارغان ئۇ ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلدىن كۆپ ئىلىم ئۆگەنگەن ۋە كۆپ ھەدىسلەرنى يادلىۋالغان شۇلارنىڭ ئىچىدىن سىدەھ ىرىلملاپوت ەدىققەھ ەچىقسىق تامۇلەم «سەھىھۇ مۇسلىم » دېگەن ھەدىس توپلىمىنى ياراتقان ئۇ«سەھىھۇلبۇخارىي »د ىن قالسا ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە ئەڭ مۆتىۋەر ھەدىس كىتابى ھېسا بلىنىدۇ سۇنەن تىرمىَى.
جاۋاب: « سۇنەن تىرمىزى» مۇھەممەد ئىبنى ئىسا ئەل تىرمىزىنىڭ ھەدىس توپلىمىدۇر ئۇ كىشى ھىجرىيىنىڭ -يىلى ( )م ھازىرقى ئۆزبېكىستاننىڭ تىرمىز شەھىرىگە قارا شلى ق بو يېزىسىدا دۇنياغا كەلگەن ئىمام تىرمىزى، ئىلىم تەھسىل قىلىش يولىدا خۇراسان، ئىراق ھىجاز قاتارلىق شەھەرلەرگە بارغان ۋە كۆپ ھەدىسلەرنى توپلىغان ماۋارائۇننەھرى شەھەرلىرىدە ئىمام بۇخارىدىن كېيىن، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ئەڭ زور ھۆرمەت ۋە شان- شەرەپكە ئېرىشكەن ئالىم بولۇپ توپلىغان ھەدىسلىرىنى مىسىر، ھىجاز، ئىراق ۋە خۇر اسان ئۆلىمالىرىنىڭ ئالدىدىن ئۆتكۈزۈپ ئۇلارنىڭ تەستىقىدىن ئۆتكەندىن كېيىن، ئاندىن ئې لان قىلغ ان ئۇ كىشى ھىجرىيىنىڭ 279 -يىلى ( )م تىرمىز شەھى رىنىڭ بو يېزىسىدا ئالەمدىن ئۆتك ەن ئىمام تىرمىزىن ىڭ ھەدىس توپلىمى مەشھۇر ئالتە ھەدىس توپلىمى ئىچىدە ئۈچىنچى ئو رۇندا تۇرىدۇ سۇنەن ئىبنى ماجە.
جاۋاب: «سۇنەن ئىبنى ماجە » مۇھەممەد ئىبنى يەزىد ئەل قەزۋىنىي دېگەن كىشى توپلىغان ھە دىس كىتابى بولۇپ، بۇ كىشى ھىجرىيىنىڭ -يىلى ( )م كاسپى دېڭىزىن ىڭ جەنۇب تەرىپىگە جايلاشقان رايوندا دۇنياغا ك ەلگەن ئۇ ھىجاز (مەككە ۋە مەدىنە) شا م (سۈرىيە ۋە ئېئوردانىيە)، مىسىر، ئىراق قاتارلىق ئەرەب مەملىكەتلىرىگە بېرىپ ئىلى م تەھسىل قىلغان ۋە كۆپ لىگەن ھە دىسلەرنى يادلىغان ئۆزى ئىزدەپ يۈرۈپ توپلىغان نۇرغۇن ھەدىسلەردىن تاللاپ«سۇنەن ئىبنى ماجە »ناملىق بۇ ھەدىس توپلىمىنى بارلىققا كەلت ۈرگەن ئۇ كىشى ھىجرىيىنىڭ 273 -يىلى ( )م ئالەمدىن ئۆتكەن ئۇنىڭ بۇ توپلىمى مەشھۇر ئال تە ھەدىس توپلىمى ئىچىدە تۆتىنچى ئورۇندات ۇرىدۇ سۇنەن ئەبۇ داۋۇد.
جاۋاب: «سۇنەن ئەبۇ داۋۇد» سۇلايمان ئىبنى ئەشئەس ئەل سىجىستاني دېگەن كىشىنىڭ توپلىمى بولۇپ، ئۇ كىشى ھىجرىيىنىڭ 202 -يىلى ( م) ھازىرقى ئىراننىڭ سىستان (ئەسلىسى«سىجىستان» )دېگەن يېرىدە دۇنياغا كەلگەن ھەنبەلىي مەزھىبىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلدە ئوقۇغان ھەدىس ئۆگىنىش ئۈچۈن شام، ئىراق، خۇراسان ۋ ە باشقا ئەرەب شەھەرلىرىگە بارغان ھىجرىيىنىڭ 275 -يىل ( ى 888 )م ئىراقنىڭ بەسرە شەھى رىدە ئالەمدىن ئۆتكە ن ئۇنىڭ بۇ ھەدىس توپلىمى مەشھۇر ئالتە ھەدىس توپلىمى ئىچىدىن بە شىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ سۇنەن نەسائىي.
جاۋاب: «سۇنەن نەسائىي» ناملىق بۇ توپلام ئەھمەد ئىبنى شۇئەيب نەسائى دېگەن كىشىنى ڭ توپلىمى بولۇپ، ئۇ كىشى ھىجرىيىنىڭ 215 -يىلى ( 830 م) ھازىرقى خۇراساننىڭ نەسا دېگەن يېرىدە دۇنياغا كەلگەن ئىمام نەسائىي ھەدىسلەرنى توپلاش ئىشىغا پەۋ قۇلئاددە كۆڭۈل بۆلگەن ۋە ھەدىسلەرنى راست ۋە يالغاندىن ئايرىشتا ناھايىتى چىڭ شەرتلەرنى قويۇپ، ئىنتايىن ئېھتىي اتچانلىق بىلەن ئىش كۆرگەن ئالىم ئۇ مەككە مۇكەررەمە شەھ ىرىدە، تۇرۇپ ئىشەنچلىك ھەدىسلەرنى توپلىغان ھىجرىيىنىڭ 303 -يىل ( ى 915 م) پەلەستىننىڭ رەملە، دېگەن يېرىدە ئالەمدىن ئۆتكەن ئۇنىڭ بۇ توپلىمى مەشھۇر ئالتە ھەدىس توپلىمى ئىچ ىدىن ئالتىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ توققۇزىنچى بۆلۈم قۇرئان كەرىمنىڭ مۆجىَىسى قۇرئان كەرىمنىڭ مۆجىَىسى ھەققىدە قىسقىچە مەلۇمات ئاۋۋال شۇنى بىلىش، كېرەككى، قۇرئان كەرىم بېرەر پەن تېخنىكا كىتابى ئەمەس ياكى ئۇ كائىناتنى ڭ سىر-ئەسرارلىرىنى بايان قىلىش ئۈچۈن چۈشۈرۈلگەن كىتابمۇ ئەمەس بە لكى ئۇ ئەقىدە، ئىبادەت، ئەخلاق، مۇئامىلە، قانۇن-تۈزۈم كىتابىدۇر ئۇ ئىنسانلارغا پەن ت ېخنىكىدىن مەلۇم ماۋزۇلاردا يىپ ئۇچى بېرىپ، ئۇلارنىڭ ئىزدىنىش يولىنى ئېچىپ بېرىدۇ. دېمەك، ق ۇرئان كەرىم ئومۇمىي قانۇنىيەتلەرنىڭ خۇسۇسىي يىپ ئۇچىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاللاھ تائالا ئىنسانلارنى دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك بەخت– سائادەتنىڭ يوللىرىغا ھىدايەت قىلىش ئۈچۈن قۇرئان كەرىمنى ھىدايەت مەنبىئى قىلىپ چۈشۈرگەن﴿ بۇ قۇرئان ھەقىقەتەن ئەڭ توغرا يولغا باشلايدۇياخشى ئىشلارنى قىلىدىغان مۆمىنلەرگە ئۇلارنىڭ چوڭ مۇكاپاتقا ئېرىشىدىغانلىقى بىلەن خۇش خەۋەر بېرىدۇ﴾(1) قۇرئان كەرىمنىڭ ھىدايىتى ئىنسانلارنى ئاللاھ تائالانىڭ دىنىغا چاقىرىش، ئۇنىڭ بارلىقىغا ۋە بىرلىكىگە يېتەرلىك دەلىل- ئىسپاتلارنى تۇرغۇزۇش، ئىنسانلارغا، پايدىلىق بولغان ئىشلارنى ئۆگىتىش ۋە ئۇلارنى ئۆزلىرىگە زىيانلىق بولغان ئىشلاردىن گۇناھ- مەسىيەتلەردىن توسۇش قاتارلىق ئىشلاردا ھەرخىل ئۇسۇللار بىلەن ئەمەلگە ئاشقان قۇرئان كەرىم ھىدايەت كىتابى دۇر ئاللاھ تائالانىڭ بارلىقىنى، قۇرئان كەرىمنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ سۆزى ئىكەنلىكىنى ۋە مۇھەم مەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ ھەق پەيغەمبىرى ئىك ەنلىكىنى ھەر بىر ئەسىرنىڭ ىم ئىل-مەرىپ ەت ۋە پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى جەھەتتىكى ۋەزىيىتىگە ۋە ھەر دەۋر ئىنسانلىرىنىڭ ئەقىل س ەۋىيىسىگە مۇناسىپ ھالدا ئىلمىي مۆجىزىلەر بىلەن ئىسپاتلاشمۇ قۇرئان كەرىمنىڭ ھىدايەتلىرىدىن ب ىرى سانىلىدۇ. چۈنكى قۇرئان كەرىمنىڭ ئايەتلىرى مۇندىن 14 ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى چۈشكەن ۋە ئەسىرلەردىن بىرى كىشىلەرنى شۇ زامانلارنىڭ سەۋىيىسىگە لايىق ئىلمىي مۆجىزىلىرى بىلەن قايىل قىلىپ كەلگەن بولسىمۇيەنىلا ئۇنىڭدا پەقەت زامانىۋى ئىلىم -پەن بى لەنلا ئىسپات لىنىدىغان نۇرغۇنلىغان ئىلمىي ھەقىقەتلەر بار شۇڭا زامان تەرەققىي قىلغانسېرى ئىنسانلارنىڭ ئىلىم سەۋىيىسى يۈكسەلگەنسېرى ۋە ئىلىم-پەن ئىلگىرلىگەنسېرى قۇرئان كە رىمنىڭ ئۆتمۈشلەردە بىلىنمىگەن ئىلمىي مۆجىزىلىرى تېخىمۇ كۆپ ئاشكارى لىنىشقا باشلايدۇ شۇن داق قىلىپ تا قىيامەتكىچە بۇ ئىلمىي مۆجىزىلەر ئېچى لى نىشقا داۋام قىلىدۇ ئۇنداقتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى نېمە ئۈچۈن شەرھلە پ بەر مىگەن بۇ سوئالنىڭ جاۋابى مۇنداق: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھازىر كەشىپ قىلىنغان ۋە كېيىنچە كەشىپ قىلىنىدىغان پۈتۈن ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى شەرھلەپ بەرمىگەنلىكىنىڭ سەۋەبىگە كەلسەك پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇسۇلمانلارنىڭ، ئەقىدە، ئەخلاق مەسىلىلىرىدە، كۈندىلىك ئىبادەتلىرىدە مۇئامىلە ئىشلىرىدا، ھالال- ھارام مەسىلىسىدە بىلىشى زۆرۈر بولغان شەرىئەت ئەھكاملىرىنى
(1) ئىسرا سۈرىسى 9- ئايەت تولىقى بىلەن شەھلەپ بەرگەن چۈنكى مۇسۇلمانلارغا بۇيرۇلغىنى ش ۇ ئىدى ئەمما قۇرئان كەرىمدىكى كائىنات ئەسرارلىرىغا مۇناسىۋەتلىك ئىلىملەردىن ئۆزى بىلگەنلىرىنى ۋە ئېھتىياج تۇيغانلىرىنى لا بايان قىلىپ ب ېرىشكە كۇپايىلەنگەن چۈنكى بۇ ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى ھازىرقى بويىچە شەرھلەپ بەرگەندە، ئۇ لارنى شۇ چاغلاردىكى ئىنسانلارنىڭ ئەق لى قوبۇل قىلالمايتتى، بۇ ئەھۋالنىڭ ئاساسلىق مەسىلە بولغان دىنىي مەسىلىلەرگە سەلبىي تەسىرى بولۇپ قېلىش ئېھتىمالى بار ئىدى چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ قۇدرىتى بىلەن بىر كېچىدە م ەككىدىن پەلەستىندىكى مەسجىدى ئەقساغا بېرىپ كەلگەنلىك قىسس ىسىنى شۇ ۋاقىتتىكى ئىنسانلارنىڭ كۆپ سانلىقى قوبۇل قىلالمىغان يەردە، ھازىرقى ئىلمىي كەشپىياتلاردىن سۆز ئېچىشقا ھەرگىز مۇ ئورۇن يوق ئىدى ھەتتا مۇندىن يۈز يىل بۇرۇنقى ئىنسانلار غايانفون كومپىيوتېر، ئېن، تېرنېت ئانتې نا قاتارلىق ھازىرقى زامان پەن– تېخنىكىلىرىد ىن سۆز ئاچقان ئادەم ھەرقانچە ئى، شەنچلىك ئالىم كىشى بولۇپ كەتسىمۇ، ئىنسانلار ھامان ئۇنى يالغانغا چىقى رى دىغانلىقى تۇرغانلا گەپ ئىدى قۇرئان كەرىم ئەدەبىي، ئىلمىي، كېلىچەكتىن خەۋەر بې ش رى، ھەر زامانغا مۇناسىپ شەرىئەت بەلگىلەش قاتارلىق كۆپلىگەن مۆجىزىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نائرۇق ڭىنمىرەك يىبەدەئ ىرىلىزىجۆم قۇرئان كەرىمنىڭ ئەدەبىي مۆجىَىلىرى.
