تەپسىر ئىلمى ۋە مەشھۇر مۆتىۋەر تەپسىرلەر
تەپسىر ئىلمىنىڭ ئاساسلىرى، مەشھۇر مۇپەسسىرلەر ۋە كىتابلار (سوئال 1716 – 1750)
بۆلۈم: “تەپسىر ئىلمىنىڭ ئاساسلىرى، مەشھۇر مۇپەسسىرلەر ۋە كىتابلار (سوئال 1716 – 1750)”جاۋاب: ھىدايەتنىڭ مەنبى ئ ى يالغۇز ئاللاھتۇر ھىدايەتنىڭ ئۈلگىلىرى ئادەم ئەلەيھىسسالامدىن باشلاپ ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن كەلگەن پەيغەمبەرلەر ۋە ئۇلارغا كەلگەن ۋەھيىلەردۇر ئاخىرقى پەيغەمبەر ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋەتىلىشى ب ىلەن ب ۇ ھىدايەت مەنبىئى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بىلەن قۇرئان كەرىمگە مۇجەسسەملەنگەن بو، لۇپ بۇلاردىن باشقا يول ئىزدەش ئوپئوچۇق زالالەتتۇر چۈنكى قۇرئان كەرىم ئەڭ ساغلام ھىدايەت رەھبىرى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ھىدايەتنىڭ ئۈلگىسىدۇر مۇنداق بولغان ئىكەن قۇرئان كەرىمنىڭ يولىدا ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئارقىسىدا يۈرگەن كىشى تول ۇق ۋە ھەقىقىي مەنىدىكى ھىدايەتنى تاپقان بولىدۇ زالالەتنىڭ مەنىسى.
جاۋاب: زالالەت سۆزى لۇغەتتە ئازغۇنلۇق، توغرا يولدىن ئېزىش، دېگەنلىك بولۇپ: ھىدايەتنىڭ ئەكسىدۇر زالالەت سۆزى قۇرئان كەرىمدە تۆۋەندىكى مەنىلەردە كەلگەن (1 ) كۇپرى مەنىسىدىكى زالالەت﴿، كىمكى ئاللاھنى، ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرىنى كىتابلىرىنى، پەيغەمبەرلىرىنى، ئاخىرەت كۈنىنى ئىنكار قىلىدىكەن، ئۇ قاتتىق ئازغان
(1) قەسەس سۈرىسى 56 ئايەت
(2) سەف سۈرىسى 5 ئايەت بولىدۇ﴾(1) (2 ) شېرىك مەنىسىدىكى زالالەت﴿ كىمكى ئاللاھقا شېرىك كەلتۈرىدىكەن، ئۇ قاتتىق ئازغان بولىدۇ﴾(2) (3 ) خاتالىق مەنىسىدە كەلگەن زالالەت قۇرئان كەرىم مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزىنى ھېكايە قىلىپ مۇنداق دېگەن: ﴿مەن ئۇ ئىشنى قىلغىنىمدا ئازغۇنلاردىن ئىدىم﴾(3) يەنى خاتالاشقانلاردىن ئېدىم
(1) نىسا سۈرىسى 136 - ئايەت
(2) نىسا سۈرىسى 116 - ئايەت
(3) شۇئەرا سۈرىسى 20 – ئايەت مۇرتەدلىك ۋە ئۇنىڭ سەۋەبلىرى.
جاۋاب: مۇرتەد سۆزى لۇغەتتە يېنىۋالغۇچى دېگەنلىك بولۇپ، ئىسلام ئىستىلاھىدا مۇسۇلمانلىقتىن يېنىپ، كاپىرلىققا قايتقۇچى دېگەننى ئىپادىلەيد ۇ مۇرتەد بولغۇچىلارنىڭ قىلغان پۈتۈن ياخشى ئەمەللىرى بىكار بولۇپ كتىدۇ ۋە بارىدىغان جايى دوزاب بولۇپ، دوزاختا مەڭگۈلۈك ئازاپقا مەھكۇم بولىدۇ. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دېگەن: ﴿ سىلەردىن، كىمكى ئۆز دىنىدىن يېنىپ كېتىپ، كاپىر بولغان پېتى ئۆلىدىكەن ئۇنىڭ ئەمەللىرى دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە بىكار ب ولۇپ كېتىدۇ مۇنداق ئادەملەر ئەھلى دوزاختۇر، ئۇلار دۇزاختا مەڭگۈ قالغۇچىلاردۇر﴾(1) مۇرتەد بولۇشقا ئېلىپ بارىدىغان ئىشلار.
جاۋاب: : كىشىنى مۇرتەدلىككە ئېلىپ بارىدىغان ئىشلار تۆۋەندىكىلەر (1 ) گەپ-، سۆز مەسىلەن: ئۆزىنىڭ مۇسۇلمانلىقتىن يېنىۋالغانلىقىنى ئوچۇق سۆزلەش ئاللاھنى ياكى پەيغەمبەرلەردىن بىرەرسىنى ياكى قۇرئان كەرىمنى سۆكۈش، ئۆلۈكلەردىن مەدەت تىلەش، ئىسلام قانۇنلىرىنى ھا زىرقى ئەسىرگە يارىمايدۇ، دەپ ئوچۇق سۆزلەش ۋە شەرىئەت ئەھكاملىرىنى كەمسىتكەنگە ئوخشاش (2 ) ئىش– ھەرىكەت مەسىلەن: سېھىرگەرلىك قىلىش، بۇتلارغا ۋە ھەر قانداق بىر مەخلۇقاتقا چوقۇنغانغا ئوخشاش
(3) ئېتىقاد مەسىلەن: ئاللاھنى شېرىكى ياكى بالىسى بار دەپ ئېتىقا، د قىلىش ئاتالمىش ئەۋلىيالار، قۇتۇبلار، ماشايىخلار كائىناتتىكى بەزى ئىشلارنى تەسەررۇپ قىلالايدۇ، دەيدىغان خۇراپاتلارغا ئىشىنىشكە ئوخشاش (4 ) شەك مەسىلەن: ئاللاھنىڭ بارلىقىغا ياكى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ راست پەيغەمبەر ئىكەنلىكىگە ياكى قۇرئان كەرىمنىڭ ئاللاھنىڭ سۆزى ئىكەنلىكىگە شەك قىل غانغا ئوخشاش.
جاۋاب: مۇرتەد بولغانلارغا تۆۋەندىكىچە مۇئامىلە قىلىنىدۇ (1 ) مۇسۇلمان قىزلار ھېچبىر ھالەتتە مۇرتەدلەرگە ياتلىق قىلىنم ايدۇ ئەرنىڭ مۇرتەدلىكىنى بىلمەستىن ياتلىق بولغان ئەھۋالدا، ئۇلارنىڭ ئارىسىنى دەرھال ئايرى ۋېتىش لاز ىم كېلىدۇ مۇرتەد بولغان ئايالنىمۇ مۇسۇلمان ئەرنىڭ ئېلىشى ھالال بولمايدۇ
(2) ئەر- ئاياللاردىن قايسىبىرى مۇرتەد بولسا، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى نىكاھ بۇزۇلغان بولىدۇ بالىلىرىنىڭ ئېتىقادىنى ساقلاپ قېلىش يۈزىسىدىن بالىلىرى مۇرتەد بولمىغىنىنىڭ يېنىدا
(1) شۇئەرا سۈرىسى 20 – ئايەت قالىدۇ
(3) م ۇرتەد بولغانلار مۇسۇلمانلار جامائىتى تەرىپىدىن يېتىم قالدۇرىلىدۇ بۇ باشقىلارغا ئىبرەت بولىشى ۋە مۇسۇلمانلارنى ئۇنىڭ ئىغۋاسىدىن قوغداپ قېلىش ئۈچۈندۇر
(4) مۇرتەد بولغانلار ئۆلگەندەيۇيۇپ تارىماستىن، نامىزى ئوقۇلماستىن مۇسۇلمانلارنىڭ قەبرىستانلىقىدىن باشقا قەبرىستانلىقلارغا دەپنە قىلىنىدۇ(1).
(1)
(1) دوكتۇر يۈسۈپ ئەل قەرداۋىينىڭ«ھازىقى زامان پەتىۋالىرى» ناملىق ئەسىرى، 1- توم، - بەت تەقۋالىق ۋە پاسىقلىق تەقۋالىقنىڭ مەنىسى.
جاۋاب: تەقۋا سۆزى لۇغەتتە كۈچلۈك بىر ھىمايىگە ئېرىشىش ئارقىلىق ئۆزىگە ماددىي ۋە مەنىۋىي جەھەتلەردىن زىيان يەتكۈزىدىغان نەرسىلەردىن قوغدىنىش دېگەننى ئىپادى لەيدۇ ئەمما تەقۋانىڭ ئىسلام ئىستىلاھىدىكى مەنىسى: دىن ۋە دۇنيالىق پۈتۈن ئىشلاردا، ئۆزىنىڭ مەسئۇلىيىتىنى تونۇپ، ئۇنى تولۇق ئادا قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنى ئاللاھ تائالانىڭ ھىمايىسى ئاستىغا قويۇ ش ۋە ھەر تۈرلۈك گۇناھ- يامان ئىشلاردىن چېكىنىپياخشى ئەمەرر دائىرىسىدە ھەرىكەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزىگە دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە زىيان ۋە ئازاپ ئېلىپ كېلىدىغان ھەر قانداق ئىشلا ردىن قوغدىنىش دېمەكتۇر بۇنداق قىلغۇچىلار«تەقۋا» ياكى «تەقۋادار» دەپ ئاتىلىدۇ ئاللاھ تائالا تەقۋادارلارنى قوللايدۇياردىمى ۋە نۇسرىتى بىلەن ھەمىشە ئۇلار بىلەن بىللە بولىدۇ﴿بىلىڭلاركى، ئاللاھ تەقۋادارلار بىلەن بىللىدۇر﴾(1)
جاۋاب: ھەر قانداق بىر مۇسۇلماننىڭ ئىمانىنى ئاخىرغىچە ساغلام ئېلىپ بېرىشى ئۈچۈن كۈچلۈك بىر ھىمايە ئاستىغا كىرىشى ئەقىل ۋە دىننىڭ بىردەك تەلىبىدۇر ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ ئىشەنچلىك ھېمايە ئاللاھ تائالانىڭ ھېمايىسىدۇر چۈنكى ئاللاھ تائالا ھەر قانداق نەرسىنىڭ ياراتقۇچى ئ ى گىسى، ئۇ ھەممىگە قادىردۇر قۇرئان كەرىمنىڭ ﴿ ئى مۆمىنلەرۇ ئاللاھ تائالاغا لايىق رەۋىشتە تەقۋادارلىق قىلىڭلار﴾(2) دېگەن ئايىتى بۇ تەقۋالىقنى ئىپادىلىمەكتە تەقۋادارلىق ئۆزى غايە ۋە مەقسەت بولماستىن، مەڭگۈلۈك خاتىرجەملىك، ھەقىقىي ھۇزۇر- ھالاۋەت ۋە نىجاتلىققا ئېرىشىش ئۈچۈن ۋاسىتىدۇر.
جاۋاب: تەقۋالىققا توسقۇن بولىدىغان بەزى ئامىللار بولۇپ، ئۇلار غەپلەتتىن ئىبارەت ئىنساننى ھوشىيارلىقتىن يىرا، قلاشتۇرۇپ دىققەتسىزلىككە ئاپىرىدىغان بىغەملىك ۋەد ۇنيادا مەڭگۈ ياشايدىغاندەك ئالدىغۇچى ھېسلاردۇر ئۇلار ئىنساننىڭ تەقۋادارلىق دائىرىسىدە ئىش ئېلىپ بېرىشىغا توسقۇنلۇق قىلىدۇ پاسىقلىقن ىڭ مەنىسى.
جاۋاب: پاسىقلىق تەقۋالىقنىڭ ئەكسى بولۇپ، ئەرەب تىلىدىكى«سق ف» سۆزى لۇغەت
(1) ب ەقەرە س ۈرىسى 194 - ئايەت
2)) ئال ئىمران سۈرىسى 102 - ئايەت ئېتىبارى بىلەن چىقىش دېگەن مەنىنى ئىپادىلىسە، ئىسلام ئىستىلاھىدا ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققاننى بىلدۈرىدۇ «ف سق» ياكى تىلىمىزدىكى«پاسىق» سۆزى كاپىرلار ئۈچۈن قوللىنىلغاندەك، مۇسۇلمانلاردىن بولغان ئاسىي– گۇناھكار كىشىلەر ئۈچۈنمۇ قوللىنىلىدۇ زاھىدلىق ۋە تەركىدۇنيالىق.
جاۋاب: زاھىد- ئەرەب تىلى دىكى«الزھد »سۆزى، دىن ياسالغان ئىسىم بولۇپ« تەرك ئەتكۈچى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ بىر نەرسىگە بولغان قىزىقىشى نى ئۇنىڭدىن ياخشىر اق بىر نەرس ىگە ئېرىشىشنى كۆزلەپ تەرك ئەتكەن ئادەم«زاھىد» دېيىلىدۇ. چۈنكى«الزھد »سۆزىنى ڭ لۇغەتتىكى مەنىسى«تەرك ئېتىش» دېگەنلىك تۇر، دېمەك زاھىدلىق قىزىقىش ۋە ھېرىسلى قنىڭ ئەكسىدۇر زاھىدلىقنىڭ مەنىسى: ئىسلام ئۆلىمالىرى زاھىدلىقنى چۈشەندۈرۈپ تۆۋەندىكىلەرنى ئېيتقان سۇفيان سەۋرى« زاھىدلىق– بارلىق ئۈمىدنى ئاخىرەتكىلا باغلاشتۇر»(1) دەپ تونۇتقان ئىبنى مۇبارەك« زاھىدلىق– ئاللاھقا چىن ئى شەنچ قىلىش بىلەن بىرگە پېقىرلىقنى دوست تۇتۇش»(2) دەپ تونۇتقان ئەبۇ سۇلايمان دارانىي«زاھىد- ئاللاھتىن مەشغۇل قىلىدىغان ئىشلارنى تەرك ئەتكەن كىشىدۇر»(3) دەپ تونۇتقان جۇنەيد« زاھىد– دۇنيانى كىچىك سانا، پ ئۇنىڭ ئەسىرىنى قەلب ىدىن ئۆچۈرۈپ تاشل ىغان ئادەمدۇر»(4) دەپ تونۇتقانيۇقىرىقىلاردىن خۇلاسە چىقارغاندا زاھىدلىقنىڭ ئەڭ توغرا مەنىسى: ئاخىرەتلىك ئىشلارنى دۇنيانىڭ مەنپەئەتلىرىدىن ئۈستۈن كۆرۈش دېگەنلىكتۇر.
جاۋاب: ھەقىقىي مەنىدىكى زاھىدلىق شەرىئەتتە چەكلەنگەن ئىشلار ۋە ھاراملارغا يېقىنلىشىپ قېلىشتىن ئېھتىيات قىلىش يۈزىسىدىن، شۈبھىلىك نەرسىلەردىن تامامەن يىراق تۇرۇش، مال– دۇنياغا يۈرەكتىن باغلانماسلىق، شۇنداقلا دۇنيا ھاياتىنىڭ ۋە دۇنيا مەنپەئەتلىرىنىڭ باقاسىز (پانىي ) ئىكەنلىكىنى بىر لەھزىمۇ نەزىرىدىن ساقىت قىلمىغان ھالدا
(1) ( ئابدۇللا ئىبنى سۇفيان ئەل سەۋرى 97-161 ھ) ئىراقنىڭ كاتتا ئۆلىمالىرىدىن بولۇپ، تەقۋالىقى، ئېسىل-، پەزىلەتلىرى مول بىلمىي ۋە ئىجتىھاد ئىشلىرىدىكى پاراسىتى بىلەن تونۇلغان مەشھۇر ئالىم
(2) (ئابدۇللا ئىبنى مۇبارەك 118-181) ئھۆز زامانىسىدا ئىسلام دۇنياسىغا تونۇلغان ئالىم، مۇجاھىد، شائىر بولۇپ ئىسلام دۇنياسىغا كۆپلىگەن قىممەتلىك ئەسەرلەرنى تەقدىم قىلغان، ئىلىم- ھېكمەت، تەقۋالىق ۋە گۈزەل ئەخلاقتا ئۈلگە ياراتقان
(3) ئەبۇ سۇلايمان دارا ( نىي 140-215 ھ)دىمەشىقتا ئۆتكەن كاتتا ئۆلىمالردىن سانىلىدۇ
(4) ئىراقنىڭ ئۈچىنچى ئەسىردە ئۆتكەن مەشھۇر تەسەۋۋۇف ئۆلىمالىرىدىن بولۇپ، ھىجرىيە 297 - ھىجرىيە (مىلادىيە 910 - )يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن ياشاشتۇر زاھىدلىق دېگەن دۇنيا مەنپەئەتلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىش ياكى ئاللاھ ھالال ق ىلغان نېمەتلەرنى ئۆزىگە ھارام قىلىۋېلىش ياكى مەسئۇلىيەتلەردىن قېچىپ تەنھا ياشاشنىت اللىۋېلىش دېگەنلىك ئەمەس بەل، كى روھ، ئەقىل نەپس، تەن قاتارلىقلارنىڭ تېگىشلىك ھەققىنى ب ەرگەن ھالدا، دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك ھەر ئىككىسىنى قولدىن بەرمەسلىكتۇر چۈنكى ئىسلامدى نى كىشىلەرنى ئاخىرەتنى ئۇنتۇغان ھالدا دۇنيا مەنپەئەتلىرىگە چوقۇنۇشتىن توسقان بول، سىمۇ ئۇلارنى دۇنيالىقتىن پۈتۈنلەي يۈز ئۆرۈپ تەركىدۇنيا بولىۋېلىشقا تەرغىپ قىلمايدۇ بەلكى دۇنيالىق ۋە ئاخىرەتلىك ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا چاقىرىدۇ ئاللاھ تائالانىڭ﴿ ئاللاھ ساڭا بەرگەن بايلىق بىلەن ئاخىرەت يۇرتىنى تىلىگىن، دۇنيادىكى نېسىۋەڭنىمۇ ئۇنتۇمىغىن، ئاللاھ ساڭا ياخشىلىق )قىلغاندەك، سەن (ئاللاھنىڭ بەندىلىرىگىمۇ ياخشىلىق قىلغىنيەر يۈزىدە بۇزغۇنچىلىقنى تىلىمىگىن، ئاللاھ ھەقىقەتەن بۇزغۇنچىلىق قىلغۇچىلارنى دوست تۇتمايدۇ﴾(1) دېگەن سۆزى بۇ مەنىنى ئىپادىلەيدۇ ئاللاھ تائالا يەنە بىزگە قۇرئان كەرىمدە ﴿پەرۋەردىگارىمىزۇ بىزگە دۇن يادا ياخشىلىق ئاتا قىلغىن، ئاخىرەتتىمۇ ياخشىلىق ئاتا قىلغىن، بىزنى دوزاب ئازابىدىن ساقلىغىن﴾(2) دېگەن دۇئانى ئۆگىتىش ئارقىلىق بىزنى دۇنيالىق بىلەن ئاخىرەتلىكتىن ئىبارەت ھەر ئىككىسىنى قولدىن بەرمەسلىك كە بۇيرىغان زاھىدلىق دۇنيا مەنپەئەتلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىش ئەمەس، بەلكى ھاراملاردىن يۈز ئۆرۈش، زىيانلىق ئىشلارنى ۋە نەرسىلەرنى تەرك ئېتىشتۇر قۇرئان كەرىم بىزگە داۋۇد ئەلەيھىسسالام بىلەن سۇلايمان ئەلەيھىسسالام ئىككىسىنىڭ ئۆز زامانىسىنىڭ ئەڭ زاھ ىد ۋە ئەڭ تەقۋا دار كىشىلىرى ئىكەنلىكىنى، شۇنداقتىمۇ ئۇلارنىڭ باي لىقتىن، پادىشاھلىقتىن ۋ ە باشقىمۇد ۇنيا مەنپەئەتلىرىدىن ۋاز كەچمىگەنلىكىنى قىسسە قىلماقتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كاتتا ساھابىلىرىدىن، ئەبۇ بەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىب ئابدۇراھمان ئىبنى ئەۋف، زۇبەير ئىبنى ئەۋۋام ۋە ئوسمان ئىبنى ئاففان قاتارلىقلار بايلىقىنىڭ كۆپلى كى بىلەن تونۇلغاندەك زاھىدلىقى بىلەن تونۇلغان كىشىلەر ئىدى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بەزى ساھابىلارنىڭ ئىبادەتكىلا بېرىلىش ئۈچۈن ئاياللىرىدىن يىراق تۇرۇش تەلەبلىرىنى رەت قىلغان ۋە ئۇلارنىڭدىن ۋە دۇنيالىق ھەر ئىككى تەرە پنى تۇتۇش ىنى تەۋسىيە قىلغان خۇددى ئاخىرەتلىك ئۈچۈن ھەر كۈنى مەلۇم ئىبادەتلەرنى ئورۇنداش پەرز بولغاندەك، دۇنيالىق ئۈچۈن ھەركۈنى ۋە ھەر ۋاقىت ئىشلەش تەلەب قىلىنىدۇ ھەتتا جۈمە كۈنىدىمۇ جۈمە ۋاقتىدىن باشقا ۋاقىتلارنىڭ ھەممىسىدە دۇنيالىق ئۈچۈن تىرىكچىلىك قىلىش چەكلەنگ ەن ئەمەس چۈنكى ئىسلام دىنىدا خرىستىئان دىنىدا بولغىن ىدەك تەركىدۇنيالىق ياكى يەھۇدىي دىنىدا بولغىنىدەك تىرىكچىلىك قىلىش چەكلەنگەن كۈني وق شۇنداقلا ئاللاھ ياراتقان دۇنيا مەنپەئەتلىرىدىن قائىدىگە ئۇيغۇن شەكىلدە يوللۇق پايدىلىنىشتىن بېھاجەت بولۇشمۇ ياخشى ئەم ەس ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە ئىلگىرىكى دىنلارغا كىشىلەر تەرىپىدىن كىرگۈزىۋېلىنغان تەركىدۇنيلىقنى تەنقىدلەپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿ )(ئەي پەيغەمبەرۇ ئۇلارغا، ئېيتقىنكى “ ئاللاھ
(1) قەسەس سۈرىسى 77 - ئايەت
(2) بەقەرە سۈرىسى 201 - ئايەت بەندىلىرى ئۈچۈن ياراتقان كىيىملە رنى، شېرىن، پاك رىزىقلارنى كىم ھارام قىلدى” ئېيتقىن، كى “، )ئۇلار بۇ دۇنيادا مۆمىنلەر ئۈچۈن يارىتىلغان (گەرچە ئۇلارغا كۇففارلار شېرىك بولسىمۇ ئاخىرەتتە بولسا مۆمىنلەرگىلا خاستۇر”﴾(1 ) مۇھىم بولغىنى، دۇنياغا سىز ئېگە بولىشىڭىز، دۇنيانىڭ سىزگە ئېگە بولماسلىقى كېرەك دۇنيا يۈرىكىڭىزدە ئەمەس، قولىڭىزدا بولىشى كېرەك زاھىدلىق بىلەن تەركىدۇنيالىقنىڭ پەرقى.
جاۋاب: ئەرەب تىلىدىكى«الزھد » سۆزىنى تەركىدۇنيالىق دەپ تەرجىمە قىلغانلار خاتالاشقانلاردۇر چۈنكى زاھىدلىق بىز يۇقىرىدا كۆر ۈپ ئۆتكەندەك، شەرىئەتتە چەكل ەنگەن ئىشلار ۋە ھاراملارغا يېقىنلىشىپ قېلىشتىن ئېھتىيات قىلىش يۈزىسىدىن، شۈبھىلىك نەرسىلەردىن تامامەن يىراق تۇرۇش ۋە مال– دۇنياغا يۈرەكىتن باغلانماسلىق دېگەنل ىك بولسا، تەركىدۇنيالىق خرىستىئان دىنىدىكى راھىبلىق تۈزۈمىگە ۋە ھىندىي دىنىغا ئوخ شاش دۇنيا مەنپەئەتلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىشتۇر ھالبۇكى، ئىسلام دىنى بۇنداق تەرك ىدۇنيالىقنى تەرغىب قىلمايدۇ زاھىدلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ ئەخلاقى بولسا، تەركىدۇنيالىق ھەقدى ننىڭ روھىدىن ئازغانلارنىڭ قىلىقىدۇر.
جاۋاب: ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە، زاھىدلىقنى ماختاپ، مال- دۇنيا ھېرىسلىقىنى سۆككەن﴿ بۇ دۇنيا تىرىكچىلىكى پەقەت (ۋاقىتلىق) پايدىلىنىشتىن ئىبارەتتۇر، ئاخىرەت ھەقىقەتەن (مەڭگۈلۈك) قارارگ اھتۇر﴾(2)، ﴿ (مۇشرىكلار) دۇنيا تىرىكچىلىكىگە خۇش بولۇپ كەتتى، دۇنيا تىرىكچىلىكى ئاخىرەتكە قارىغاندا ئازغىنا نەرسىدۇر﴾(3) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر ئادەمنىڭ قانداق قىلغاندا ئاللاھنىڭ ۋە ئىنسانلارنىڭ سۆيگۈسىگە ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە سورىغان سوئال: ىغا جاۋاب بېرىپ « دۇنياغا يۈرەكتىن بېرىلىشتىن ئۆزۈڭنى تۇتىۋال، ئاللاھ سېنى سۆيىدۇ كىشىلەرنىڭ قولىدىكىسىدىن ب ىھاجەت بولغىن، كىشىلەر سېنى سۆيىدۇ»(4) دېگەن پەيغەمبەرلەر ھەقىقىي زاھىدلىقتا ئۈلگە ياراتقان ۋە يولىغا ئەگىشىپ مېڭىشىمىغا تولىمۇ ئەرزىيدىغان زاتلا ردۇر ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ: ﴿ ئەنە شۇ پەيغەمبەرلەر ئاللاھ ھىدايەت قىلغان كىشىلەردۇر، ئۇلارنىڭ يولىغا ئەگەشكىن﴾(5)
(1) ئەئراف سۈرىسى 32 - ئايەت
(2) غافىر سۈرىسى 39 - ئايەت
(3) رەئد سۈرىسى 26 - ئايەت
(5) ئەنئام سۈرىسى 90 - ئايەت دۇئا ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك.
جاۋاب: دۇئا سۆزى لۇغەتتە چاقىرىش دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ شەرىئەت ئىستېمالىدا- ئەڭ كەمتەرلىك بىلەن ئاللاھ تائالاغا يالۋۇرۇپ، ئۇنىڭدىن ھاجەتلىرىنى سوراش دېگە نلىكتۇر.
جاۋاب: پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى م ۇھەممەد ئەلەيھىسسالام: «دۇئا ئىبادەتتۇر»(1) دەپ كۆرسەتكەن دۇئا ئەڭ خالىس ئىبادەتتۇر. چۈنكى ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلىپ يالۋۇرغان ئادەم باشقا ھەر قانداق بىر ئىبادەتتە ھاسىل قىلالمىغان ئىخلاس، سەمىمىيەت ۋە تۆۋەنچىلىكنى ۋايىغا يەتكۈزىدۇ. ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلىش ئۇنىڭغا ئىبادەت قىلغانلىق، دۇئادىن بىھاجەت بولۇش ئۇنىڭ: ئىبادىتىدىن باش تارتقانلىق ھېسابلىنىدۇ ئاللاھ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن﴿ ماڭا دۇئا قىلىڭلار، دۇئايىڭلارنى ئىجابەت قىلىمەن مېنىڭ ئىبادىتىمدىن باش تارتقۇچىلار خورلانغان ھالدا دوزاخقا كىرىدۇ﴾(2) ئايەتتىكى«ئىبادەت» سۆزىدىن دۇئا مەقسەت قىلىنىدۇ.
جاۋاب: : دۇئانىڭ ئىجابەت بولۇشىنىڭ شەرتلىرى تۆۋەندىكىچە
(1) دۇئانى ئاللاھ تائالاغا بولغان چىن ئىخلاس بىلەن قىلىش ھەر قانداق بىر ئەمەل– ئىبادەتنىڭ قوبۇل بولىشى ئۈچۈن ئىخلاس شەرت قىلىنغىنىدەك، دۇئانىڭ ئىجابەت بولىشى ئۈچۈنمۇ ئەلۋەتتە ئىخلاس شەرت قىلىنىدۇ. چۈنكى دۇئا– ئىبادەتتۇر ئىخلاس قەلب ق ېتىدىن كەلگەن سەمىمىي سۆيگۈ بىلەن كۆرسىتىلگەن چىن ساداقەت دېمەكتۇر. ئاللاھ تائالاغا ق ول كۆتىرىپ دۇئا قىلغاندا، ئۇنىڭغا شۇنداق سۆيگۈ ۋە ساداقەت بىلەن يۈزلىنىش تەلەب ق ىلىنىدۇ
(2) دۇئا قىلغۇچىنىڭ يېمەك- ئىچمىكى ۋە كىيىم- كېچىكى ھالالدىن بولۇشى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ماۋزۇدا مۇنداق دېگەن: «ئەي ئى نسانلارۇ ھەقىقەتەن ئاللاھ تائالا پاكتۇر، ئۇ پەقەت پاك بولغاننىلا قوبۇل قىلىدۇ»(3): بۇ ھەدىسنىڭ مەنىسى ئاللاھ تائالا قەلبى پاكيېمەك- ئىچمەكلىرى ھالالدىن بولۇپ پاك بولغانلارنىڭلا قىلغان ئىبادەتلىرىنى قوبۇل قىلىدۇ، دۇئالىرىنى ئىجابەت قىلىدۇ، دېگەنلىكتۇر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام يەنە مۇنداق دېگەن: « بىراۋ ئۈستى بېشىنى چاڭ توزان قاپلىغان، چاچلىرى چۇۋۇلغان قىياپەتتە ئىككى قولىنى ئاسمانغا كۆتۈرۈپ” ئى پەرۋەردىگارىمۇ ئى ئىگەمۇ” دەپ، دۇئا قىلىدۇ. ھالبۇكى ئۇنىڭ يېگەن ئىچكەنلىرى ھارامدىن
(2) غافىر سۈرىسى 60 - ئايەت
3)) ئىمام مۇسلىم رىۋايىتى كىيگەنلىرى ھارامدىن بولۇ پ، ئۇ ھارامدىن ئوزۇقلانغان تۇرسا، قانداقمۇ ئۇنىڭ دۇئاسى ئىجابەت بولسۇنۇ»(1) بۇ ھەدىسنىڭ مەنىسى شۇكى، بىراۋ ئەڭ بىچارە قىياپەتتە ئاللاھ تائالاغا يالۋۇرۇپ دۇئا قىلغان ۋە ئۇ شۇ ھالىتى بىلەن دۇئاسى ئىجابەت بولۇشقا ئەڭ تېگىشلىك بولغان تۇرسى مۇ، ئۇ ھارامدىن ئو زۇقلانغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ دۇئاسى ئىجابەت بولمايدۇ (3: ) دۇئانى ئاللاھتىن ئۈمىتۋارلىق بىلەن قىلىش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن « سىلەر “دۇئا قىلسام دۇئايىم ئىجابەت بولمىدى”، دەپ ئۈمىتسىزلىنىپلا قالمىساڭلار دۇئايىڭلار چوقۇم ئىجابەت بولىدۇ»(2) (4 ) دۇئانى يۈرەكتىن قىلىش يەنى تىل دۇئا بىلەن دىل باشقا نەرسىلەر بىلەن مەشغۇل بولماستىن، تىلنى دىلدىكىلەرنىڭ تەرجىمانى قىلىپ تۇرۇپ پۈتۈن ۋۇجۇدىنى ۋە كامالىي ئىخلاسىنى ئاللاھقا بېغىشلىغان ھالدا ئۇنىڭغا يالۋۇرۇش لازىم شۇنداق قىلغان دۇئا ئىجابەت بولۇشقا ئەڭ يې قىندۇر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەپ كۆرسەتكەن: « سىلەر ئاللاھقا دۇئا قىلغىنىڭلاردا، ئۇنىڭ ئىجابەت بولىشىغا چىن ئىشەنگەن ھالدا قىلىڭلار، بىلىڭلاركى، ئاللاھ تائالا غەپلەتتىكى پەرۋاسىز كىشىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلمايدۇ»(3)
(5) ئۇرۇق- تۇغقانلىق رىشتىس ىنى ئۈزۈش ياكى گۇناھ- مەسىيەت ئىشلەش ئۈچۈن دۇئا قىلماسلىق پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: « مۇسۇلمان كىشىنىڭ دۇئاسىدا گۇناھ ئىشلەش ياكى سىلە رەھىمنى ئۈزۈش بولمىسىلا، ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا تۆۋەندىكى ئۈچ ياخشىلىقنىڭ بىرىنى بېرىدۇ: يا ئۇنىڭ دۇئاسىنى تېز ئىجابەت قىلىپ تىلىگىنىنى بېرىدۇ ياكى ئۇنى ئۇنىڭ ئاخىرەتلىكى ئۈچۈن ياخشىلىق قاتارىدا ساقلاپ قويىدۇ ياكى ئۇنىڭ دۇئاسىنىڭ “: ئوخشىشىدا يامانلىقنى ئۇنىڭدىن قايتۇرىۋېتىدۇ ساھابىلار ئۇنداقتا بىز دۇئانى كۆپ قىلايلى “دېيىشكەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام” ئاللاھنى ڭ بېرىدىغىنى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپتۇر“دېگەن» (4 ) دۇئا سەۋەبتىن بىھاجەت قىلال مايدۇ.
جاۋاب: تىلەكلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ئۈچۈن دۇئا بىلەن سەۋەب ئىككىسى ھەل قىلغۇچ رولنى ئوينايدۇ بۇ ئىككىسى بىر بىرىدىن قەتئى ئايرىلالمايدۇ شۇڭىمۇ ئىنسان ئاللاھقا دۇئا قىلىش بىلەن بىرگە، قولىدىن كەلگەنچە سەۋەبلەرنى قىلىشقا بۇيرۇلغان ئاللاھتىن جەننەتنى سورىغان ئادەم دۇئا بىلەن بىرلىكتە، ئۆزىنى جەننەتكە كىرىشكە سالاھىيەتلىك قىلىدىغان ياخشى، ئەمەررنى قىلىشى دۇزاختىن پاناھ تىلىگەن ئادەم دوزاخقا كىرىشىگە سەۋەب بولىدىغان يامان ئىشلاردىن قەتئىي قول ئۈزۈشى، رىزقىنىڭ كەڭ بولىشى ۋە پېقىرلىقتىن قۇتۇلۇشنى تىلىگەن ئادەم رىزىقد ۇنياسىنىڭ ئىشىكىنى ئەمگەك ئاچقۇ چ ى بىلەن ئېچىشى، قىيىنچىلىقلارغا دۇچ
(1) تىرمىزى رىۋايىتى
(2) بۇخارىي رىۋايىتى
(3) تىرمىزى رىۋايىتى
(4) ئىمام ئەھمەد رىۋايىتى كەلگەن ئادەم ئۇنىڭدىن خالا س بولۇشنىڭ چارە ۋە تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى، كېسەلدىن شىپالىق تېپىشنى تىلىگەن ئادەم ئاللاھقا دۇئا قىلىپ، ئۇنىڭغا يۆلىنىش بىلەن بىر ۋاقىتتا دوختۇرغا بېرىشى لازىم دۇئا مەقسەتكە يېتىشنىڭ سەۋەبلىرىنى ئۇڭايلاشتۇرۇش ۋە يوللىرىنى يورۇتۇش رولىنى ئوينايدۇ ئاللاھت ائالا دۇنيانىڭ ئىشلىرىدىن ھەممە ئىشنى سەۋەبلەرگە باغلىق قىلغان قۇرئان كەرىم بۇنى ئوچۇقلاپ: مۇنداق دەيدۇ ﴿ ئىنسان پەقەت ئۆزىنىڭ ئىشلىگەن ئىشىنىڭ نەتىجىسىنى كۆرىدۇ﴾(1) سەۋەبكىلا چوقۇنۇپ كېتىپ ئاللاھنى ئۇنتۇش توغرا بولمىغاند ەك، دۇئاغىلا يۆلىنىپ سەۋەبتىن ب ى ھاجەت بولۇشمۇ توغرا ئەمەس چۈنكى ئالدىنقىسى، ئاللاھنىڭ ئىبادىتىدىن باش، تارتقانلىق، كېيىنكىىسى«ئۈژمە پىش، ئاغزىمغا چۈش »د ېگەنلىكتۇر دۇئا بىلەن سەۋەبنىڭ باغلىنىشى ناھايىتى زىچ باغلىنىشتۇر ئەگەر تىلەكلەرنىڭ ھاسىل بولىشى ئۈچۈن دۇئالا كۇپايە قىلىدىغان بولسا ئېدى، ئىنسانلىقنىڭ ئىپتىخارلىق ئۈل گىسى ۋە پۈتۈن پەيغەمبەرلەرنىڭ ئەۋزىلى پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام سە ۋەب قىلمىغان ۋە ئۇنىڭغا تەشەببۇسمۇ قىلمىغان بولاتتى ئەگەر تىلەكلەر سەۋەب بىلەنلا ھاسىل بولىدىغان بولسا ئېدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ش ۇنچە ئەھمىيەتلىك ۋە خاسىيەتلىك دۇئالارنى ئۇممىتىگە ئۆگەتمىگەن ۋە ئۆزىمۇ قىلمىغان بولاتتى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دۇئا بىلەن سەۋەبنىڭ ئارىسىنى قەتئىي ئايرىغان ئەمەس ئۇنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى ھەر تۈرلۈك خاسىيەتلىك دۇئالار بىلەن تولغاندەك، ئىشلەش، چارە تەدبىر قوللىنىش ۋە ھەر ئىش ئۈچۈن سەۋەب قىلىشتىمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئەڭ ئالدىنقىلاردىن ئېدى ئۇ مەسچىتتە ئىمام غازاتلاردا قوماندان، مە درەسەدە ئۇستاز، دىندا رەھبەر ۋە ئائىلىسىدە ئىشلەمچان ئاتا ئېدى شۇڭا ئۇ غەلىبە قىلدى، غايىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرالىدى ۋە ئىنس انىيەتكە ئۆلگە بولۇپ دىللاردا پار لاپ كەلدى دۇئا تەقدىرنى بېكار قىلىۋېتەلدۇ يەم.
جاۋاب: تەقدىر دېگەن ئالدىنئالا بەلگىلىنىپ بولغان بىر ئىش دۇئا ئۇنى بېكار قىلىۋېتە لمەيدۇ بىراق دۇئا تەقدىردە بەلگىلەنگەنلەرنى ياخشىلىق تەرەپكە بۇرىيالايدۇ شەرتلىرى تولۇق بولغان ۋە سەمىمىي قىلىنغان دۇئا ئەلۋەتتە تەقدىرگە تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: « تەقدىردىن قاچقىلى بولمايدۇ بىراق دۇئا يۈز بەرگەن ۋە يۈز بەرمىگەن ئىشلارنىڭ ھەممىسى ئۈچۈن پايدىلىقتۇر ئى ئاللاھنىڭ بەندىلىرىۇ دۇئانى كۆپ قىلىڭلار»(2) بۇ يەن ىلا سەۋەب بىلەن ئىشقا ئاشىدۇ چۈنكى تەقدىر سەۋەبتىن ئايرىلالمايدۇ، بۇ ئىككىسى ئەزەلدىنلا شۇنداق بىرگە بېكىتىلگەن دۇئا قىلىشمۇ، سەۋەب قىلىش مۇ، ھەر ئىككىسى تەقدىردىن ئورۇن ئالغان پەيغ ەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر ھەدىس تە: «قازا ۋە قەدەرنى پەقەت دۇئالا قايتۇرالايدۇ» (3 )
(1) نەجم سۈرىسى 39 ئايەت
دەپ كۆرسەتكەن ئۇ يەنە بىر ھەدىس تە: « پۈتۈلگەن ئىش كەلسە، ھەزەر قىلغاننىڭ پايدىسى بولمايدۇ، دۇئا يۈز بەرگەن ۋە ياكى تېخى يۈز بەرمىگەن ئىشلارغا پايدىلىق بولىدۇ، بالايى- ئاپەت كەلسە دۇئا ئۇنىڭ ئالدىنى توسىدۇ-دە، بۇ ئىككىسى تا قىيامەتكىچە ئېلىشىدۇ»(1) دەپ كۆرسەتكەن يۇقىرىقى ئىككى ھەدىسنىڭ مەنىسى شۇكى، قەدەر ئوقى ياچاقتىن چىقىپ بولغان ۋە ئۇ ئۆز يۆنىلىشىگە قاراپ يۈرۈپ كەتكەن، شەرتلىرى تولۇق بولغان سەمىمىي دۇئا ئوقنىڭ نىشانغا تېگىشىگە توسقۇن بولالىغاندەكيۈرەكتىن ئەمەس ئاغزاكى قىلىنغان ياكى شەرتلىرى تولۇق بولمىغان دۇئالار ئۇنى توسالمايدۇ دۇئانىڭ قەدەر ئوقىنى نىشانغا تېگىشتىن توسۇپ قالالىغانلىقى تەقدىر قىلىنىپ بولغان ئىشنى بېكار قىلىۋەتكەنلىكى ياكى ئارقىغا قايتۇرىۋەتكەنلىكى ئەمەس، ئەلۋەتتە بەلكى قەدەر ئوقى ئۆز يۆنىلىشىگە قاراپ ماڭغان بولسىمۇ، دۇئانىڭ سەۋەبى بىلەن ئۇنىڭ نىشانغا يېتەلمىگەنلىكىدۇر ئىمام غەزالى مۇنداق دېگەن: « بىلگىنكى بالايى-ئاپەتنى دۇئا ئارقىلىق قايتۇرۇپ، رەھمەت كەلتۈرۈشمۇ بەلگىلەنگەن شۇقا زا ۋە قەدەرنىڭ جۈملىسىدىندۇر»(2) دۇئا بىراۋنىڭ ۋاسىتىسىگە مۇھتا ج ئەمەس.
جاۋاب: دۇئا ھېچكىمنىڭ ۋەسىلىسىگە (ۋاسىتىسىگە) مۇھتاج ئەمەس تىلەكلەر پەقەت ئاللاھنىڭ ئۆزىدىن بىۋاسىتە س ورىلىدۇ ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇھەممەد: ئەلەيھىسسالامغا خىتاب قىلىپ مۇنداق دەيدۇ ﴿ مېنىڭ بەندىلىرىم سەندىن مېنىڭ توغ رۇلۇ ق، )سورىسا (ئۇلارغا ئېتقىنكى مەن ھەقىقەتەن ئۇلارغا يېقىنمەن، ماڭا دۇئا قىلسا، مەن دۇئا قىلغۇچىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىمەن﴾(3) مازار، ماشايىخلاردىن ئاتالمىش ئەۋلىيالار ۋە ئۇلۇغلاردىن شۇنداقلا قانداقلا بىر ئۆلۈكتىن بىرەر ھاجىتىنى سوراش ۋە مەدەت تىلەش ياكى ئۇلاردىن بېرەرسىنى ئاللاھت ائالاغا ۋاسىتە قىلىش جائىز ئەمەس ئەمما ھايات كىشىلەرنىڭ ئۆلگەنلەرگە قىلغان دۇئاسى چو قۇم يېتىدۇد ۇئادا ۋاسىتە قوللىنىشقا بولىدۇ، بىراق ۋاسىتە كىشىنىڭ ئۆز ئەمەلى ۋە ئاللاھ تائالانىڭ، ئىسىم سۈپەتلىرى بىلەنلا چەكلىنىدۇ ھەركىم ئۆزىنىڭ ئاللاھ تائالاغا بولغان چىن ئىمانىنى ئاللاھنىڭ بارچە كەمچىلىكلەردىن پاك ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ ئىسىم سۈپەتلىرىنى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا بولغان سۆيگۈسىنى ۋە ئاللاھ رازىلىقىنى كۆزلەپ قىلغان ياخشى ئەمەللىرىنى ۋاسىتە قىلىپ تۇرۇپ ھاجەتلىرىنى ئاللاھتىن سورىسا بولىدۇ مانا بۇ، ئىسلام شەرىئىتىدە كۆرسىتىلگەن ۋەسىلە قىلىش ئۇسۇلىدۇر ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە ئۆزىنىڭ ئىمانىنى ۋاس ىتە قىلىپ دۇئا قىلغانلارنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلغانلىقىنى ھېكايە قىلىش ئارقىلىق مۇسۇلمانلارغا ۋاسىتە قىلىشنىڭ ئۇسۇلىنى ئۆگىتىپ مۇنداق دەيدۇ ﴿ پەرۋەردىگارىمىزۇ بىز ھەقىقەتەن بىر (3) بەقەرە سۈرىسى 186 - ئايەت چاقىرغۇچىنىڭ (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ)، رەببىڭلارغا ئىمان ئېيتىڭلار، دە پ ئىمانغا چاقىرغانلىقىنى ئاڭلىدۇق، ئىمان ئېيتتۇق، پەرۋەردىگارىمىزۇ بىزنىڭ گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىنيامانلىقلىرىمىزنى يوققا چىقارغىن، بىزنى ياخشىلارنىڭ قاتارىدا ۋاپات قىلدۇرغىن پەرۋەردىگارىمىزۇ بىزگە پەيغەمبەرلىر ىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىنى بەرگى، ن قىيامەت كۈنى بىزنى رەسۋا قىلمىغىن سەن ھەقىقەتەن ۋەدەڭگە خىلاپلىق قىلمايسەن ئۇلارنىڭ دۇئاسىنى پەرۋەردىگارى ئىجابەت قىلدى﴾(1) ئاللاھ تائالا يەنە قۇرئان كەرىمدە يۇنۇس ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاللاھنىڭ بىرلىكى ۋە نۇقسانلاردىن پاكلىقىنى ۋاسىتە قىلىپ دۇئا قىلغانلىقى ۋە دۇئاسىنىڭ ئىجابەت بولغانلىقىنى ھېكايە: قىلىپ مۇنداق دەيدۇ ﴿ ئۇ)(بېلىقنىڭ قارنىدىكى قاراڭغۇلۇقتا پەرۋەردىگارىمۇ سەندىن باشقا ھەقىقىي ئىلاھ يوقتۇر سەن جىمى كەمچىلىكلەردىن پاكتۇرسەن مەن ھەقىقەتەن ئۆز نەپسىمگە زۇلۇم قىلغۇچىلاردىن بولدۇم، دەپ نىدا قىل دى ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدۇق ئۇنى بېلىق يۇتقان چاغدىكى غەمدىن خالاس قىلدۇق ﴾(2) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەمىشە ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم سۈپەتلىرىنى ۋاسىتە قىلىپ دۇئا قىلاتتى ئۇ قىيىن ئىشقا دۇچ كەلگەندە مۇنداق دەپ دۇئا قىلاتتى: ﴿ ياحي ياقيوم برحمت كأثتغيث ﴾ يەنى« ئى ھەمىشە تىرىك بولغۇچى ۋە ھەممىنى ئىدارە قىلىپ تۇرغۇچى پەرۋەردىگارىمۇ سېنىڭ ئۇلۇغلىقىڭغا سېغىنىپ سەندىن ياردەم سورايمەن»(3) يۇقىرى قىلاردىن باشقا، ھايات بولغان ئاتا ئانا، ئۆلىما، ۋە باشقىمۇ كىشىلەرنىڭ دۇئا قىلىپ بېرىشىنى ئۆتىنىش دۇرۇستۇر ئۇمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى: «، مەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ئۆمرە قىلىش ئۈچۈن رۇخسەت سورىۋىدىم ماڭا رۇخسەت بەردى ۋە“ئى قېرىندىشىمۇ دۇئايىڭدا بىزنىمۇ ئونۇتمىغايسەن”دېدى»(4) شۇنداقلا بىراۋ ئۆزىنىڭ گۇناھتىن يانغانلىقىنى ۋ اسىتە قىلى پ دۇئا قىلسىمۇ بولىدۇ. چۈنكى گۇناھتىن يېنىش ياخشى ئەمەلگە ياتىدۇ ياخشى ئەمەل دۇئادا ئەڭ ياخشى ۋاسىتە بولىدۇ.
جاۋاب: دىنىمىزدا ھەر قانداق بىر ئىبادەتنىڭ مەخسۇس ئەدەبلىرى بولغاندەك، دۇئانىڭمۇ: ئەدەبلىرى باردۇر. ئۇلار تۆۋەندىكىچە
(1) دۇئانى فاتىھە سۈرىسىنى ئوقۇ، پ ئاللاھ تائالاغا ھەمدۇسانا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا دۇرۇد ئېيتىش بىلەن باشلاش ئاندىن ھاجەتلىرىنى سوراش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر كىشىنىڭن امازدىن كېيىن دۇئا قىلىپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا دۇرۇد ئوقۇمىغانلىقىنى ئاڭلاپ قېلىپ: «بۇ ئالدىراپ كەتتى » دېگەن، ئاندىن ساھابىلارغا مۇنداق دەپ: تەلىم بەرگەن«، سىلەر ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلغىنىڭلاردا، ئاۋۋال ئۇنىڭغا ھەمدۇسانا ئېيتىڭلار
(1) ئال ئىمران سۈرىسى 193 195 ئايەتلەر
(2) ئەنبىيا سۈرىسى 87 88 ئايەتلەر
ئاندىن پەيغەمبەرگە دۇرۇد ئېيتىڭلار، ئۇنىڭدىن كېيىن خالىغان دۇئالىرىڭلارنى قىلىڭلار»(1)
(2) دۇئانى ئەڭ كەمتەرلىك بىلەن قىلغان ھالدا ئاللاھ تائالاغا يالۋۇرۇش ئاللاھ تائالا: قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ ﴿ )(يۇقىرىقى پەيغەمبەرلەرنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىشىمىز شۇنىڭ ئۈچۈن ئىدى كى، ئۇلار ياخشى ئىشلارنى قىلىشقا ئالدىرايتتى، (رەھمىتىمىزنى) ئۈمىد قىلىپ، (ئازابىمىزدىن) قورقۇپ بىزگە دۇئا قىلاتتى، بىزگە كەمتەرلىك بىلەن ئىبادەت قىلاتتى﴾(2)
(3) ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم- سۈپەتلىرىنى، كىشى ئۆزىنىڭ ياخشى ئەمەللىرىنى ۋەسىلە قىلىش﴿ئاللاھنىڭ گۈزەل ئىسىملىرى بار، ئۇنى شۇلار بىلەن چاقىرىڭلار﴾(
3): بۇرەيدە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، ئۇ مۇنداق دەيدۇ« پەيغەمبەر: ئەلەيھىسسالام بىر ساھابىنىڭ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِأَنِّي أَشْهَدُ أَنَّكَ أَنْتَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، الْأَحَدُ الصَّمَدُ، الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ» ﴾ يەنى« ئى ئاللاھۇ سېنىڭ پەزلى - كەرەمىڭنى تىلەيمەن سەن ھەقىقەتەن، ھەممە ساڭا مۇھتاج بولغان، پەرزەنتكە ۋە ئانىغا مۇھتاج بولمىغان، ھېچكىم ساڭا تەڭداش بولمايدىغان يەككە- يېگانە ئىلاھسەن » دەپ دۇئا: قىلىۋاتقانلىقىنى ئاڭلاپ قېلىپ مۇنداق دېدى” ئاللاھ تائالانىڭ نامى بىلەن قەسەم قىلىمەنكى، بۇ ئادەم ئۇنىڭ بىلەن نېمە سورىسا بېرىلىدىغان، ئۇنىڭ بىلەن قىلغان دۇئالار ئىجابەت بولىدىغان ئىسمۇلئەزەم (ئاللاھنىڭ ئەڭ ئۇلۇ ئىسمى) بىلەند ۇئا قىلدى” »(4) (4 ) ئۆزىنىڭ ياخشى ئەمەللىرىنى ۋەسىلە قىلىش ئىمام بۇخارىي بىلەن ئىمام مۇسلىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن« ئۆڭكۈردىكى ئۈچ ئادەم» نىڭ قىسسىسىنى رىۋايەت قىلغان بولۇپ، قىسسىنىڭ مەزمۇنى مۇنداق: مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمىدىن ئۈچ نەپەر ئادەم يولدا كېتىۋاتقىنىدا ئۇشتۇمتۇت قاتتىق يامغۇر يېغىپ كېتىپ، ئۇلار بىر ئۆڭكۈرگە كىرىۋالىدۇ، تا ئۈستىدىن بىر يوغان تاش دومىلاپ چۈشۈپ ئۆڭكۈرنىڭ ئېغىزىنى ئېتىۋالغانلىقى سەۋەبلىك ئۇلار ئۆڭكۈر ئىچىگە سولىنىپ قېلىپ چىقىپ كېتىشكە ھېچقانداق چارە قالمىغاندا، ئۇلاردىن ھەر ب ىرى ئۆزىنىڭ خالىس ئاللاھ رازىلىقى ئۈچۈن قىلغان ياخشى ئەمەللىرىنى ۋاسىتە قىلغان ھالدا، ئاللاھقا كامالىي ئىخلاسى بىلەن دۇئا قىلغن ا دىن كېيىن، ئۇلارنىڭ دۇئاسى ئىجابەت بولۇپ، ئۆڭكۈرنىڭ ئېغىزى ئېچىلىدۇ ۋ ە ھەممىسى سالامەت چىقىپ كېتىدۇ (5)
(5) دۇئانى قىبلىگە قار اپ، قولىنى كۆتىر ىپ قىلىش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دۇئانى قىبلىگە قاراپ قولىنى كۆتۈر ۈپ قىلغانلىقى ھەققىدە كەلگەن ھەدىسلەر كۆپ ئىمام بۇخ ارىي ۋە ئىمام مۇسلىم: رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىستە« پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام يامغۇر تەلەب قىلىپ دۇئا قىلغاندا قىبلىگە يۈز لىنىپ تۇرۇپ دۇئا قىلغان» دەپ قەيت قىلىنغان (6 ) دۇئادا ئاۋازىنى قاتتىق كۆتۈرمەسلىك، بەلكى ئاشكارىلىق بىلەن مەخپىلىك ئوتتۇرىسىدا كۆتىرىش ئاللاھ تائالا بۇ ھەقتە: ﴿پەرۋەردىگارىڭلارغا تۆۋەنچىلىك بىلەن ئىچىڭلاردا دۇئا
(1) سۈنەن كىتابلىرىدا سەھىھ سەنەد بىلەن رىۋايەت قىلغان
(2) ئەنبىيا سۈرىسى 89 - - ئايەتلەر
3)) ئەئراف سۈرىسى 180 ئايەت
(4) ت ىرمىزى ۋە ئىبنى ماجە رىۋايىتى
قىلىڭلار﴾(1) دەپ كۆرسەتكەن
(7) دۇئادا قاپىداش سۆزلەرنى ئىشلىتىشتىن ساقلىنىش چۈنكى دۇئا دېگەن چىن قەلب قاتلىرىدىن ئىختىيارسىز ھالدا ئېتىلىپ چىقىدىغان سەمىمىي ھېسسىيات بولۇپ، ئۇ سۆزلەرنىڭ بەدىئىيلىكى ۋە ئېسىللىكى بىلەن قەتئىي ھېسابلاشمايدۇ تىل پەقەت قەلبتىكىنى تەرجىمە قىلىش رولىنى ئوينايدۇ دۇئانى قاپىلاشتۇرغاندا، كۆڭۈل سۆزلەرنىڭ تىزىلمىسى بىلەن مەشغۇل بولۇپ قالغانلىقتىن، دۇئادىكى سەمىمىيەت ۋە چىن ئىخلاس يوقنىڭ ئورنىغا چۈشۈپ قالىدۇ بەزى مۇپەسسىرلەر ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿ پەرۋەردىگارىڭلارغا تۆۋەنچىلىك بىلەن ئىچىڭلاردا دۇئا قىلىڭلار ھەددىدىن ئاشۇ رىۋەتكەنلەرنى ئاللاھ ياقتۇرمايدۇ﴾(2) دېگەن سۆزىدىكى ﴿ھەددىدىن ئاشۇرىۋەتكەنلەر﴾ دېگەن جۈملىنى«دۇئانى قاپىلاشتۇرغانلار » دەپ تەپسىر قىلغان (8 ) دۇئا قىلغاندا ئالدى بىلەن ئۆزىگە ئاندىن باشقىلارغا دۇئا قىلىش لازىم شۇنداق قىلغاندىلا دۇئا تېخىمۇ ئىخلاس بىلەن ب ولغان بولىدۇ، ھەزرىتى ئۇبەييە ئىبنى كەئب: رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دېگەن« پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر كىشىگە دۇئا قىلىپ قالسا ئالدى بىلەن ئۆزىگە دۇئا قىلىۋېتىپ، ئاندىن ئۇ كىشىگە دۇئا قىلاتتى»(3)
(9) دۇئا قىلغاندا ئىسلام كۆرسەتمىسىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان نەر، سىنى تىلەپ دۇئا قىلىش يامانلىق ياكى گۇناھ ئىشنى تىلىمەسلىك لازىم بەزى كىشىلەر ئاچچىغىم كەلدى دەپ ئۆزى ياكى: باشقىلارنى قارغاپ بەد دۇئا قىلىپ سالىدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن « ئۆزۈڭلارنىڭ، بالىلىرىڭلارنىڭ، ۋە مال– مۈلكۈڭلارنىڭ زىيىنىغا دۇئا قىلماڭلار ئاللاھتىن نېمە سورىسا شۇنى بېرىدىغان بىر ۋاقىت بولۇپ، دۇئايىڭلار شۇ ۋاقىتقا ئۇدۇل كېلىپ قېلىپ سىلەرگە ئىجابەت بولۇپ قالمىسۇن﴾(4) ( ) دۇئا قىلغاندا ئۈمىدۋارلىق بىلەن ئارقا ئارقىدىن قايتا-قايتا تىلەش، دۇئانىڭ ئاخىرىدا «ئامىين »دەپ ئاياغلاشتۇرۇش ( ) دۇئادا سورىغانلىرىنى ئۈچ قېتىمدىن قايتىلاپ ئېيتىش ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ: ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنغان بىر ھەدىستە « پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دۇئا قىلغىنىدا ئاللاھ تائالادىن سورىغانلىرىنى ئۈچ قېتىمدىن قايتىلاپ سورايتتى»(5) دەپ كەلگەن (
- دۇئانى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا دۇرۇد ئېتىش بىلەن ئاخىرلاشتۇرۇش دۇئا ئىجابەت بولۇشقا ئەڭ يېقىن ۋاقىتلار.
جاۋاب: ھەر قانداق ۋاقىتتا قىلىنغان دۇئالار ئاللاھ تائالاغا چوقۇم يېتىدۇ ئاللاھ تائالا خالىغان كىشىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىدۇ دۇئا قىلىش مەنئى قىلىنغان بېرەرمۇ ۋاقىت يوقتۇر، بىراق دۇئانىڭ ئىجابەت بولۇشقا ئەڭ يېقىن ۋاقىتلار دېيىلگەن بەزى ئەۋزەل ۋاقىتلار بولۇپ
(1) ئەئراف سۈرىسى 55 ئايەت
(2) ئەئراف سۈرىسى 55 - ئايەت
ئەڭ ياخشى ۋاقىت نامازدا سەجدىگە بارغان ۋاقى تتۇر ئاللاھ تائالا سەجدىنىڭ ئاللاھقا يېقىنلىشىش ۋە تىلەكلەرنى ئاللاھتىن سوراپ قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئەڭ ياخشى پۇرسەت ئىكەنلىكىنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿ ئاللاھقا سەجدە قىلغىن ۋە شۇ ئارقىلىق ئۇنىڭغا يېقىنلىق ھاسىل قىلغىن﴾(1) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇن: داق دېگەن« بەندىنىڭ ئاللاھقا ئەڭ يېقىن بولغان ھالىتى ئۇنىڭ سەجدىدىكى ھالىتىدۇر بۇ ۋاقىتتا دۇئانى كۆپ قىلىڭلار»(2)، پەرز نامازلارنىڭ سەجدىسىدە قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىسلەردە كەلگەن دۇئالارنى ئەرەب تىلى بويىچە قىلىش لازىم ئەمما پەرزدىن باشقا ۋاجىب، سۈننەت ۋە نەپلىي نامازلارنىڭ سەجدىلىرىدە ھەر كىم ئۆز تىلىدا بىلگەن دۇئالىرىنى ئوقۇسا ۋە ھاجەتلىرىنى سورىسا بولىدۇ. شۇنىڭدەك، قاتتىق خوشاللىق ياكى قاتتىق قورقۇپ كەتكەن ياكى ئاللاھ تائالادىن ئىنتايىن زور مەمنۇن بولغان ياكى ئۇنىڭدىن قاتتىق ئەيمىنىپ چۆچۈگەنلىكتىن ھايا جانلانغان لە، ھزىلەر ئەرەفات كۈنى، كېچىنىڭ ئاخىرقى ئۈچتىن بىرى، قەدىر كېچىسى، جۈمە كۈنى ئەزان بىلەن، تەكبىر (ئىقامەت) ئوتتۇرىسىدىكى ۋاقىتلار بېشىغا كۈن چۈشكەن ۋاقىت، قۇرئاننى خەت مە قىلغاندىن كېيىن بەش ۋاقت نامازدىن كېيىنكى ۋاقىتلار دۇئادىن بىھاجەت بولۇشقا بول مايدۇ.
جاۋاب: مۇسۇلمان ئادەم دۇئادىن بىھاجەت بولالمايدۇ چۈنكى دۇئا- ئىبادەتتۇر مۇپەسسىرلەر ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿ ماڭا دۇئا قىلىڭلار، دۇئايىڭلارنى ئىجابەت قىلىمەن مېنىڭ ئىبادى تىمدىن باش تارتقۇچىلار خورلانغان ھالدا دۇزاخقا كىرىدۇ﴾(3) دېگەن سۆزىنى، ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلىشتىن ئۆزلىرىنى بىھاجەت سانىغانلار بولۇپ، ئۇلار خورلانغان ھالدا دوزاخقا ھەيدىلىدۇ، دەپ تەپسىر قىلىدۇ. چۈنكى بۇ ئايەتتىكى ئىبادەت سۆزىدىن دۇئا مەقسەت قىلىنىدۇ. ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلىشتىن باش تارتقان ئادەم ئۆزىنىڭ بەندىچىلىكىنى، ئاجىزلىقىنى ۋە ئاللاھ تائالاغا ھەمىشە مۇھتاج ئىكەنلىكىنى ئىقرار قىلىشتىن باش تارتقانلار بولۇپ ھېسابلىنىدۇ شۇڭا بۇنداقلارنىڭ گۇناھى ھەقىقەتەن ئېغىر بولىدۇ
(1) ئەلەق سۈرىسى 19 ئايەت
(3) غافىر سۈرىسى 60 ئايەت ۋەسىلە ھەققىد.
جاۋاب: ۋەسىلە دۇئانىڭ ئىجابەت بولۇشى، ئىبادەتلەرنىڭ قوبۇل بولۇشى ياكى بىرەر ھاجەتنىڭ راۋا بولۇشى ئۈچۈن، ئۆزى بىلەن ئاللاھنىڭ ئوتتۇرسىدا بىرەر نەرسىنى ياكى بىرەر شەخسنى ۋاسىتە قىلى پ ئارىغا س ېلىش دېگەنلىكتۇر ۋەس ىلە 3 تۈرلۈك، بولۇپ بىرى يول ق ويۇلغان ۋەسىلىلەر ئىككى نچىسى، مەنئىي قىلىنغان ۋەسىلە، ئۈچىنچىسى، شەرىئەتتىن دەلىلى بولمىغان ۋەسىلىدۇر.
جاۋاب: بۇير ۇلغ ان ۋەسىلە قۇرئان كەرىمدە ياكى ھەدىسلەردە بۇيرۇلغان ۋە ساھابىلار: قوللانغان ۋەسىلىلەر بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت (1 ) ھەركىم ئۆزىنىڭ ئالاھقا بولغان چىن ئىمانىنى ۋەسىلە قىلىشى قۇرئان كەرىم ئۆزلىرىنىڭ ئىمانىنى ۋەسىلە قىلىپ، ئاللاھقا دۇئا قىلغان كىشىلەرنىڭ قىسسىسىنى ھېكايە قىلىپ: مۇنداق دەيدۇ﴿ پەرۋەردىگارىمىزۇ بىز ھەقىقەتەن بىر چاقىرغۇچىنىڭ« رەببىڭلارغا ئىمان ئېيتىڭلار » دەپ ئىمانغا چاقىرغانلىقىنى ئاڭلىدۇق، ئىمان ئېيتتۇق پەرۋەردىگارىمىز بىزنىڭ گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىنيامانلىقىلىرىمىزنى يوققا چىقارغىن بىزنى ياخشىلارنىڭ قاتارىدا ۋاپات قىلدۇرغىن﴾(1): يۇقىرىقى ئايەتلەرگە ئەگەشتۈرۈپ يەنە مۇنداق دەيدۇ﴿ ئۇلارنىڭ دۇئاسىنى پەرۋەدىگارى ئىجابەت قىلدى﴾(2)
(2) ئاللاھنىڭ بىرلىكىنى ۋە نۇقسانلاردىن پاك ئىكەنلىكىنى ۋەسىلە قىلىش ئاللاھ يۇنۇس ئەلەيھىسسا لامنىڭ بېلىقنىڭ قارنىدا تۇرۇپ، ئاللاھنىڭ بىرلىكىنى ۋەسىلە قىلىپ، ئاللاھقا قىلغان دۇئاسىنى ھېكايە قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿ ئۇ، قاراڭغۇلۇقتا پەرۋەردىگارىمۇ سەندىن ھەقىقىي مەبۇد يوق سەن جىمى كەمچىلىكلەردىن پاكتۇرسەن مەن ھەقىقەتەن (ئۆز نەپسىمگە) زۇلۇم قىلغۇچىلاردىن بولدۇم، دەپ نىدا قىلدى﴾(3) كېيىنكى ئايەتتە: ﴿ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدۇق، ئۇنى (بېلىق يۇتقان چاغدىكى) غەمدىن خالاس قىلدۇق﴾(4) دېگەن (3 ) ئاللاھنىڭ مۇبارەك ئىسىملىرىنى ۋەسىلە قىلىش ئاللاھ بىزگە ۋەسىلە قىلىشنىڭ: ئۇسۇلىنى ئۆگىتىپ مۇنداق دەيدۇ﴿ئاللاھنىڭ گۈزەل ئىسىملىرى بار، ئاللاھنى شۇ (گۈزەل
(1) ئال ئىمران سۈرىسى 193 ئايەت
(2) ئال ئىمران سۈرىسى 195 ئايەت
(3) ئەنبىيا سۈرىسى 87 ئايەت
(4) ئەنبىيا سۈرسى 88 ئايەت ئىسىملىرى) بىلەن ئاتاڭلار﴾(1)
(4) ئاللاھنىڭ كامالى سۈپەتلىرىنى ۋەسىلە قىلىش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ: كامالى سۈپەتلىرىنى ۋەسىلە قىلىپ مۇنداق دۇئا قىلاتتى« ئى ھەمىشە تىرىك تۇرغۇچى ۋە ھەممىنى ئىدارە قىل ىپ تۇرغۇچى ئاللاھۇ سېنىڭ ئۇلۇغلىقىڭنىڭ ھۆرمىتى بىلەن، سېنىڭدىن ياردەم سورايمەن»(2) (5 ) ھەركىم ئۆزىنىڭ ياخشى قىلغان ئەمەل ئىبادەتلىرىنى ۋەسىلە قىلىشى مەسىلەن: ناماز ئوقۇش، قۇرئان تىلاۋ ەت قىلىش، ئاتا ئان ىنىڭ خىزمىتىنى قېتىرقىنىپ قىلىش، ئۇرۇق تۇغقانلا رغا سىلە رەھىم قىلىش، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا دۇرۇد ئوقۇش ۋە ئۇنى سۆيۈش، ۋەدىگە ۋاپا قىلىش، ئامانەتكە ئىشەنچلىك بولۇش قاتارلىق ياخشى قىلىنغان ئەمەل ئىبادەتلەرنى ۋەسىلە قىلىش دىنىمىزدا كۆرسىتىلگەن ۋەسىلىلەرنىڭ جۈملىسىدىندۇر قىسسىسى يۇقىرىدا بايان ق ىلىنغان«ئۆڭكۈردىكى ئۈچ ئادەم»نىڭ بىرى ئاتا- ئانىسىغا قېتىرقىنىپ خىزمەت قىلغانلىقىنى ۋەسىلە قىلىپ تۇرۇپ ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلغان ۋە ئۇنىڭ دۇئاسى ئىجابەت بولغان: ئۇ دۇئاسىدا مۇنداق دېگەن«ئى ئاللاھۇ مېنىڭ ياشىنىپ قالغان ئاتا- ئانام بار ئىدى ھەر ئاخشىمى پادىلىرىمنى ئوتلاقتىن قايتۇرۇپ ئەكىلىپ بولۇپ، سۈت ساغاتتىم ۋە ساغقان سۈتنى ئەڭ ئاۋۋال ئاتا-ئاناغا ئىچكۈزەتتىم بىر كۈنى كېچرەك كېلىپ قالغانلىقىم ئۈچۈن ئاتا- ئانام ئۇخلاپ قاپتۇ، ئۇلارنى ئويغىتىپ، ئۇيقۇسىنى بۇزۇشقا كۆڭلۈم چىدىمىدى شۇنداق قىلىپ، بىر قاچا سۈتنى ئۇلارنىڭ بېشىدا تۇتۇپ تۇردۇم بالىلىرىم ئاچلىقتىن بۇتۇمغا يامىشىپ يىغلاشقان بولسىمۇ، ئەڭ ئاۋۋال ئاتا- ئانامنى قاندۇرۇپ بولۇپ، ئاندىن بالىلىرىمنى قاندۇرۇش ئادىتىم بويىچە، ئاتا- ئانامنىڭ بېشىدا تۇرۇپ تاڭ ئېتىپ قالدى ئى رەببىمۇ مېنىڭ بۇ قىلغىنىم سېنىڭ دەرگاھ ىڭدا ياخشى ئەمەرر قاتارىدىن يېزىلغان بولسا، بۇ ئەمەلىمنىڭ خاتىرىسى ئۈچۈن بىزنى بۇ ئۆڭكۈردىن چىقارغىن»(3) (6 ) ئاللاھتىن قورقۇپ، گۇناھ مەسىيەتلەرنى تەرك ئەتكەنلىكىنى ۋەسىلە قىلىش يامان ئى شلارنى تەرك ئېتىش ياخشى ئەمە ل گە يات ىدۇ قىسسىسى يۇقىرىدا بايان قىلىنغان«ئۆڭك ۈردىكى ئۈچ ئادەم» نىڭ بىرى زىنا قىلىش ئۈچۈن ھازىر بولۇپ بولغان ۋاقتىدا، ئاللاھنى ئېسى، گە ئېلىپ ئۇنىڭ غەزىبىدىن قورققانلىقتىن زىنانى تەرك ئەتكەنلىكىنى ۋەسىلە قىلغانىدى نەتى جىدە، ئۇن ىڭ دۇئاسى ئىجابەت بولغان ۋە ئۆڭكۈردىن سالامەت چىقىپ كەتكەن (7 ) تىرىك بولغان ئاتا ئانا ۋە تىرىك ئالىم- ئۆلىما، تەقۋا كىشىلەرنىڭ ئاللاھقا دۇئا قىلىپ بېرىشىنى سوراش مۇسۇلمانلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھايات ۋاقتىدا، ئۇنى دۇئالىرىدا، ۋەسىلە قىلاتتى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام، ۋاپات بولغاندىن كېيىن ساھابىلار بىر كۈنى ئۇنىڭ تاغىسى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى ۋەسىلە قىلىپ مۇنداق دۇئا قىلغان: « ئى ئاللاھۇ بىز پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ۋەسىلە قىلىپ تۇرۇپ سەندىن سۇ تىلەپ دۇئا قىلغىنىمىزدا، بىزگە يامغۇر ياغدۇرۇپ بەرگەن ئىدىڭ، ئەمدى پەيغەمبىرىمىزنىڭ
(1) ئەئراف سۈرىسى 180 ئايەت
(2) تىرمىزى رىۋايىتى
(3) ئىمام بۇخارىي ۋە مۇسلىم رىۋايىتى تاغىسىنى ۋەسىلە قىلدۇق، بىزگە يامغۇر ياغدۇرۇپ بەرگىنۇ» دەپ دۇئا قىلغاندا، ئاللاھ تائالا ئۇلارغا يامغۇر ياغدۇرۇپ بەرگەن (1) مەنئىي قىلىنغان ۋەسىلە.
جاۋاب: مەنئى قىلىنغان ۋەسىلە- ئىسلام دىنىنى ڭ روھىغا ئۇيغۇن، كەلمەيدىغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەنئى قىلغان ۋەسىلە بولۇپ، ئۇ شېرىك ۋە خۇراپاتتۇر: مەسىلەن دۇئانى ئۆلۈكلەردىن، بىرەرسىگە قىلىپ ئۇنىڭدىن“يا پىرىمۇ” ياكى“يا ئىمام غەۋسۇلئەزەمۇ” ي اكى” يا تۆت ئىماملىرىمۇ” ياكى “ يا ئىمام جەپىرى تەيرانۇ” ئاللاھتىن ماڭا پەرزەنت تىلەپ ب ەرگىن، بايلىق تىلەپ بەرگىن، ، شىپالىق تىلەپ بەرگىند ەپ سورىغانغا ئوخشاش.
جاۋاب: بۇيرۇ لغانلىقىغا ياكى مە نئى قىلىنغانلىقىغا شەرىئەتتىن دەلىلى بولمىغان ۋەسىلە– قۇرئان كەرىمدە ياكى پ ە يغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىدە ياكى ئۆلگىلىك ساھا بىلارنىڭ دۇئالىرىدا ئۆرنىكى كەلمىگەن، ۋەسىلە تۈرى بولۇپ« ئى ئاللاھۇ پالانىنىڭ ھەققى– ھ ۆرمىتى بىلەن مېنىڭ دۇئايىمنى قوبۇل قى لغىن، تىلىگەنلىرىمنى بەرگىن»، دەپ دۇئا قىلغانغا ئوخشاش بۇخىل ۋەسىلى نى بەزى ئالىملار جائىز دەپ قارىسا، بەزى ئالىملار ئىسلامنىڭ«يامان ئاقىۋەتلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۇنىڭغا ئېلىپ بارىدىغان ئىشلار م ەنئىي قىلىنىدۇ » دەيدىغا ئومۇمىي پىرىنسىپ ىغا ئ ا ساسەن توغرا ئەمەس دەپ قارايدۇ لېكىن ب ۇنداق دۇئا شېرىك دائىرىسىگە كىرمەيدۇ چۈنكى دۇئا ئاللاھقا قىلىنغان، پەقەت ۋەسىلە بۇيرۇلم ىغان يول بىلەن قىلىنغان، بەس سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ«پەتىۋا ئىشلار كومىتېتى »د ىكى ئۆلىمالار” ئى ئاللاھۇ پەيغەمبىرىڭنىڭ ھەققى ھۆر مىتى بىلەن” دەپ دۇئا قىلسا بولامدۇ دەپ سورالغان سوئالغا بېرىپ مۇنداق دېگەن« دۇئادا” ئى ئاللاھۇ پەيغەمبىرىڭنىڭ ھەققى ھۆرمىتى ياكى بەرىكىتى يا ئۇلۇغلىقى يۈزىسىدىن مېنىڭ دۇئايىمنى قوبۇل قىلغىن، تىلەكلىرىمنى بەرگىن” دەپ ۋەسىلە قىلىش شېرىك سانالمايدۇ، ئەمما شېرىككە بېرىپ قېلىشتىن ساقلىنىش يۈزىسىدىن مۇنداق ۋەسىلىنى قىلم ىغان ياخشى»(2) (2) www. islamQA.
جاۋاب: ئەخلاق ئىلمى«ئەخلاق ئۆلچىمى » ۋە« ئەخلاق نەزىرى يىسى » دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ قەدىمدىن تا ھازىرغىچە ئەخلاق ماۋزۇسى پەيغەمبەرلەر، پەيلاسوپلار ۋە ھ ەر خىلدىن ئىگىلىرى تەرىپىدىن تارتىشىلىپ كەلگەن قەدىمىي ماۋزۇدۇر مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئەخلاق ئۆلچىمى قۇرئان كەرىم، ئۇنىڭ جانلىق ئوبرازى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالا مدۇر چۈنكى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئىنسان بالىسىدا بولۇشقا تېگىشل ىك بارچە گۈزەل ئەخلاق ۋە ئېسىل پەزىلەتلەرنى ئۆزىدە مۇجەسسەم قىلغان زاتتۇر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام پەيلاس و پلار ئارمان قىلغان ۋە ھازىرقى ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىۋاتقان زاماننىڭ ئىنسانلىرىمۇ يېت ىشەلمىگەن ئەڭ ئالىي ئەخلاققا ئىگە زات ئىدى شۇڭا ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ ئەخلاقىنى ماختاپ: ﴿سەن ھەقىقەتەن بۈيۈك ئەخلاققا ئىگىسەن﴾(1) دېگەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھايات شېرىك ( ى ئايالى) ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ئۇنىڭ ئەخلاقىنى«پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەخلاقى قۇرئان ئىدى»(2) دېگەن بىر جۈملە سۆز بىلەن تەرىپلىگەن قۇرئان كەرىمنى دەستۇر، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ھاياتىنى ئۆزىگە ھەقىقىي رەۋىشتە يېتەكچى قىلغان ھەر قانداق ئادەم گۈزەل ئەخلاققا ئېرىشەلەيدۇ ئەخلاق ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ئىشلار.
جاۋاب: ئەخلاقنىڭ دائىرىسى ئىن تايىن كەڭ بولۇپ، ئىنساننىڭ يۈرۈ ش –، تۇرۇشى، ئاللاھ پەيغەمبەر، قۇرئان ۋە دىننىڭ پۈتۈن ئەمرلىرىگە قارىتا مۇئامىلىسىدە، ئۆزى، ئائىلىسى قوشن ىلىرى ۋە بارلىق ئىنس انلارغا قارىتا ۋەزىپىسى ۋە مۇئامىلىسىدە ئەكس ئېتىدۇد ېمەك گۈزەل ئەخلاقدىن ۋە دۇنيالىق پۈتۈن ئىشلاردا تەلەب قىلىنىدۇ.
جاۋاب: مۇئامىلە-، ئىنسانلارنىڭ ئۆزى، ئائىلىسى قوشن ىلىرى، جەمئىيىتى ۋە پۈتۈن ئىنسانلار بىلەن قانداق ئۆتۈشى، ئۇلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى قايسى شەكىلدە ئېلىپ بېرىشى، ئېلىش- بېرىش ئىشلىرىدا قانداق بولىشى قاتارلىق ئىشلار مۇئامىلە دېيىلىدۇ
(1) نۇن سۈرىسى 4- ئايەت
.
جاۋاب: ئىسلامىي فىقھى كىتابلاردا مۇئامىلە توغرۇلۇق مەخسۇس بۆلۈملەر، تۇرغۇزۇلۇپ مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز ئارىسىدا ۋە باشقا دىندىكىلەرگە شۇنداقلا پۈتۈن ئىنسان بالىلىرىغا ئادالەت ۋە شەپقەتنى ئاساس قىلغان ھالدا مۇئامىلە قىلىش ئۆلچىمى پى ۋە رىنسىپلىرى ناھايىتى ئېنىق ۋە تەپسىلىي يۇرۇتۇپ بېرىلگەن مۇئامىلە ئىشلىرىنىڭ مەنبىئى ۋە ئۆلچىمى.
جاۋاب: مۇئامىلە ئىش لىرىنىڭ مەنبىئى قۇرئان كەرىم بىلەن سۈننەت بولۇپ، مۇئامىلىنىڭ ئۆلچىمى بۇ ئىككىسىدە ئېنىق ۋە تەپسىلى يۇرۇتۇپ بېرىلگەندىن تاشقىرى، ئۇنى ئىسلام پەيغەمبىرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۆز ئەمەلىيىتى بىلەن كۆرسىتىپ بەرگەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابى لارنىڭ ھاياتىغا مۇناسىۋەتلىك ئىلىملەر.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابىلارنىڭ ھاياتىغا مۇناسىۋەتلىك ئىلىملەرنىڭ مەن بىئى ئىسلام دۇنياسىدا بىردەك ئېتىراپ قىلىنغان ئىسلامىي تارىخ ۋە تەرجىمىھال كىتابلىرىدۇر زامانىمىزغا قەدەر بۇ ماۋزۇدا يېزىلغان ئەسەرلەر ئىنتايىن كۆپتۇر قەدىمقى ئەسەرلەرنىڭ مەشھۇرلىرى: ئىبنى ھىشامنىڭ«سىرە نەبەۋىيە » ناملىق ئەسىرى، ئىبنى كەسىرنىڭ ئەينى ئىسى مدىكى ئەسىرى، ئىمام تىرمىزىنىڭ «شەمائىل »ناملىق ئەسىرى، شە يخ نەبھانىينىڭ «ئەنۋارۇل مۇھەممەدىيە »، ناملىق ئەسىرى ئىمام بەيھەقىي، ئەسپاھانى ۋ ە ماۋەردىيلەرنىڭ«دەلائىل ئەننۇبۇۋۋە» ناملىق ئۈچ ئەسىرى ۋە باشقىلاردۇر ھازىرقى مەشھۇر ئەسەرلەر: ئۇستاز ئەققادنىڭ «ئە بقەرىيەتۇ مۇھەممەد » ناملىق ئەسىرى، شەيخ مۇھەممەد غەزالى ينىڭ«فىقھۇسسىرە»، دوكتور ئىماد خېلىلنىڭ« دەراسات فىسسىرە»، مەھمۇد شىسنىڭ «ئەررەسۇل ئەلقائىد»، سەفىيۇررەھماننىڭ «رەھىقۇل مەختۇم » ناملىق ئەسەرلىرىدۇر.
جاۋاب: تارىخ ئەسەرلەر ئوقۇش ۋە ئىبرەت ئېلىش بىلەنلا كۇپايىلىنىدۇ ئەمما پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ياخشى ئوقۇپ، ئۇنىڭ ئىش– ئىزلىرىنى ئۆزىگە ئۈلگە قىلىش ھەر قانداق بىر مۇسۇلماننىڭ بۇرچىدۇر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھ الى تارىختىن بىر پارچە بولسىمۇ، ئۇ تارىخقا ئوخشىمايدىغان خاسلىققا ئىگە شۇڭا ئۇنى، ئوقۇپ ئىبرەت ئېلىپلا ئۆتۈپ كېتىشكە بولمايدۇ بەلكى ئۇنىڭ ئارقىسىدىن يۈرۈ ش، ئۇنىڭ مەز مۇنىنىدىن ۋە دۇنيالىق پۈتۈن ئىشلاردا مىزان قىلىش تەلەب قىلىنىدۇ.
جاۋاب: مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆگىنىشكە ئەھمىيەت بېرىشنىڭ: سەۋەبى تۆۋەندىكىچە (1) مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالى تارىخنىڭ ئەكسىچە بولۇپ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ۋە ئىش-ئىزلىرىنى ئۆگىنىش ئۇنىڭغا ئەگىشىشنىڭ، ئۇنى ئۈلگە قىلىشنىڭ يولى دۇر چۈنكى مۇسۇلمانلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى پۈتۈن ئىشلىرىدا ئۈلگە قىلىشقا بۇيرۇلغان ئۇنى ئۈلگە قىلىشنىڭ يولى ئۇنىڭ ھاياتىنى ۋە پۈتۈن ئىش– ئىزلىرىنى ئۆگىنىشتۇر﴿ سىلەرگە- ئاللا ھنى، ئاخىرەت كۈنىنى ئۈمىد قىلغان ۋە ئاللاھنى كۆپ ياد ئەتكەنلەرگە رەسۇلۇللا ئەلۋەتتە ياخشى ئۈلگىدۇر﴾(1 ) (2) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆگىنىش قۇرئان كەرى منى توغرا چۈشىنىشنىڭ يولى دۇر چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىش-ئىزلىرى ۋە ئىبادە تلىرى قۇرئان كەرىمنىڭ جانلىق تەرجىمىسىدۇر (3) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆگىنىش گۈزەل ئەخلاقلارنى ئۆگىنىشنىڭ يولىدۇر چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەخلاقى قۇرئان ئىدى (4 )پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆگىنىش ئىسلام دىنىنى دۇرۇس ۋە توغرا چۈشىنىشنىڭ يولىدۇر چۈنكى ئىسلام دىنىنى ئەمەلىي ھاياتتا ياشاپ كۆرسەتكەن زات- مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدۇر (5) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆگىنىش ئىسلام دىنىنى ۋە قۇرئان كەرىمنى دۈشمەنلەرنىڭ تۆھمەتلىرىدىن قوغداشنىڭ يولىدۇر چۈنكى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى تونۇمىغان ئادەم نە ئۇنىڭ دىنىنى، نە ئۇنىڭ مۆجىزىسى بولغان قۇرئان كەرىمنى تونۇ مايدۇ ۋە بىلمەيدۇ (1) ئەھزاب سۈرىسى 21 - ئايەت رىئېش ەۋ قىلرىئاش.
جاۋاب: ش ېئىر باياننىڭ بىر تۈزى بولۇپ، ھەر قانداق سۆزنىڭ ياكى باياننىڭ ياخشىسى ۋە يامىنى بولغىنىدەك، شېئىرنىڭمۇ ياخشىسى ۋە يامىنى بولىدۇ شېئىر ئۆز زاتىدا ھالا ل ياكى ھارام دېيىلمەيدۇ، بەلكى مەزمۇنىغا قاراپ ھالاللىق ياكى ھاراملىق ھۆكۈمىنى ئالىد ۇ مەسىلەن: بىراۋدا بار پەزىلەت ۋە ئارتۇقچىلىقلارنى ئەينەن ماختاپ يېزىلغان شېئىرلار ھالاللىق دائىرىسىگە كىرگىنىگە، ئەكسىچە بىراۋدا يوق ئالاھىدىلىكلەرنى ۋە پەزىلە تلەرنى بار دەپ ماختاپ يېزىلغان ياكى بىراۋنى يالغاندىن قارىلاپ، ئۇنىڭ ئابرويىنى تۆكۈپ يېز ىلغان شېئىرلاردا يالغانچىلىق بىلەن ھەقسىزلىك مەۋجۇد بولغانلىقى سەۋەبلىك، مۇنداق شېئ ىرلار ھاراملىق دائىرىسىگە كىرگىنىگە ئوخشاش شائىرلىقمۇ خۇددى يازغۇچىلىققا ئوخشىغان بىر تالانت ئۇنى ئۆز يولىدا قوللىنىش ياخشى بولغ ىنىدىكيولسىزلىق بىلەن قوللىنىش ھارامدۇر ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە شائىرلار: توغرۇلۇق مۇنداق دېگەن﴿ شائىرلارغا گۇمراھلار ئەگىشىدۇ ئۇلارنىڭ (سۆز) ۋادىلىرىدا تېڭىرقاپ يۈرگەنلىكىنى كۆرمەمسەن ئۇلار قىلمايدىغان نەرسىلىرىنى قىلدۇق دەپ سۆزلەيدۇ، پەقەت ئىمان ئېيتقان ۋە ياخشى ئەمەررنى قىلغان ئاللاھنى كۆپ زىكرى قىلغان، زۇلۇمغا ئۇچرىغاندىن كېيىن ئۆزىنى قوغدىغان شائىرلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا﴾(1) چۈنكى شائىرلاردا مەدھىيە ۋە سۆكۈشتە ھەددىدىن ئاشۇرىۋېتىش خاھىشى كۆپ كۆرىلىدۇ مەدھىيىنى چېكىدىن ئاشۇرىۋېتىپ بىراۋدا بولمىغان خىسلەتلەر ۋە ئارتۇقچىلىقلارنى زورىغا مەدھىيىلەش يالغان ئېيتق انلىق بولىدۇ سۆكۈشتىمۇ بىراۋنى ياكى بىرەر نەرسىنى ناھەق سۆكۈش ئۇنىڭغا تۆھمەت قىلغانلىق، ھەددىدىن ئاشۇرۇپ سۆكۈش ئۇنىڭغا ھەقسىزلىق قىلغانلىق بولىدۇ يالغانچىلىق، ھەقسىزلىك ۋە تۆھمەت قاتارلىقلار ئىسلام دىنىدا قەتئىي چەكلەنگەن ھارام ئىشلار قاتارىدىن سانىلىدۇ (2) شېئىر ۋە شائىرلىقنى ئۆز يولىدا قوللىنىش ئىسلام دىنىدا تەشەببۇس قىلىنىغان ئىلىملەر قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ساھابىلىرى ئۇنىڭ يېنىدا شې ئىرلارنى ئېيتاتتى ھەتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەسسان ئىبنى سابىت قاتارلىق شائىر ساھ ابىلارنى شېئىر يېزىشقا تەشەببۇس قىلاتتى تۆتىنچى خەلىپە ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىبم ۇ تالانتل ىق شائىرلاردىن بولۇپ، ئۇنىڭ يېزىپ قالدۇرغان شېئىر توپلاملىرى ھازىرمۇ ساقلىنىپ ۋەن ەشىر قىلىنىپ كەلمەكتە: تۆۋەندە تاللانغان بەزى شېئىرلار بېرىلىدۇ
(1) شۇئەرا سۈرىسى 224 - - ئايەتلەر
ئاللاھ تائالانىڭ قۇ درىتى ھەققىدە جارب يا اءْو الم راءْالخض الو احة ْسلا و اسبياَّالر ببالاْو الج حاربيَّالص ب و ھذب داءَّو النرْھَّو الز داناْزُم ضةْوَّالر ْسلا سارب يادْالحم ُمعْتس ٍئْشي َّلُكْو سلا س َّتدْو ام ُيلْلَّال ھذا َّجن ْفلاو مداْررْغي ٌإبلە ْفمن ُُ ثانبيا لْبُّالص ُجب عْرُي بير ب: تەرجىمىسى، سورغىن دەشتە چۆرردىن، سورغىن ئېگىز تاغلاردىن، سورغىن ئاققان سۇلاردىن، سورغىن يېشىل باغلاردىن، سورغىن گۈزەل بوستاندىن، سورغىن چېچەك، شەبنەمدىن ئاڭلايدىغان مەدھىنى سۆرغىن بارچە ئالەمدىن، گەر ئۇزارسا بۇ كېچە، زۇلمەت بېسىپ ھەممىنى بارمۇ ئۆزگە رەببىمدىن قايتۇرغۇچى سۈبھىنى (
- پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەدھىيىسى ھەققىدە ٌنْعي ْقط ترْ لم كْمبن سنْو أح ُبسآء الن ْتلابدْ لم كْمبن ُملاْو أج َّبرُمتْلبقُخ ٍبْعي ب لُكْمبن ُ ءا ُتشآء كماتْلبقُخ ْقد كَّكأن: تەرجىمىسى، سەندىن ئېسىلنى كۆرگەن ئەمەس كۆز، ئاياللار تۇغمىدى سەندىن گۈزەلنى ھېچبىر ئەيىبسىز، ساپساق تۆرەلدىڭ گويا خەلق ئەتتىڭ شۇنداق ئۆزەڭنى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ«دوستلار ۋە زام ان »ناملىق شېئىرىن دى (2 ) تغيرت المودة و الاخاء وقل الصدق و انقطع الرجاء وأ سلمني الزمان الى صديق كثير الغدر ليس لە رعاء ورب أب وفيت لە بحق ولكن لا يدوم لە وفاء أخلاء إذا استغنيت عنھم وأعداء إذا نزل البلاء يديمون المودة ما رأوني ويبقى الود ما بقي اللقاء
(1) مىسىرلىق ئالىم ۋە مەشھۇر ناتىق ئابدۇلھەمىد كىشك 1933 - يىلى 10 - مارت كۈنى مىسىرنىڭ بۇھەيرە رايونىدا دۇنياغا كەلگەن كاتتا ئالىم ۋە مەشھۇر ناتىق بولۇپيىگىرمىنچى ئەسىرنىڭ تەڭداشسىز ئىسلامىي ناتىق ئابدۇلھەمىد كىشك كىشىلەرنى ئىسلامغا دەۋەت قىلىش يولىغا ھاياتىنى ئاتىۋەتكەن ئەزىمەتلەردىن بولۇپ، مىسىرنىڭ سابىق ھاكىممۇتلەقلىرىدىن ئابدۇنناسىر ۋە ساداتلارنىڭ زامانلىرىدا، چىرىكلىككە قارشى سۆزلىگەن نۇتۇقلىرى سەۋەبلىك ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئىككى قېتىم تۈرمىگە تاشلانغان ۋە قاتتىق قىيىن- قىستاقلارغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ھەقىقەتتىن قايتمىغان ئۇ دەۋەت يولىنى ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ 1996 -يىلى 6- دېكابىر كۈنى قاھىرەدە ئالەمدىن ئۆتكەن مەرھۇمنىڭ 2000 پارچىدىن كۆپرەك نۇتقى لېنتىغا ئېلىنغان بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ئاڭلىنىپ تۇرماقتا
(2) تۆتىنچى خەلىپە، ئەلى ئىبنى ئەبۇ تال ىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ دىندا كاتتا ئالىم بولغىنىنىڭ سىرتىدا، ئەرەب ئەدەبىياتىنىڭ ئۇستازى، شېئىرىيەتتە تالانتلىق زات بولۇپ، ئۇنىڭ شېئىر توپلاملىرى ھەر قايسى ئىسلام مەملىكەتلىرىدە بېسىپ تارقىتىلىغان بۇ پارچە ئۇنىڭ“ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىب شېئىرلىرىدىن”ناملىق شېئ ىر توپلىمىدىن تەرجىمە قىلىندى رىئېش ەۋ قىلرىئاش ەدىققەھ وإن أغنيت عن أحد قلاني وعاقبني بما فيە اكتفاء سيغنيني الذي أغنا عني فلا فقر يدوم و لا ثراء وكل مودةر تصفوا ولا يصفوا مع الفسق اإلخاء وكل جراحة فلھا دواء وسوء الخلق ليس لە دواء و ليس بدائم أبدا نعيم كذاك البؤس ليس لە بقاء إذا انكرت عھدا من حميم ففي نفسي التكرم و الحياء إذا ما رأس أھل البيت ولى بدا لھم من الناس الجفاء: تەرجىمىسى، دوستلۇق، ۋاپا ئۆزگىرىپ راستچىللىق ئازىيىپ كەتتى زامان كەلدى، تەقدىرىم ۋاپاسىز قولىغا ئۆتتى ۋاپا قىلسام كىمگىكى، ئۇنىڭدى، ن كەلگىنى جاپا ياردەم قىلسام دوستلىرىم دۈشمەندۇر كەلگەندە بالا، ئىزھار قىلار دوستلۇقنى، قاچانكى كۆرگەندە مېنى ئەسكە ئالماس، خوشلىشىپ يېنىدىن كەتكەندە مېنى، بىرى يىللاپ كۆرمىسە، سوراپمۇ قويمايدۇ مېنى يوقلۇقۇمدا قانغۇچە، سۆكىدۇ، تىللايدۇ مېنى ئۇنى قىلغان بىھاجەت مېنىمۇ قىلغۇسى شۇنداق داۋام قىلماس پېقىرلىق، بايلىقمۇ تۇرمايدۇ مۇنداق ئاللاھ ئۈچۈن دوستلۇق پاك-، پاكىز، سۈزۈكتۇر ھەرئان چوقۇم زىيان تارتىدۇ دوستلۇققا ئاسىيلىق قىلغان قانداقلا بىر يارا بولمىسۇن، تېپىلار ئۇنىڭغا شىپا يامان خۇلققا چىقمايدۇ، ئەزەلدىن بىرەرمۇ داۋا، ئەمەس نېمەت مەڭگۈلۈك، جاپامۇ ئەلۋەتتە شۇنداق، تۇزكورلۇقنى دوستۇمغا بۇ كۆڭلۈم كۆتىرەر قانداق، ئىش باشقۇرسا ئەھلى بەيت، ئىنسانلار يۈز ئۆرۈر ھامان ئۇنى ئاز دەپ ئارقىدىن مىڭ جاپا كەلتۈرۈر ھامان «بۇردە»ناملىق مەشھۇر قەس ىدىدىن پارچ ە 1 أ ٌدَّحمُم ْش ر ُف ْا أل ْع ر ابب و ْال ع ج مب مۇھەممەد ئەرەب-، ئەجەمنىڭ ئېسىلى خ ٌدَّحمُم ْي ُر م ْن ي ْم يشب ع ل ق ى د ٍم مۇھەممەد ئىنسان، نەسلىنىڭ سەرخىلى ب ٌدَّحمُم اسب ُط ْال عم ْ ُر وفب ج امب ُع ُە مۇھەممەد پۈتۈنياخشىلىق ئۈلگىسى ص ٌدَّحمُم احب ُب ْا إلب ْح س انب و ْا لكر مب مۇھەممەد ئاتا-، ئىھساننىڭ ئىگىسىت ٌدَّحمُم ُاج ُر ُس ُل للاب ق اطب ب ة مۇھەممەد بارچە، رەسۇللار تاجىسى ص ٌدَّحمُم ادب ُق ْا أل ْق و الب و ْا لك لب مب مۇھەممەد راستچىل-، راستچىللار خۇجىسى ث ٌدَّحمُم ابب ُت ْا لمب ْي ث اقب ح افب ُظ ُە مۇھەممەد ئەھدۇ-مىساقنىڭ ئەمىنى ط ٌدَّحمُم ب ي ُب ْا أل ْخ لا قب و ب الشي مب مۇھەممەد ئەدەب-، ئەخلاقنىڭ ئەمىرى بب ببيتُخ ٌدَّحمُم ُّالن ورب طب ْن ي ُەُت مۇھەممەد نۇردىنيارالغان پاگىرى ل ٌدَّحمُم ْم ي ز ْل ُورن مب ا ن القبد مب مۇھەممەد، نۇردۇر، ئەلمىساقتىن بىرى ح ٌدَّحمُم اكب ٌم بب ْال ع ْد لب ُذ و ش ر ٍف مۇھەممەد ئەدلى-، ئادالەت تىمسالى م ٌدَّحمُم ْع د ُن ْا إلب ْن ع امب و ْال حب كمب مۇھەممەد ئالىي، مەدەننىڭ مىسالى خ ٌدَّحمُم ْي ُر خ ْل قب للاب مب ْن ُم ضب ٍ ر مۇھەممەد ھەممەياخشىلار ئەۋۋىلى خ ٌدَّحمُم ْي ُر ُر ُس ُل للاب ُك ب ل ھب مب مۇھەممەد جىمى رەسۇلنىڭ ئەۋزىلى. ٌدَّحمُم دب ُين ُە ح ق ن دب ْي ُن بب ەب مۇھەممەد دىنى، ھەق بولغاچ ئىشەندۇق ُم ٌدَّحمُم ج َّم ح لا ع قا لى ع ل ٍم مۇھەممەد نامى ئۇلۇغلۇققا تەئەللۇق ذب ٌدَّحمُم ْكُر ُ ُر ٌوح ألب ْن ُف سبا ن مۇھەممەد يادى، بىز ئۈچۈن ھاياتلىق ُش ٌدَّحمُم ْكُر ُ ف ْر ٌض ع ل ْا ى ُأل م مب مۇھەممەد دۇرۇد، دۇئالارغا لايىق زب ٌدَّحمُم ين ُة ُّالد ْن ا ي و ب ْھ ج ُت ا ھ مۇھەممەد پۈتۈندۇ، نيانىڭ زىننىتى
(1) بۇ قەسىدىنىڭ ئاپتورى ئىمام شەرەفۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ھەمماد ئەل سەنھاجى بۇسەيرىي 1213 -يىلى 7- مارت ( كۈنى 608 - ھىجرىيە يىلى 1-شەۋۋال ) م ىسىرنىڭ بەنى سۇۋەيف رايونىغا قاراشلىق دالاس دېگەن جايدا دۇنياغا كەلگەن كىچىك يېشىدىن شېئىر يېزىشقا باشلىغان بولۇپ، ئىمام بۇسەيرىينىڭ مىڭلارچە شېئىر ۋە نۇرغۇنلىغان شېئىر توپلاملىرى بولۇپ، ئۇنىڭ شېئىرلىرى ھازىرقى زامان شائىرلىرى ئۈچۈن ئىلھا م مەنبىئى بولۇپ كەلمەكتە ئىمام بۇسەيرى 1295 -مىلادىي ( ە 695 - )ھىجرىيە 87 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن ئۇنىڭ شېئىرل ىرى ئىچىدىن دۇنياچە شوھرەت قازانغانلىرىدىن بىرى، ئۇنىڭ«بۇردە » دېگەن نام بىلەن تونۇلغان«الكواكب الدرية في مدح خير البرية » ناملىق شېئىرى بولۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى مەدھىيىلەپ يازغان ئۇنىڭ نۇرغۇن شېئىرلىرى مۇھەممەد سەييىد كىيلانى دېگەن شائىر تەرىپىدىن رەتلىنىپ 1955 - يىلى قاھىرەدە نەشىر قىلىنغان رىئېش ەۋ قىلرىئاش ەدىققەھ كٌدَّحمُم اشب ُف ْال غ َّم اتب و ُّالظ ل مب مۇھەممەد بىلەن قالماس تۈن زۇلمىتى س ٌدَّحمُم ب ي ٌد ط ا ب ْت م نا قب ُب ُە مۇھەممەد، ئېسىل، ئېسىلدۇر خىسلىتى ص ٌدَّحمُم ا ُ ُ َّالر ْح ُمن بب َّالن ع مب مۇھەممەد نېمەت- ئاللاھنىڭ نېمىتى ص ٌدَّحمُم ْف و ُة ْال ب ارب و ي خب ير تب ەب مۇھەممەد يالغۇز، ئالاھنىڭ تاللىشى ٌدَّحمُم ط اھب ٌر مب ْن س ائب رب ُّالت ھ مب مۇھەممەد، پاكتۇر مۇكەممەل ھەر ئىشى ض ٌدَّحمُم احب ٌك لب َّلض ْي فب ُم ْكرب ُم ُە مۇھەممەد خۇشنۇت، كۈتەتتى مېھماننى ج ٌدَّحمُم ُار ُ و للاب ل ْم ُي ض مب مۇھەممەد، بۆلۈپ بېرەتتى بىر ناننى ط ٌدَّحمُم اب ُّالدت ْن ي ببا ب ْع ث تب ەب مۇھەممەد، كېلىپ، دۇنيانى ياشاتتى ج ٌدَّحمُم اء بب اآلي اتب و ْال حب كمب مۇھەممەد، ھېكمەت مۆجىزە ياراتتىي ٌدَّحمُم ْو م ُب عب ث َّا الن ُس ش افب ُع نا مۇھەممەد قىلار، بىز ئۈچۈن شاپائەت ُن ٌدَّحمُم ُور ُ ْال ھ ادب مبي ن ُّالظ ل مب مۇھەممەد، نۇرى يوللاردا ئالامەت ٌدَّحمُم ق ائب ٌم لب َّل ەب ُذ ھب و م مب مۇھەممەد، ئۆتتى، ئاللاھقا بولۇپ قۇل خ ٌدَّحمُم ات ٌم لب ُّلر ُس لب ُك ب ل ھب مب مۇھەممەد، ئىدى ئاخىرقى رەسۇل ئەنسارلار ناخشىسى مىلادىيە 622 - يىلى 23 - ئاۋغۇست كۈنى پەيغەمب ىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالا م مەدىنە شەھىرىگە ھىجرەت قىلىپ بارغاندا، ئۇنى تەش نالىق بىلەن بىر قانچە كۈندىن ب ېرى كۈتىۋاتقان مەدىنە ئەھلى ئۇنى تۆۋەندىكى نا خشىلىرى بىلەن قار ش: ى ئالغان لع البدر علينا من ثنيات الوداع وجب الشكر علينا ما عاد هلل داع أيھا المبموث ينا جئت باألمر المطاع يوا مرةبواأ المدينوست شور جئوت خيور داع: تەرجىمىسى، ئاي تۇغۇلدى، بۈگۈن بىزگە سەنىياتۇ ئەل ۋەدا (1) دىن، شۈكۈر لازىم ھەمم ىم، زگە ئاللاھ دېگەن شۇ سادادىن ئەي سۆيۈملۈك ئۇلۇ ئەلچىۇ ئۇلۇ دىننى ئېپ كەلدىڭىز، نۇرغا چۆمدى بۇ مەدىنە
(1) سەنىياتۇ ئەل ۋەدا -مەدىنە شەھىرىنىڭ سىمالىدىكى بىر جاينىڭ نامى يۇرتىمىزغا خۇش كەلدىڭىز پەيغەمبەر مەدھىيىسى رەسۇلۇللا، ئىدى نىجاتكار ئۇنى ڭ بىلەن ياشنىدى دىللار يېڭى دۇنيا شۇ كۈن يا، رىلىپ تارىخ بولدى زۇلمەتلىك يىللار رەسۇلۇللا ئىدى بىر، چىراق نۇرى بىلەن قەلبلەر يۇرۇغان، ساغلام ئەقىل، ئويغاق ۋىجدانلار ئۇنىڭ بىلەن ھەقنى تونۇغان سۆيەر ئىدى بىردەك ھەممىنى ھارارەتلىك باغرىغا بېسى پ، زىيان تارتتى ئەمما بەزىلەر بولمىغاچقا ھىدايەت نەسىپ كۈتكەن، ئىدى تەلمۈرۈپ ئۇنى، تەشنالىقتا چاڭقىغان دىللار تەسكىن تاپتى كېلىشى بىلەن بىشارەتتىن سۆزلىگەن تىللار، ئەي قەدىردانۇ بەكمۇ بىزارمىز شەنىڭىزگەي ەتكەن تۆھمەتتىن يىراقلاقلىشىپ پاتتۇق خورلۇققا سىز ئۆگەتكەن ئۇلۇ ھېكمەتتىن نىجاتكارغا، بولغاچ ئېھتىياج ئىنسانىيەت سىزنى سېغىندى، شاقاۋەتكە تولغان ئالەمدە بۇ ھاياتتىن ھەر كىم سىقىلدى. گۇناھكارمى ز كەچۈر ئىلاھىمۇ شاپائەتتىن مەھرۇم ئەيلىمە پېقىرنىڭ شېئىرلىرىدىن 2006 - يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىدا يېزىلغان رىئېش ەۋ قىلرىئاش ەدىققەھ، قوبۇل ئەتكىن، چىندۇر سۆيگىمىز مۇكاپاتتىن مەھرۇم ئەيلىمە، ئىلاھىمۇسەن نەسىب ئەت بىزگە ئۇنىڭ بىلەن بىرگە قوپۇشنى، ئوزۇقسىزمىز، رۇزى مەھشەردە قولىمىزدىن مەھكەم تۇتۇشنى بۇ ھاياتتا بول، مىدۇق نائىل ھەمراھ بولۇپ، ئاڭا قېنىشقا دەرگاھى، ڭدىن بىزنى قوغلىما نەسىب ئەتكىن بىرگە قېلىشقا ئىسلام قانۇنشۇناسلىقىنىڭ ئاساسلىق مەنبەلىرى.
