ئىسلام دۆلىتى، خۇلەفائۇرراشىدۇن ۋە تارىخىي خەلىپىلىكلەر
ئىسلامدا ھاكىمىيەت، كېڭەش تۈزۈمى، خۇلەفائۇرراشىدۇن، ئەمەۋىي، ئابباسىي ۋە ئوسمانىيلار (سوئال 1959 – 2000)
بۆلۈم: “ئىسلامدا ھاكىمىيەت، كېڭەش تۈزۈمى، خۇلەفائۇرراشىدۇن، ئەمەۋىي، ئابباسىي ۋە ئوسمانىيلار (سوئال 1959 – 2000)”جاۋاب: ئىسلام دۆلىتى دېيىلگەن ھامان كىشىلەرنىڭ خىيالىغا ئوتتۇرا ئەسىرلەردە ياۋروپا قىتئەسىدە، جاھالەت بىلەن خۇراپاتنىڭ بىردىنبىر مەنبىئى بولغان خرىستىئان چىركاۋ لىرىنىڭ زوراۋانلىقى ئاستىدا ھۆكۈم سۈرگەن ۋە ئاخىرى ئومۇميۈزلۈك خەلق ئىنقىلابى بىلەن ئاغدۇر ۇپ تاشلانغاندىن دۆلەتلىرى كېلىدۇ ئەمەلىيەتتە ئىسلام دۆلىتى بىلەندىن دۆلىتى ئوتتۇرىسىدا چوڭ پەرقلەر بار چۈنكىدىن دۆلىتى تار دائىرىدە، ئىسلام دۆلىتى كەڭ دائىرىدە بولىدۇ«ئىسلام » سۆزىنىڭ مەنىسىمۇ«دىن » سۆزىنىڭ مەنىسىدىن ئەلۋەتتە چوڭ ۋە كەڭدۇر شۇڭا ئىس لام فىقھىشۇناسلىرىنىڭ نەزىرىدە «دىن » ئىسلام شەرىئىتىدە قوغداش پەرز بولغان 5 چوڭ زۆرۈرىيەتنىڭ بىرى سانىلىدۇ. ئۇلار: دىن، جان، ئەقىل، نەسىل ۋە مال - مۈلۈك قاتارلىقلاردۇر مۇندىن باشقا” ئىسلام تەربىيىسى” دېگەن سۆز پۈتۈن تەربىيە ساھەلىرىنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە، ئالىدىغان بولۇپ” دىن تەربىيسى” ئىسلام تەربىيىسى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەرىبيە تۈرلىرىدىن بىرىدۇر.
جاۋاب: ئىسلام دۆلىتى بىلەندىن دۆلىتى ئوتتۇرىسىدا چوڭ پەرقلەر: بار مەسىلەن (1 ) ئىسلام دۆلىتى ئەركىن سايلام، ئىختىيارىي بەيئەت ۋە ئورتاق كېڭەش ئاساسىغا قۇرۇلىدىغان دۆلەت ئاللاھ تائالانىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا تەلىم بېرىپ: ﴿ ئىشتا ئۇلار بىلەن كېڭەشكىن﴾(2) دېگەنلىكى ۋە مۇسۇ لمانلارنى سۈپەتلەپ: ﴿ ئۇلار ئىشلارنى ئۆزئارا كېڭىشىش ئارقىلىق بېجىرىدۇ﴾(3) دېگەنلىكى بۇنىڭ دەلىلىدۇر ئەممادىن دۆلىتى” دىن ئادەملىرى” نىڭ دىنىي ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا بولىدىغان دۆلەتتۇر بۇ خۇددى ئوتتۇرا ئەسىرلەردە ياۋروپا قىتئەسىدە خرىستىئان چىركاۋلىرىنىڭ ز وراۋانلىقى ئاستىدا ھۆكۈم سۈرگەندىن دۆلەتلىرىگە ئوخشاش (2 ) ئىسلام دۆلىتىدە دۆلەت باشلىقى (خەلىپە ياكى رەئىس) خەلق تەرىپىدىن سايلىنىدۇ بىرىنچى خەلىپە ئەبۇ بەكرى سىددىق رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ خەلىپىككە سايلانغانلىق قىسسىسىمۇ بۇنىڭ بىر دەلىلىدۇر چۈنكى خەلىپ ىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۆزى تەيىنلەپ قويغان ئەمەس، بەلكى ئۇنى مۇسۇلمانلار كېڭىشىش ئارقىلىق سايلاپ چىققان ئىدى ئۆمەر ئىبنى خەتتاب، ئوسمان ئىبنى ئاففان ۋە ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىب قاتارلىق خەلىپىلەرمۇ شۇ تەرىقىدە سايلانغان ئۇلارنىڭ ھېچبىرىنى ئالدىنقىسىت ەيىنلەپ قويغان ئەمەس ئەممادىن
(1) دوكتور يۈسۈپ ئەل قەرداۋىينىڭ«فىقھۇددەۋلە فىل ئىسلام » ناملىق ئەسىرىنىڭ 58 - بېتىدىن
(2) ئال ئىمران سۈرىسى 159 - ئايەت
(3) شۇرا سۈرىسى 38 - ئايەت دۆلىتىدە سايلاش بولمايدۇ، دۆلەت باشلىقى دىنىي ماقامنىڭ بىۋاسىتە بۇيرۇقى بىلەن تەيىنلىنىدۇ ياكى دىنىي ماقامنىڭ ئۆزى بولىدۇ (3 ) ئىسلام دۆلىتىدە دۆلەت باشلىقى ئىسلام شەرىئىتى تەرىپىدىن قويۇلغان شەرتلەر ۋە چەكلىمىلەر دائىرىسىدە ئىش كۆرىدۇ باشلىق خاتالاشسا خەلقنىڭ قارشى چىقىش ۋە ئۇنى مەنسىبدىن ئېلىۋېتىش ھوقۇقى بولىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ: « باشلىققا بويسۇنۇش پەقەت شەرىئەتنىڭ بەلگىلىمىلىرىنىڭ دائىرىسى ئىچىدە بولىدۇ»(1) دېگەن ھەدىسى بۇنى كۆرسىتىدۇ ئەممادىن دۆلىتىدە دۆلەت باشلىقى مۇتلەق ئەركىن بولۇپ، پۈتۈن ئىشلاردا ئۇنىڭ دېگىنى دېگەن بولىدۇ خەلقنىڭ ئۇنىڭغا قارشى چىقىش ھوقۇقى بولمايدۇ قارشى چىققۇچىلار ھامان«كاپىر »لىققا ھۆكۈم قىلىنىپ ئېغىر جازالارغا يولۇقىدۇ
(4) ئىسلام دۆلىتىدە دۆلەت باشلىقىغا بويسۇنۇش ئاللاھقا ئاسىيلىق بولمايدىغان ئىشلار دائىرىسىدە بولىدۇ باشلىق مۇسۇلمانلىققا توغرا كەلمەيدىغان بىرەر قانۇن چىقارسا، ئىسلام دۆلىتى تەركىبىدىكى ھەر قانداق بىر پۇقرانىڭ ئۇنىڭغا قارشى چىقىش ھوقۇقى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پەرزدۇر. چۈنكى بۇ ھەر بىر مۇسۇلمان ئۈچۈن پەرز بولغان” ئەمر- مەرۇپ، ۋەز– نەسىھەت” قاتارىغا كىرىدىغان ئىش بىرىنچى خەلىپىنىڭ« مەن ئاللاھقا ئىتائەت قىلغان مۇددەتچە ماڭا بويسۇنۇڭلار، ئەگەر مەن ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلسام، ماڭا بويسۇنۇشقا بولمايدۇ ياخشى ئىش قىلسام ماڭا ياردەم قىلىڭلار، ئەگەر يامان قىلسام ماڭا قارشى چىقىڭلار »، دېگەن سۆزى ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مەسجىدتە مۇنبەرگە چىقىپ تۇرۇپ، ئۆيلىنىشتىكى مەھرى ھەققىنىڭ كۈندىن- كۈنگە زىيادىلىشىپ كېتىۋاتقانلىقىدىن ئەپسۇسلىنىپ، ئۆيلىنىش مەھرىنى 400 دىرھەمدىن ئاشۇرىۋەتمەسلىك ھەققىدە ۋەز-نەسىھە، ت قىلغاندا، بىر ئايال ئورنىدىن تۇرۇپ« ئى ئەمىرۇلمۇئمىنىنۇ ئاللاھ قۇرئاندا ئۇلارنىڭ بىرىگە كۆپ مىقداردا مەھرى بەرگەن بولساڭلارمۇ ئۇنىڭدىن ھېچ نەرسىنى قايتۇرۇۋالماڭلار دېگەن تۇرسا، سىز كىشىلەرنى ئاياللارغا كۆپ مەھرى بېرىشتىن مەنئى قىلامسىز»دېگەندە، ئۆمەرنىڭ كەمتەرلىك بىلەن«ئۆمەر خاتالاشتى، بۇ ئايال توغرا قىلدى»(2) دېگەنلىكى ۋە سۆزىدىن قايتقانلىقى بۇنى ئىپادىلەيدۇ ئەممادىن دۆلىتىدە ھاكىمىيەت ئۈستىدىكىلەرگە قار شى چىقىش دىنغا قارشى چىققا نلىق ھېسابلىنىدۇ ئۇلارغا شەرتسىز ئىتائەت قىلىش تەلەب قىلىنىدۇ يا ۋروپادا خەلقنى ج اق تويغۇزغان ۋە ئۇلارنى«دىن» دېگەن ئاتالغۇدىنمۇ قاتتىق نەپرەتلىنىدىغان دەرىجىگە كەلتۈرۈپ قويغان سەۋەبنىڭ بىرى بۇ ئىدى (5 ) ئىسلام دۆلىتىنىڭ دۆلەت باشلىقى ئۆزىنى خەلقنىڭ ۋەكىلى دەپ تونۇيدۇ شۇڭا ۋاپادار خەلىپە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز خەلىپ ىلىككە سايلانغان ۋاقتىدا، مۇسۇلمانلار ئاممىسىغا قىلغان تۇنجى نۇتقىدا: «ئەي خالايىقۇ مەن بۇ مەسئۇلىيەتنى مېنىڭ ئىختىيارىمسىز ھ الدا ئۈستۈمگە ئېلىشقا مەجبۇر بولۇپ قالدىم، ئەڭ ياخشىسى سىلەر بۇ ئامانەتنى مەندىن ئېلىڭلار، ئۆزۈڭلار
(1) بۇخارىي ۋە مۇسلىم رىۋايىتى
(2) ب ەيھەقى ۋە ھاكىم رىۋايىتى خالىغان بىرىنى سايلىۋېلىڭلار»(1) دېگەن لېكىن پۈتۈن خەلق ئاممىسى ئۇنىڭ بۇ ئۆزرىسىنى قوبۇل قىلمىغان ۋە ئۇنىڭ خەلىپىلىكىگە ھەممە بىردەك رازى ئىكەنلىكىنى ھەممە بىر ئاۋازدا سۆزلىگەن ئاندىن ئۇ سۆزىگە داۋام قىلىپ: « ئەي خالايىقۇ ئاللاھقا ئىتائەت قىلمىغان كىشىگە بويسۇنۇشقا بولمايدۇ مەن ئاللاھقا ئىتائەت قىلغان مۇددەتچە ماڭا بويسۇنۇڭلار، ئەگەر مەن ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلسام ماڭا بويسۇنۇش يوق » دېگەن ئەممادىن دۆلىتىدە دۆلەت باشلىقى خەلقنىڭ ئەمەس، ئاللاھنىڭ ۋەكىلى ھېسابلىنىدۇ شۇڭا ئۇلار ئېيتقان ھەر بىر سۆزدىن ۋە قانۇن ھېسابلىنىدۇ مەدىنە ئىسلامد ۆلىتىدە گرا ژدانلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرى كاپالەت قىلىنغان.
جاۋاب: مەدىنە ئىسلام دۆلىتى تەركىبىدىكى مۇسۇلمانيەھۇدىي، خرىستىئان ۋە مۇشرىكلەردىن تەركىب تاپقان گراژدانلارنىڭ ھەق– ھوقۇقى، ئۆزئارا بىر- بىرىگە يول قويۇپ تىنچلىق ئىچىدە ھايات كەچۈرۈش ئەھۋالى ھازىرقى ئەڭ ئىلغار دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭكىدىن قېلىشمايتتى، ھەتتا بەزى تەرەپلەردە دېموكراتىيىدىنمۇ ئىلگىرىل ەپ كەتكەن ئىدى چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام م ەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە تۇنجى ئىسلام دۆ لىتىنى تەسىس قىلغىنىدا، ئېلان قىلغان 52 ماددىلىق«مەدىنە دەستۇرى »ئىنسانىيەت تارىخىدا، بىر دۆلەتتە ياشايدىغان ھەر قايسى دىندىكىلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى قوغداش ۋە دىنىي پائالىيەتلىرىنى ئەركىن ئېلىپ بېرىش ھوق ۇقىنى ئېتىراپ قىلغان تۇنجى دەستۇر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ بۇ ئەينى ۋاقىتتا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن ئىلگىرى ۋە كېيىن ھەتتا «دېموكراتىيە» ۋە«كىشىلىك ھوقۇق» دېگەنلەر مەيدانغا كېلىشتىن بۇرۇنقى يېقىنقى ئەسىرلەردىمۇ مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان تەڭداشسىز دەستۇر سانىلىدۇ.
جاۋاب: «مەدىنە دەستۇرى »، مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە ياشايدىغان مۇسۇلمانلار يەھۇدىيلار، خرىستىئانلار ۋە مۇشرىكلارنىڭ مەدىنە دۆلىتى تەركىبىد ىكى گراژدانلىق ھوقۇقى، كىشىلىك ۋە ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بارلىق ھەق– ھوقۇقلىرى، ئېتىقاد ئەركىنلىكى، ۋەتەننى تاشقى كۈچلەرنىڭ قانداقلا بىر ھۇجۇمىدىن بىرلىكتە مۇداپىئە قىلىش (1) ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز ئەمەۋىيلەر خەلىپىلىكىنىڭ 7- خەلىپىسى، ئىسلام تارىخىدا ساھابىلاردىن خۇلافائۇرراشۇدۇن دەپ ئاتالغان ئۈلگىلىك 4 خەلىپىنىڭ بەسىنچىسى، ھىجرىيە 61 - ( يىلى 680، ) مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ ئوغلى ئاسىمنىڭ قىزى لەيلانىڭ ئوغلىدۇر مۇنداقتا ئۆمەر ئىبنى ئابندۇلئەزىزى ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ چەۋرىسى ھېسابلىنىدۇ مىلادىيە 717 - يىلىدىن 720 - يىلىغا قەدەر ( ئىككى يېرىم يىل)خەلىپىلىك قىلغان ئادالەتپەرۋەرلىكى، كەمتەرلى كى، تەقۋادارلىقى، باشقا خەلىپىلەردەك مال– دۇنيا توپلاشقا تىرىشماسلىقى بىلەن شوھرەت قازانغان بولۇپ، زامانىسىدىكى كۆپلىگەن ئۆلىمالارنىڭ نەزەرىدە ئەڭ ئۈلگىلىك خەلىپىلەر سانالغانلىقتىن، خۇلافائۇرراشىدۇن- ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر، ئوسمان ۋە ئەلى قاتارلىق ئۈلگىلىك خە لىپىلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغان ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز 101 - ھىجرىت ( ە 720 م) ھازىرقى سۈرىيىنىڭ ھەلەب شەھىرىگە يېقىن دىر سەمئان دېگەن يېرىدە ۋاپات بولۇپ، شۇ جايغا دەپنە قىلىنغان ئىشەنچلىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز قول ئاستىدىكى ۋالىيلاردىن بىرىنىڭ زەھەر بېرىشى بىلەن قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن مەجبۇرىيىتى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، كېلىشىم ياكى شەرتنامە خاراكت ېرلىك باياننامە ئىدى «مەدىنە دەستۇرى »يەنە«كىشىلىك ھوقۇق» باياننامىسىنى ئىنسانىيەت تارىخىدا تۇنجى بولۇپ، ئېلان قىلغان دەستۇر سانىلىدۇ. بۇ دەستۇرنىڭ كۆپ دىنلىق دۆلەتتە، گراژدان لارنىڭ دىنىي جەھەتتە توقۇنۇشسىز ھالدا تىنچلىق ئىچىدە ھايات كەچۈرىشىنىڭ ئۈلگىلىرى تۆۋە ندىكى: ماددىلاردا ئورۇن ئالغان - مەدىنە ئىسلام دۆلىتى تەركىبىدىكى ھەر بىر گراژدان ھەق–، ھوقۇقلاردا دىنىي ئېتىقاد ۋە ھەركىم ئۆز دىنىغا كۆرە ئىبادەت قىلىش ئەركىنلىكدە، مەجبۇرىيەتلەردە، سوت ئال دىدا ۋە جازادا ئوخشاشتۇر - مەدىنە ئىسلام دۆلىتى تەركىبىدى كى مۇھاجىرلار بىلەن ئەنسارلار ئۆزئارا دىنىي قېرىنداشلاردۇر - يەھۇدىيلار بىلەن مۇسۇلمانلار بىر ئۇممەتتۇر بىر- بىرىگە زۇلۇم ياكى ئادالەتسىزلىك قىلىشقا، بىر- بىرىگە قارشى سىرتقى كۈچلەر بىلەن بىرلىشىشكە بولمايدۇ - خرىستىئانلار مەيلى زېمىننىڭ شەرقىدە، مەيلى غ ەربىدە، مەيلى يېقىندا ياكى يىراقتا بولسۇن، مەيلى ئەرەب ياكى ئەجەم بولسۇن، ئىسلام دۆلىتى ئۇلارنى ۋە ئۇلارنىڭ ئىبادەتگاھلىرىنى قوغدايدۇ - مەدىنە ئىسلام دۆلىتىگە تەۋە خرىستىئانلار ئەگەر چىركاۋ سېلىشقا ياكى رېمونت قىلىشقا ھاجەتلىك بولسا، دۆلەتنىڭ ئۇلارغا بۇ ئىشتا ياردەم قىلىش مەجبۇرىيىتى بار ھەقسى زلىكلەرگە ۋە دۈشمەنلىككە قارشى تۇرۇش پۈتۈن گراژدانلارنىڭ ئورتاق مەجبۇرىيىتىدۇر - ھاكىم بىلەن مەھكۇم (رەئىس بىلەن پۇقرا) قانۇن ئالدىدا باپباراۋەردۇر.
جاۋاب: ئىسلام دۆلىتى ئۇزۇن ئەسىرلىك ئىنسانىيەت تارىخىدا باشقا دىنلارنىمۇ ئېتىراپ قىلىپ، ھەر بىر دىننىڭ ئەھلىگە ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى بەرگەن تۇنجى دۆلەتتۇر شۇڭا ئەسىرلىك ئىسلام تارىخى جەريانىدا، ئىسلام دىنى بىرەر دىنغا ياكى شۇ دىننىڭ ئەھلىگە قارشى ئۇرۇش ئاچقىنى يوق بۇنىڭغا باشقا دىنلارغا مەنسۇب ئالىملارمۇ گۇۋاھتۇر مۇسۇلمانلار پەقەت ئىسلام دەۋىتى، گە قارشى چىققان خەلقىنى ھەق دىننىڭ چاقىرىقىنى ئاڭلاش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قىلغان، ئىسلام دەۋىتىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن بارغان ئەلچىلەرنى ئۆلتۈرىۋەتكەن ۋە ئىسلام دۆلىتىگە تەھدىد سالغان مۇستەبىد ھاكىمىيەتلەر بىلەن ئۇرۇشۇپ، ئۇلارنىڭ تەۋەلىكىدىكى خەلقنى باشلىقلىرىغا چوقۇنۇشنىڭ خارلىقىدىن ئازاد قىلىپ، بىر ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىدىغان، ئىنسانلاردىن قورقما يدىغان ئەزىزلىققا ئېلىپ چىققان چۈنكى ئىسلام دىنى ئالەمشۇمۇل بىردىن ئۇنىڭ دەۋىتى يەر يۈزىدىكى پۈتۈن ئىنسانىيەتكە قارىتىلغان مۇھەممەد (1) مىسىرلىق ئىسلام مۇتەپەككۇرى دوكتور مۇھەممەد مۇختار مەھدىينىڭ«مەدىنە دەستۇرى ۋە مۇسۇلمان ئەمەسلەر بىلەن مۇئامىلە قىلىش پىرىنسىپى » دېگەن ماۋزۇدا سۆزلىگەن لېكسىيىسىدىن« مىسىردا چىقىدىغان«ئەتتىبيان » ژۇرنى لى 2009 - يىلى يانۋار سانى » ئەلەيھىسسالام ئىسلام دىنىنى بارلىق ئىنسان ئەۋلادىغا يەتكۈزۈش ۋە زىپىسى ئۈستىگە يۈكلەنگەن بىر پەيغەمبەر ئىدى ئۇنىڭ ھەر ق ايسى پادىشاھلارغا ئىسلام ئەلچىلىرىنى تۇرماستىن ئەۋەتىپ، ئۇلارنى ئەڭ ئۈلگىلىك دەۋەت ئۇسۇللىرى ئارقىلىق ئىسلامغا دەۋەت قىلغانلىقىمۇ بۇ سەۋەبتىن ئىدى ئەمما باشقادىن دىكىلەر، ھەت تا ساماۋىي دىنلارغا ئېتىقاد قىلىدىغانلارمۇ باشقىلارنىڭ دىنىنى ياكى ئۇلارنى ئېتىر اپ قىلىش دېگەننى تېخى يېقىنغىچە بىلمەيتتى مىلادىيىدىن بۇرۇ نقى بۇختەنەسسەر قوشۇنلىرىنىڭ پەلەستىندىكى يەھۇدىيلارنىڭ ئۆلىمالىرىنى ۋە ئىشقا يار ايدىغان ئادەملىرىنى قىرىپ تۈگىتىپ، ئىبادەتگاھلىرىنى كۆيدۈرۈپ تاشلاپ، قالغان پۇقرالىرىنى بابىلغا ئەسىر قىلىپ ئېلىپ كە تكەنلىكى، مىلادىيە 3 - ئەسىرگىچىلىك (ئىمپېراتور كونىستانتې ين خرىستىئان دىنىنى قوبۇل قىلغانغا قەدەر) رىملىقلارنىڭ خرىستىئانلارنى بۇددىستلىققا، زورلىغانلىقى ۋە مۇتلەق كۆپ سانلىقىنى قىرىپ تاشلىغانلىقى 14 - ئەسىرنىڭ ئاخىرلى، رىدا ئىسپانىيىدە خرىستىئان چىركاۋلىرى قۇرغان«تەپتىش مەھكىمىلىرى» نىڭ ياۋروپا بۇددىستلىرىنى كۆيدۈرۈپ ئۆلتۈرگەنلىكى ۋە يېقىنقى ئەسىرلەردە باشقا دىندىكىلەر ق وزغىغان دىنىي ئۇرۇشلار بۇنىڭ مىسالىدۇر مۇسۇلمانلار ئاللاھ تائالانىڭ﴿ ئاللاھتىن باشقىسىغا چوقۇنىدىغانلارنىڭ ئىلاھلىرىنى سۆكمەڭلار﴾(1) دېگەن ئەمرى بويىچە ئىش كۆرگەنلىكتىن، ھېچقانداق بىر دىننى ياكى ئۇنىڭ ئەھلىنى خورلىغان ياكى سۆككەن ئەمەس ئەمما باتىل دىنلارنىڭ باتىللىقىنى ئىلمىي يوسۇندا بايان قىلىش باشقا مەسىلە مۇسۇلمانلار قەدىمدىن بىرى مۇشۇنداق ئېسىل پىرىنسىپلار دائىرىسىدە ئىش ئېلىپ بارغانت ۇرۇقلۇقياۋروپانىڭ بەزى دۆلەتلىرىدىكى بۇزغۇنچىلارنىڭ پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇلۇ ماقامىغا ۋە شەنىگە تىل ئۇزارتىپ، ھەجۋى رەسىملارنى سىزىشى ھەقىقەتەن ھەددىدىن ئاشقانلىق ئەمەسمۇ ۇ مۇ سۇلمانلار قايسىبىر دىننىڭ ئىلاھلىرىنى ياكى مۇقەددە س بىلىدىغان شەخسلىرىنى سۆككەن دىنلارنى ۋە دىنىي مۇقەددەسلەرنى قانۇنلۇق ھالدا قوغداش پىكرى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا تېخى ئەمدىلا تارتىشىلىىۋاتقان بولسا، ئىسلام دىنى مۇندىن 14 ئەسىر ئىلگىرىكى چاغلاردىلا« دىنلارنى ۋە ئۇ دىنلارغا ئېتىقاد قىلغۇچىلارنى كەمسىتمەسلىك، ھەر بىر دىن ئەھلىگە ئۆز دىنىنى ساقلاپ قېلىش ۋە خالىغان دىنغا ئەركىن ئېتىقاد قىلىش» ھۆررىيى تىنى يۇقىرىقى«مەدىنە دەستۇرى» نىڭ ماددىلىرى ئىچىدە ئېلان قىلىپ، ئۇنى رەسمىي ئەمەلىيلەشتۈرگەن ئىدى ئىسلام دۆلىتى يەھۇدىي ۋە خرىستىئانلاردىن ئىبارەت ساما ۋىي دىنغا مەنسۇپ كىشىلەرنىڭ دىنلىرىنى ئېتىراپ قىلىپلا قالماستىن، مەجۇسىيلەرنىڭ دىنىنىمۇ ئېتىراپ قىلىپ، ئۇ لارغا ئەھ لى كىتابقا ئوخشاش.
جاۋاب: ئىسلام دۆلىتى، نىڭ ئاساسىي قانۇنى ئىسلام شەرىئىتنىڭ ئۆزى بولۇپ قۇرئان
(1) ئەنئام سۈرىسى 108 - ئايەت كەرىم بىلەن پەيغ ەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتىگە مۇجەسسەم بولغان، ئەقىدە، ئىبادەت ئەخلاق، مۇ ئامىلە، كىشىلىك ۋە كوللېكتىپ ئالاقىلار دۆلەت تۈزۈمى، دۆلەتنىڭ تاشقى ئەرر، بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى مۇ ئامى لىسى، جىنائىي ئىشلار قانۇنى قاتارلىق بىر يۈرۈش قائىدە– تەرتىپلەرنى ۋە نىزاملارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئىسلام دۆلىتى يۇقىرىدا ئېيتىلغاندەكدىن ئادەملىرى باشقۇرىدىغاندىن دۆلىتى ياكى ئاتىدىن بالىغا مىراس قالىدىغان ئېم پىراتورلۇق دۆلىتى ياكى“دىن بىزنىڭ ئىشلىرىمىزغا ئارىلاشمىسۇن” دەيدىغان سىكۇلارىزم دۆلىتى ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ شەرىئىتى ھۆكۈم سۈرىدىغان، باشلىقلىرى خەلق تەرىپىدىن ئەركىن سايلىنىدىغان خەلق دۆلىتىدۇر (1)
جاۋاب: مۇندىن 14 ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە قۇرۇلغان ئىسلام دۆلىتى ئىنسانىيەت تارىخىدا تۇنجى قېتىم ھەقىقىي مەنىدىكى دېموك راتىيىنىڭ ئۇلىنى تۇرغۇزغان ۋە ئەمەلدە تەتبىقلاپ كۆرسەتكەن، شۇن داقلا ھازىرقى دېموكراتىيەلەردىنمۇ ئىلگىرىلەپ كەتكەن ئىدى مىسىرلىق مەشھۇر مۇتەپەككۇر دوكتور شاۋىي مىسىرنىڭ«ئەل ۋەفد » گېزىتىنىڭ 1986 - يىلى 11 - سىنتەبىر سانىدا ئېلان قىلغ ان بىر ماقالىسىدا مۇنداق دېگەن: «ھەقىقىي ئىسلام ھازىرقى دېموكراتىيە دەستۇرلىرىدىن ئۈستۈ: نلۈككە ئىگە بۇنى مۇنداق ئىككى جەھەتتىن چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ (1 ) شەرىئەتنىڭ ھۆكۈمرانلىق پىرىنسىپى ئىنسانلار تەرىپىدىن تۈزۈلگەن قانۇنلارنىڭ ھۆكۈمرانلىق پىرىنسىپ ىدىن ئۈستۇندۇر چۈنكى دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار دېموكراتىيە قان ۇنلىرىنى لايىھىيىلىگۈچى ئورگانلارمۇ- مەيلى ئۇلار پارلامېنت بولسۇن مەيلى دۆلەت رەئىسى بولسۇن، مەيلى باشقا قايسىبىر تەرەپ بولسۇن– قانۇن چىقىرىشتا قەيتسىز ۋە شەرتسى ز، ئورگانلار بولۇپ ئۆزلىرى قانۇن چىقارغۇچىلار بولغانلىقتىن، ئۇلارنىڭ سالاھىيىتى چەكسىز بولىدۇ. شۇڭا قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرى قانۇندىن خالىغان ماددىلارنى ئېلىپ تاشلاپ، خالىغانلىرىنى كىرگۈزەلەيدۇ ئەمما ئىسلامدا شەرىئەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقى دۆلەتنىڭ پ ۈتۈن، ئورگانلىرىنى، ھەتتا قانۇن چىقارغۇچى ئورگانلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقتىن ھېچ كىم شەرىئەتنىڭ بەلگىلىمىلىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش ياكى ئۆزگەر تىش ھوقۇقىغا ئىگە ئەم ەس (چۈنكى ئاللاھنىڭ تۈزگەن قانۇنى ھەر زامان ۋە ھەر ماكانغا يارايدىغان خۇسۇسىيەتك ە ئىگە ئەمما يېڭىدىن مەيدانغا كەلگەن، قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىسلەردە ھۆكۈمى بەلگىلەنمىگەن، مەسىلىلەردە قانۇنشۇناسلار ئىجتىھاد يولى بىلەن ئىش كۆرىدۇ- )ئا
(2) ئىسلام دىنىنىڭ قانۇن چىقىرىش ۋە يۈرگۈزۈش ئورگانلىرىغا دۆلەتنىڭ كونتروللىقىدىن مۇستەقىل ھالدا ئىش كۆرۈش ھوقۇقىنى بېرىش پىرىنسىپى ھازىرقى ئەڭ ئىلغار دېموكرات ىيە قانۇنلىرىدى مۇ تېپىلمايدۇ شۇڭا قەدىمقى ۋە ھازىرقى بارلىق قانۇن كىتابلىرىدىكى«ق انۇن دۆلەتنىڭ خاھ ىشىنى ئىپادىلەيدۇ » دەيدىغان سۆز ئىسلامدا قەتئىي مەۋجۇد ئەمەس ھازىرقى دېموكراتىيە قانۇنلىرىنىڭ، پىكىر ئېتىقاد ۋە تەشۋىقات ئەركىنلىكىدىن باشلا پ كۆپلىگەن ئىشلاردا ئىنسانلارنىڭ ھۆررىيىتىگە كاپالەت قىلغانلىقىنىمۇ ئىنكار قىلغىلى
(1) دوكتور يۈسۈپ ئەل قەرداۋىينىڭ«فىقھۇددەۋلە فىل ئىسلام » ناملىق ئەسىرىنىڭ 30 - بېتىدىن بولمايدۇ»(1) دېموكراتىيە بىلەن ئىسلام دىنىنىڭ مۇناسىۋىتى.
جاۋاب: دېموكراتىيىنى ئاكادېمىيىلىك ئاتالغۇلارغا ھاجەت بولماستىن، ئاددى تىل بىلەن، ئىپادىلىگەندە خەلق ئۆزلىرىنىڭ باشلىقلىرىنى ئۆزلىرى تاللاپ چىقىشى، ئۇلار ياقت ۇ رمايدىغان بىرىنىڭ ئۇلارغا مۇسەرت بولىۋالماسلىقى، ئۇلار قوبۇل قىلالمايدىغان قانۇن– پىر ىنسىپ لارنى، ئۇلارغا تاڭماسلىقى، پۇقرالارنىڭ باشلىقلىرىدىن ھېساب ئېلىش خاتالاشسا ئۇلارغا ق ارشى چىقىش ھوقۇقى بولىشى دېگەنلىكتۇر مانا بۇ، ھەقىقىي مەنىدىكى دېموكراتىيىدۇر.
جاۋاب: دېموكراتىيىنى يۇقىرىقى تەرىپى بويىچە چۈشەنگەن كىشىلەرگە ئايانكى، ھەقىقىي مەنىدىكى دېموكراتىيە ئىسلام دىنىنىڭ ئىجادىيىتىدۇرۇ تارىختىن بۇيانقى مۇ ستەبىت ھاكىممۇتلەقلەرنىڭ تۈرلۈك زۇلۇملىرىدىن قۇتۇلۇشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەش، ھاياتلىقنىڭ ئۇزۇن ئەسىرلىك تەجرىبىلىرىدىن پايدىلىنىش نەتىجىسىدە، ئىنسانلار تېخى يېقىنقى يىللاردىن بىرى ئوتتۇرىغا چىقارغان دېموكراتىيە تۈزۈمى ئىسلام دىنى 14 ئەسىر ئىلگىرى تۇنجى قېتىم قارار قىلغان ھەق– ھوقۇقلارنىڭ بىر قىسمىدۇر مەسىلەن: ئىسلام دىنىدا دۆلەت باشلىقىنى پەيغەمبەر تەيىنلەپ بەرمەيدۇ، بەلكى ئۇنى خەلق ئۆزى سايلاپ چىقىدۇ ئىسلام دىنى جامائەت ياقتۇرمايدىغان بىرىنىڭ ئۇلارغا نامازدا ئىمام بولىشىنى يامان كۆرىدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسس الام بۇ ھەقتە: « ئۈچ خىل ئادەمنىڭ ئوقۇغان نامىزى قوبۇل بولمايدۇ. ئۇلارنىڭ بىرى جامائەت ياقتۇرمايدىغان ئىمام»(2) نامازدىكى ئەھۋال شۇنداق بولغان يەردە، پۈتۈن ھاياتلىق ۋە بارلىق سىياسەت ئىشلىرىدا ئەھۋال قانداق بولىشى كېرەك پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداقد ېگەن: « سىلەرنىڭ ئەڭ ياخشى باشلىقلىرىڭلار سىلەر ياقتۇرىدىغان ۋە ئۇلارمۇ سىلەرنى ياقتۇرىدىغان، سىلەر ئۇلارغا ياخشى تىلەكلەرنى تىلەيدىغان، ئۇلارمۇ سىلەرگە ياخشى تىلەكلەرنى تىلەيدىغان كىشىلىرىڭلاردۇر سىلەرنىڭ ئەڭ يامان باشلىقلىرىڭلار سىلەر ياقتۇرمايدىغان، ئۇلا، رمۇ سىلەرنى ياقتۇرمايدىغان، سىلەر ئۇلارغا لەنەت ئوقۇيدىغان ئۇلارمۇ سىلەرگە لەنەت ئوقۇيدىغان كىشىلىرىڭلاردۇر»(3) مىسىرلىق ئاتاغلىق يازغۇچى ۋە ئىسلام مۇتەپەككۇرى ئۇستاز ئابباس ئاققاد ھازىرقى دېموكراتىيە تۈزۈمىنىڭ جەۋھىرى ئىسلام دىنىدىن كەلگەنلىكىنى دەلىل لەپ« ئىسلام دېموكراتىيىسى » ناملىق بىر كىتاب يازغان كېيىنچە، ئۇنىڭدىنمۇ ئىلگىرىلەپ مىسىرلىق ئىسلامىي يازغۇچى ئۇستاز خالىد مۇھەممەد خالىد ھازىرقى دېموكراتىيە تۈزۈمىنى ئىسلامنىڭ، ئۆزى دەپ تەسۋىرلىگەن دېمەك ھەقىقىي مەنىدىكى دېموكراتىيە ئىسلامنىڭ روھىغا مۇۋاپ ىقلىشىدۇ (4)
(1) دوكتور يۈسۈپ ئەل قەرداۋىينىڭ«فىقھۇددەۋلە فىل ئىسلام »ناملىق ئەسىرىنىڭ 38 - - بەتلىرىدىن
(4) دوكتور يۈسۈپ ئەل قەرداۋىينىڭ«فىقھۇددەۋلە فىل ئىسلام » ناملىق ئەسىرى 145 - - بەتلەر ھازىرقى زاماندا، دۇنيانىڭ ھېچقانداق يېرىدە ھەقىقىي ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئۈلگىسىنى تاپقىلى بولمايدۇ.
جاۋاب: مەسىلىنىڭ تۈگىنى بۇ يە ردە ئەگەر ھازىرقى ئىسلام دۆلەتلىرىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام تەسىس قىلغان ھەقىقىي ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئەندىزىسى ياكى ئەمەلىيىتى بولسا ئىدى، مۇسۇلمانلار بۈگۈنكىدەك خورلۇققا، ئېزىلىشكە ۋە كۈچلۈكلەرگە بېقىندى بولۇپ ھايات كەچۈرۈشكە مۇپتىلا بولمىغان بولاتتى مۇسۇل مانلاردا سىياسىي ئىستىبدات دەۋرىنىڭ باشلىنىشى.
جاۋاب: مۇسۇلمانلارنىڭ ئاۋۋالقى تۆت خەلىپىنىڭ زامانىدىن كېيىنكى ئۇزۇن يىللىق تارىخى جەريانىدا كەتكۈزۈپ قويغان ئەڭ مۇھىم نەرسىسى ۋە ئەڭ چوڭ خاتالىقى ئىسلام دىنىنىڭ كېڭەش ۋە ئەركىن سايلام پىرىنسىپ ىنى ئەمەلگە ئاشۇرالمىغانلىقى ئىدى ئۈلگىلىك خەلىپىلەر (1) دەۋرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە، بىر قانچە كىشىنىڭ خاتالىقى سەۋەبلىك، كېڭەش ۋە سايلام بويىچە ئىش كۆرىدىغان ئۈلگىلىك” ئىسلام خەلىپىلىكى” ئاتىدىن بالىغا مىراس قالىدىغان ئىمپېراتورلۇق تۈزۈمىگە ئايلىنىپ قالغان (2) ئەينى ۋاقىتتىكى ساھابىلار بۇ ئىشقا قارشى چىققان ۋە قەتئىي رازى بولمىغان ھەتتا بەزى ساھابىلار بۇ تۈزۈمنى قەدىمقى ئىرانلىقلارنىڭ ئاتىدىن بالىغا قالىدىغان تەخت مىرا سخورلىقى تۈزۈمىگە ئوخشىتىپ «كىسرالىق تۈزۈمى »دەپ ئاتىغان (3)
(1) ئۈلگىلىك خەلىپىلەر– خۇلەفائۇرراشىدۇن– ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر ئىبنى خەتتاب، ئوسمان ئىبنى ئاففان ۋە ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىبقا تارلىق ئاۋۋالقى 4 چوڭ خەلىپىنى كۆرسىتىدۇ
(2) ئەھلى سۈننە مەزھىبىدە، ساھابىلارغا تىل ئۇزىتىشقا بولمايدۇ، چۈنكى ئۇلار ئىسلام ئۇممىتى ئۈچۈن ئومۇمەن ئۈلگىلىك كىىشىلەردۇر شۇڭا ئۇلارنىڭ بەزىسىدىن سادىر بولغان نالايىق ئىشلارنى ۋە ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن بەزىبىر زىددىيەتلەرنى ئۇلارنىڭ“ئىجتىھادتىكى خاتالىق” ى دەپ تونۇيمىز بۇنىڭغا پۈتۈن ئەھلى سۈننى ئۆلىمالىرى بىردەك ئىتتىپاقتۇر
(3) دوكتور يۈسۈپ ئەل قەرداۋىينىڭ«فىقھۇددەۋلە فىل ئىسلام » ناملىق ئەسىرى 144 - بەت ىجنۇت ملاسىئ ڭىنىتىلۆد ىرىلكەنرۆئ تۇنجى ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئۆر نەكلىرى.
جاۋاب: ئىسلامدىن بۇرۇنقى ئەرەبلەردە بىرلا ھاكىمىيەت ئا ستىدا ياشاش ئادىتى، بولماستىن ھەر بىر قەبىلىنىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل قەبىلە باشلىقلىرى بار ئىدى ئەرەبلەر ئۆ ز ئارىسىدىكى جېدەل– ماجىرالار ۋە ھۆكۈم تەلەب قىلىدىغان ھەر قانداق بىر ئىشتا ئۆ زلىرىنىڭ قەبىلە باشلىقلىرىغا مۇراجىئەت قىلاتتى ھەر قەبىلە ئۆزىنى باش قىلاردىن ئارتۇق سانايتتى شېئىرلىرى ئارقىلىق رەقىب قەبىلىلەرنى سۆكەتتى بۇ سەۋەبتىن قەبىلىلەر ئوتتۇرىسىدا ھەمىشە دېگۈدەك توقۇنۇشلار ۋە چوڭ كۆلەملىك ئۇرۇشلار يۈز بېرىپ تۇراتتى ئەرەبلەر ئومۇمە، ن ئىجتىمائىي جەھەتتىن تارقاق، سىياسىي جەھەتتىن مۇقىمسىز ۋە ئىقتى سادىي جەھەتتىن نامراتلىقتا ھايات كەچۈرەتتى باشقا ھەر قانداق بىر مىللەت ئەرەبلەرگە نىسبەتەن مەدەنىيەتلىك سانىلاتتى ئۇ مىللەتلەردە پادىشاھلىق تۈزۈمى ئاللىبۇرۇن يولغا قويۇلۇپ بولغانلىقتىن، بىر قەدەر بىرلىك ئىچ ىدە ھايات كەچۈرەتتى ئەمما ئۇلاردا باشلىقلىرىنى ئۆزلىرى سايلاپ چىقىش ئەركىنلىكى يوق بولۇپ ئاتىدىن بالىغا مىراس قالىدىغان پادىشاھلىق تۈزۈمى سايىسىدا ھايات كەچۈرەتتى ئەرەبلەرنى مىللەت قاتارىغا كۆ تۈرگەن نەرسە ئىسلام دىنى دۇر.
جاۋاب: ، ئىسلام دىنى كەلگەن ۋە ئىسلام ھاكىمىيىتى تىكلەنگەندىن كېيىن، ئەرەبلەر جۈملىدىن ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان پۈتۈن مىللەتلەر ھەر تۈرلۈك قالاقلىقلاردىن، خۇراپاتلاردىن، ئىنسانلارغا چوقۇنۇشنىڭ خورلۇقلىرىدىن، ئىجتىمائىي مۇقىمسى زلىقلاردىن ۋە سىياسىي تەھدىدلەردىن پۈتۈنلەي ئازات بولۇپ، ئېتىقاد جەھەتتە بىر ئاللاھقىلا ئېت ىقاد ۋە ئىبادەت قىلىشتەك ئىززەت– ھۆرمەتكە، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي جەھەتلەردە مۇقىملىق، بىرلىك، باراۋەرلىك ۋە ھۆرلۈككە ئېرىشتى ئىسلام دۆلىتىنىڭ تۇنجى رەئىسى.
جاۋاب: پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن ئىسلام دىنىنى ئېلىپ كېلىپ، مۇتلەق ھاكىمىيەت ئاللاھ تائالاغا مەنسۇب ئىكەنلىكىنى ۋە ئۆ زىنىڭ ئاللا ھ بۇيرى غانلارنى يەتكۈزۈش ۋەزىپىسى بارلىقىنى ئېلان قىلغان ۋە مەدىنىگە ھىجرەت قىل ىپ بارغىنىدىن كېيىن، ئۇ جايدا تۇنجى ئىسلام دۆلىتىنى تەسىس قىلغان بولۇپ، بۇ دۆلەتنىڭ تۇنجى ھاكىمى پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بولغان ھەتتا غەربلىك ئالى ملارمۇ بۇنىڭغا ئ( ىقرار توماس ئارنولدSir.T.Arnold) مۇنداق دېگەن: « مۇھەممەد )(ئەلەيھىسسالام بىرلا ۋاقىتتا دىننىڭ ۋە دۆلەتنىڭ رەئىسى ئىدى » مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام سۆيگۈ بىلەن ئىتائەت قىلىنغان زات ئىدى.
جاۋاب: مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۆزى دۆلەت رەئىسى، دىننىڭ بىردىنبىر رەھبىرى بولسىمۇ، ئۆزىنى ناھايىتى كەمتەر تۇتاتتى، ئەتراپىدىكىلەرگە قېرىنداشنىڭ قېرىندىشىغا قىلىدىغان مۇئامىلىسىنى قىلاتتى، ھەركىمگە ئىنتايىن مۇلايىم ئىدى، بىرەر كىشىگىمۇ ئازار بەرمەيتتى، قاتتىق سۆز قىلمايتتى شۇڭا ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا مۇنداق دېگەن: ﴿ ئاللاھنىڭ، رەھمىتى بىلەن سەن ئۇلارغا مۇلايىم بولدۇڭ، ئەگەر قوپال، باغرى قاتتىق بولغان بولساڭ ئۇلار چۆرەڭدىن تارقاپ كېتەتتى﴾(1) مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۆزىنىڭ ئۇلۇغلىنىشىنى ۋە باش قىلاردىن ئالاھىدە پەرقلىق مۇئامىلە كۆرۈشنى قەتئىي خالىمايتتى، كىشىلەر ئارمان قىلىدىغان ئالىي ئۇنۋانلار بىلەن ئاتىلىشنىمۇ ياقتۇرمايتتى بەلكى ئۇ ھەمىشە مۇسۇلمانلار غا: « مېنى خرىستىئانلارنىڭ مەريەم ئوغلى ئىسانى ئۇلۇغلىغىنىدەك ئۇلۇغلىماڭلار مەن پەقەت ئاللاھنى ڭ بەندىسىمەن مېنى “ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە پەيغەمبىرى”دەڭلار»(2) دەپ تەلىم بېرەتتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئىنسانىيەتتە بولۇشقا تېگىشلىك گۈزەل ئەخلاقنىڭ ئەڭ يۇقىرى ئۈلگىسىنى ياش اپ كۆرسەتكەن زات ئىدى شۇڭا ئاللاھ تائالا ئۇنى ماختاپ: ﴿ سەن ھەقىقەتەن بۈيۈك ئەخلا ققا ئىگىسەن﴾(3) دېگەن شۇ سەۋەبتىن، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئەگەشكەنلەر ئۇنى جېنىدىنمۇ ئارتۇق سۆيەتتى ئادەتتە مۇتلەق كۆپ سانلىق كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ پادىشاھلىرىغا ياكى قاند اقلا بىر باشلىقلىرىغا ئۇلاردىن قورقۇپ ياكى خالىمىسىمۇ مەجبۇرىي ھالدا ئىتائەت قىلسا، مۇھ ەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدىكىلەر ئۇنىڭغا چەكسىز سۆيگۈ-مۇھەببەت ۋە ۋايىغا يەتكەن ئىخلاس ھەم ساداقەت بىلەن ئىختىيارىي ئىتائەت قىلاتتى
(1) ئال ئمران سۈرىسى 159 - ئايەت
3)) قەلەم سۈرىسى 4- ئايەت ڭىنرلاىباھاس رەبمەغيەپ نىدىسۈگيۆس رەلكەنرۆئ ساھابىلارنىڭ پەيغەمبەر سۆيگۈسىدىن ئۆرنەكلەر.
جاۋاب: مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدىكى ساھابىلىرى ئۇنى ئاتا-، ئانىسىدىن بالىلىرىدىن ۋە دۇنيادا قىممەتلىك سانالغان ھەر قانداق نەرسىسىدىن ئارتۇق سۆيەتتى ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە: ﴿پەيغەمبەر مۆمىنلەر ئۈچۈن جانلىرىدىنىمۇ چار ىدۇر﴾(1) دېيىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا بولغان سۆيگۈ-ئىخلاسى غا گۇۋاھ بولغان چۈنكى ساھابىلار ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ۋە ئۇنىڭ قەدىر- قىممىتىنى ھەممىدىن بەك تونۇغان ۋە ئاللاھنىڭ مۇنۇ سۆزىگە ئەستايىدىل قۇلاق سېلىپ شۇ بويىچە ئىش كۆرگ ەن ئۈلگىلىك كىشىلەر ئىدى ﴿ ئاللاھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىشىنىدىغان بىر قەۋمنىڭ ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە دۈ شمەن بولغ انلارنى ئۇلارنىڭ ئات ىلىرى، ئوغۇل، لىرىيا قېرىنداشلىرى يا ئۇرۇق تۇغقانلىرى بولغان تەقدىردىم ۇ دوست تۇتقانلىقىنى كۆرمەيسەن﴾(2) تۆۋ: ەندە بۇ ماۋزۇدا بەزى ئۈلگىلەر بېرىلىدۇ ئە بۇ بەكرىنىڭ ئۇسسۇزلىقى بىر ىنچى خەلىپە ئەبۇ بەكرى رەزىيەرھۇ ئەنھۇ مۇنداق دەيدۇ: « ھىجرەت ئەسناسىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن بىللە ئىدىم، مەن قاتتىق ئۇسساپ كەتكەن ئىدىم، بىر قەدەھ سۈتنى ئەكىلىپ، ئاۋۋال ئۇنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا سۇندۇم ئۇنىڭ ئۇنىماسلىقىغا، قارىماي سۈتنى ئاۋۋال ئىچىشكە تەكلىپ قىلىشتا چىڭ تۇرىۋالدىم ئاخىرى ئۇنى سۈتنى ئاۋۋال ئىچىشكە قايىل قىلدىم شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈتنى ئىچ ىپ راھەتلەنگەنلىكىنى كۆرۈپ، مېنىڭ ئۇسسۇزلىقىم بى ردىنلا بېسىلىپ قالدى » ئەبۇ بەكرىنىڭ غەمكىنلىكى مەككە فەتھى بولغان ك ۈ نى ئەبۇ بەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئاتىسى ئەبۇ قۇھافە مۇسۇلمان بولىدۇ، بۇ ۋاقىتتا پەيغەمبەر ئەل ەيھىسسالامدىن باشلاپ ھەممە شۇنچىلىك ز ور خوشال بولىدۇ ھەزرىتى ئەبۇبەكرىنىڭ يىللاردىن بېرى ئارزۇ قىلىپ كەلگەن بۇ ئىشنى ڭ ئەمەلگە ئاشقانلىقىدىن ئالەمچە خوشاللىققا تولىشى كۈتۈلگەن بۇ كۈ ندە، ئۇ قاتتىقي ىغلاپ كېتىدۇ بۇنى كۆرگەن ساھابىلار بۇ ئىشقا ھەيران بولۇپ، ئۇنىڭدىن نېمە ئۈچۈن يىغلى غانلىقىنى سورىغاندا، ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «ھازىر ئىمان ئېيتقان كىشىنىڭ مېنىڭ ئاتام بولماستىن، بەلكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى ئەبۇ تالىب بولۇشىنى بەكمۇ ئارزۇ قىلاتتىم، چ ۈنكى بۇ ئىش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى بەكرەك سۆيۈندۈرەتتى »(1) ئەھزاب سۈرىسى 6- ئايەت
2)) مۇجادەلە سۈرىسى 22 - ئايەت بىلالنىڭ ھەسرىتى ئىسلامت ارىخىدىكى تۇنجى مۇئەززىن، شۇنداقلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ م ۇئەززىنى ھەزرىتى بىلال رەزىيەرھۇ ئەنھۇ (1) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاپاتىغا ئەڭ قاتتىق، قايغۇرغان ساھابىلارنىڭ بىرى ئىدى بىلال پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن مۇئەززىنلىكنى تاشلايدۇ ۋە شېھىدلىق شەربىتىنى ئىچىش ئارزۇسى بىلەن شامغا بېرىپ ج ىھادقا قاتنىشىش ئۈچۈن خەلىپە ئەبۇ بەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رۇخسەت سوراشقا بارىدۇ ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى ئۇنىڭغا: «ئەي بىلال سەن مەدىنىدە قېلىپ بىزگە مۇئەززىنلىك قىلغىن » دېگەندە، بىلال ئەبۇ بەكرىگە: «، ئەگەر سىز مېنى ئۆزىڭىز ئۈچۈن ئازاد قىلىۋەتكەن بولسىڭىز ئى ش سىز دېگەندەك بولسۇن ئەگەر مېنى ئاللاھ يولىدا ئازاد قىلغان بولسىڭىز، مېنى يولۇمدىن توسماڭ »دەيدۇ ئەبۇ بەكرى ئۇنىڭغا: «بەلكى مەن سېنى ئاللاھ ئۈچۈن ئازاد قىلغانتىم » دەيدۇ، بىلال شامغا قاراپ يۈرۈپ كېتىدۇ يىللاردىن كېيىن مەدىنىگە يېتىپ كېلىپ، پەيغەمبەر ئەل ەيھىسسالامنىڭ مۇبارەك قەبرىسىگە بېشىنى قويۇپ، ئۇزۇنغىچە يىغلاپ كېتىدۇ مەدىنە ئەھلى بىلالنىڭ كەلگەنلىكىنى ئاڭلاپ، ئۇنىڭ بىر قېتىم بولسىمۇ ئەزان ئوقۇپ بېرىشىنى ئىلتىماس قىلىدۇ بىلال مۇنارىغا چىقىپ ئەزاننى باشلاپ«ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن رەسۇلۇللاھ »دېگەن يەرگە كەلگەندە بۇلۇقلاپ يىغلاپ كېتىپ، ئەزاننى قايتا- قايتا ئوڭشاپ ئوقۇشقا مەجبۇر بولۇپ قالىدۇ بىلالنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان مەدىنە ئەھلى ئەر-، ئايال قېرى- ياش ھەممىسى سىرتقا چىقىپ يىغلىشىپ كېتىدۇ ساھابىلار بۇ كۈننى مەدىنە تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ يىغپە زلىك كۈنى دەپ ئاتىغان ئىدى سەۋباننىڭ سېغىنىشى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام خىزمەتچىسى سەۋبان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن ئايرىلىپ بىر كۈن كەچكىچە يوقاپ كېتىپ، قايتىپ كەلگىنىدە، سەۋبان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى كۆرۈپ« يا رەسۇلەللاھۇ سىلىنى قاتتىق سېغىنىپ كەتتىم »د ەپ ئىچ-ئىچىدىني ىغلاپ كېتىدۇ بۇ ۋاقىتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: «شۇنىڭ غ ىمۇ يىغلاپ كېتەمدىغان »دېگەندە، سەۋبان: « يا رەسۇلەللاھۇ ئۇنىڭغىلا ئەمەس، مەن سىلىنىڭ جەننەتتىكى ئالىي ئورۇنلىرىنى ۋە مەندەك بىر ئادەتتىكى بىر كىشىنىڭ ئورنىنى ئويلاپ، سىلى بىلەن جەننەتتە بىر ج ايدا بولالما يدىغانلىقىم ئۈچۈن قايغۇردۇم » دەيدۇ شۇ ۋاقىتتا ئاللاھ ائالات: ﴿ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلغانلار ئاخىرەتتە ئاللاھنىڭ نېمىتىگە ئېرىشكەن پەيغەمبەرلەر، سىددىقلار، شېھىدلار ۋە
(1) بىلال رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئەسلىدە ئېپوپىيىلىك قارا تەنلىك كىشى بولۇپ، مەككىدىكى ئۇمەييە ئىبنى خەلەف دېگەن ئادەمنىڭ قۇلى ئىدى بىلال مۇسۇلمان بولغاندىن كېي ىن، ئۇمەييە ئۇنى ئىسلامدىن قايتۇرۇش ئۈچۈن تۈرلۈك، چارىلىرىنى قوللانغاننىڭ سىرتىدا ھاۋانىڭ قاتتىق ئىسسىق ۋاقتىدا، ئوتتەك قىزىىپ كەتكەن تاشقا باستۇرۇپ ئازابلىغان لېكىن بىلالنىڭ جاۋابى: «ئەھەد، ئەھەد » يەنى ( ئاللاھ بىر، ئاللاھ بىر) دېيىشتىن ئىبارەت بولغان ۋە ئىماندىن قەتئىي يانمىغان بۇ ۋەقەلىكنى ئاڭلىغان ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئۇنى خوجايىنىدىن قىممەت پۇلغا سېتىۋېلىپ ئازاد قىلىۋەتكەن بىلالنىڭ ئاۋازىنىڭ چىرايلىقلىقىدىن ئۇنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇئەززىن قىلىۋالغان ئىدى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ ئەھلى جەننىتى ئىكەنلىكىدىن خەۋەر بەرگەن بىلال رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىش ئۈچۈن ام ش غا بېرىپ شۇ جايدا ۋاپات بولغان قەبرىسى ھازىرقى ئېئوردانىيە پايتەختى ئوماندا ڭىنرلاىباھاس رەبمەغيەپ نىدىسۈگيۆس رەلكەنرۆئ ياخشىلار بىلەن بىللە بولىدۇ. ئۇلار نېمىدىگەن ياخشى ھەمراھ لارۇ﴾(1) دېگەن ئايەتنى چۈشۈرۈش ئارقىلىق سەۋباننى ڭ ۋە باشقا مۇسۇلمانلارنى ڭ كۆڭلىنى خاتىرجەم قىلىدۇ سەۋادنىڭ ئارمىنى ئۇھۇد غازىتى بولغان كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇسۇلمان ئەسكەرلىر ىنى سەپكە تىزغاندا، ئۇلارغا سەپنى رۇسلاش ئەمرىنى بېرىدۇ، ئەسكەرلەر ھەممىسى سەپنى تۈزەپ تۈپتۈز تۇرىشىدۇ، پەقەت سەۋاد سەپنى تۈزلىمەستىن تۇرىدۇ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالا م ئۇنى كۆر ۈ پ يەنە ئەسكەرلەرنى س ەپنى تۈزەشكە بۇيرۇيدۇ، سەۋاد يەن ىلا سەپتە تۈز تۇرمايد ۇ بۇ ۋاقىتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ«سەۋاد سەپنى تۈزلەۇ »دەيدۇ سەۋاد «خوش، بولىدۇ »، دەپ قويۇپ يەنە سەپنى تۈزلىمەيدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام قولىدىكى مىسۋاكنى ئۇنىڭ قورسىقىغا تەككۈزۈپ قويۇپ«سەۋادۇ سەپنى تۈزلە »دەيدۇ سەۋاد بۇ ۋاقىتتا«يا رەسۇلەللاھۇ قورسىقىمنى بەك ئاغرىتىۋەتتىلە »دەيدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھ ىسسالام «ئۇ نداقتا مەندىن ئىنتىقامىڭنى ئالغىن »دەپ قورسىقىنى ئېچىىپ بېرىدۇ ۋە شۇ ھامان سەۋاد پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇبارەك قورسىقىنى سۆيۈشكە باشلايدۇ ئاندىن« مېنىڭ ئارزۇيۇم بۇ، ئىدى چۈنكى بىز ھازىر غازاتقا تەييارلىنىۋاتىمىز بۈگۈن مەن شېھىد ب ولۇپ كېتىشىم، مۇمكىن شۇڭا ئاخىرقى قېتىم رەس ۇلۇللاھنىڭ مۇبارەك تې نىنى تۇتۇ ۋالاي دېگە نتىم » دەيدۇ مۇئازنىڭ دەردى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇئاز ئىبنى جەبەل رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى يەمەنگە يولغا سالغىنىدا، ئۇنى ئۇزىتىش ئۈچۈن چىقىپ، مۇئازغالله «ئەي مۇئازۇ بۇ يىلدىن كېيىن مېنى كۆرەلمەسل ىكىڭ مۇمكىن، بەلكى سەن مېنىڭ بۇ مەسجىدىم بىلەن قەبرەمدىن ئۆتۈپ قالىس ەن » دېگەندە، مۇئاز پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ئايرىلىش ئۇنىڭ ئۈچۈن ھەممىدىن ئايرى لىپ، قېلىشتەك تۇيۇلغانلىقتىن خۇددى كىچىك بالىدەك ھۆكىرەپ يىغلاپ كېتىدۇ ۋە ماڭماست ىن تۇرىۋالىدۇ ئاخىرى پەيغ ەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەسەللى قىلىشى بىلەن يولىغا داۋ ام قىلىدۇ ئاتا-ئانام ساڭا پىدا بولسۇن ئۇھۇد غازىتى بولغان كۈنى مۇسۇلمانلار زور قولدىن بېرىشكە ئۇچرايدۇ ۋە مەدىنە شەھىرىگە«پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام شېھىد بولدى» دېگەن يالغان خەۋەر تارقىلىدۇ. بۇ ۋاقىتتا پۈتۈن مەدىنە ئەھلى قاتتىق قايغۇ- ھەسرەت ئىچىدە قالىدۇ شۇ ئەسنادا مەدىنىلىك ئاياللاردىن بىرى، ئۇرۇش بولغان جايغا بېرىپ، ئاتىسى، ئاكىسى، ئوغلى ۋە ئېرى قاتارلىق تۇغقانلىرىنى تاپقان بولسىمۇ، ئۇلارغا قاراپ قويماستىن، باشقا بىرىنى ئىزدەپ ئالدىراپ كې تىۋاتقانلىقىغا ھەيران قالغانلاردىن بىرى، ئايالدىن« كىمنى ئىزدەيسىز» دېگەندە، ئايال« مەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ئىزدەيمەن، ئۇ قېنى» دەيدۇ، ئۇلار ئايالغا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامن ىڭ ئورنىنى كۆرسىتىپ قويغاندىن كېيىن، ئايال پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ
(1) نىسا سۈرىسى 69 - ئايەت ش پې ىدىن تارتىپ تۇر ۇپ«ال ئلاھقا مىڭ شۈكرى، سىز ئامانلا بولسىڭىز باشقا مۇسىبەتلەر ھېچ نەرسە ئەمەس، ئاتا-ئانام سىزگە پىدا بولسۇن يارەسۇلەللاھۇ» دەيدۇ رەسۇلۇللاھ ئۈچۈن جېنىم قۇربان زەيد ئىبنى دەسنە ئىسىملىك بىر ساھابىنى سەفۋان ئىبنى ئۇمەييە ئىسىملىك بىر مۇشرىك ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن قۇرەيش كاتتىلىرىغا ئەۋەتىدۇ، قۇرەيشنىڭ كاتتىسى ئەبۇ سۇفيان ئۇنى ئۆلتۈرۈشكە بۇيرۇشتىن ئاۋۋال ئۇنىڭدىن” ئەي زەيدۇ ئېيتقىنە، مۇھەممەد سېنىڭ ئور نۇڭدا بولۇپ، ئۆلۈمگە بۇيرۇلسا، سەن ئۆز ئۆيۈڭدە خاتىرجەم ئولتۇرساڭ بۇ ياخشى ئەمەسمۇ“دەپ سورايدۇ زەيد قەتئىيلىك بى ەن ل”ياقۇ رەسۇلۇللاھنىڭ پۇتىغا ئا ددى بىرتى كەن كىرىپ كېتىشىگىمۇ چىداپ تۇرالمايمەن” دەيدۇ شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ بېشىنى كېسىدۇ ۋە ئەبۇ سۇفيان دەيدۇ: «مەن ئىنسانلاردىن بىر ئادەمنىڭ يەنە بىر ئادەمنى مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام)نىڭ ساھابىلىرى مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام)نى جې نىنى پىدا قى لىش دەرىجىسىدە سۆيگىنىدەك قاتتىق سۆيگەنلىكىنى كۆرمىدىم» سېغىنىپ تۇرالمىدىم بىر ئادەم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆي: ىگە كېلىپ« يا رەسۇلەللاھۇ سىز مېنىڭ ئۈچۈن جېنىمدىنمۇ چارە، سۆيۈملۈكسىز، سىز مېنىڭ ئۈچۈن بالىلىرىمدىنمۇ چارە سۆيۈملۈكسىز ئۆيۈمدە ئولتۇرغىنىمدا، سىزنى سېغىنىپ تۇرالمىدىم، شۇڭا سىزگە كەلدىم» دەيدۇ ئاندىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا مۇنۇ: ئايەتنى تىلاۋەت قىلىپ بېرىدۇ ﴿ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ، پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلغانلار ئاخىرەتتە ئاللاھنىڭ نېمىتىگە ئېرىشكەن پەيغەمبەرلەر، سىددىقلار شېھىدلار ۋە ياخشىلار بىلەن بىللە بولىدۇ. ئۇلار نېمىدىگەن ياخشى ھەمراھلارۇ﴾(1)
(1) نىسا سۈرىسى 69 - ئايەت ڭىنرەلكىلبرەغ دەممەھۇم ملااسسىھيەلەئ ەدىققەھ ىرىلناقتيېئ غەربلىكلەرنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ھەققىدە ئېيتقانلىرى
(1) گۇستاۋ لوبۇن مۇنداق دېگەن: «مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام) ئەڭ يۇقىرى ئەخلاق- پەزىلەتكە ئىگە، ئالىيجاناب، ھەر ئىشنى ھېك، مەت بىلەن قىلىدىغان، كىشىلەرگە بەكمۇ مېھرىبان كۆڭلى يۇمشاق، راستچىل، ئىشەنچلىك بىر كىشى ئىدى»(1) «، ئادەملەرنىڭ ئۇلۇغۋار نەتىجىلىرىگە قاراپ ئۇلارغا باھا بېرىشكە توغرا كەلسە مۇھەممەد ( ئەلەيھىسسالام) تارىخ تونۇغان مەشھۇرلارنىڭ ئەڭ كاتتىسى ھېسابلىنىدۇ غەربل ىك ئالىملار ئۆزلىرىنىڭ دىنىي مۇتەئەسسىبلىكىگە قارىماي مۇھەممەدنىڭ ئالىي پەزىلەتلىرىنى ئېتىراپ قىلماقتا شۇنداقتىمۇ كۆپلىگەن تارىخچىلار دىنىي تەئەسسۇبلىقنىڭ كۈچلۈك تەسىرى ئاستىدا قالغانلىقتىن، ئۇنىڭ پەزىلەتلىرىگە كۆرەلمە سلىك قىلىۋاتماقتا»(2)
(2) ئانى بىسن: تو مۇنداق دەپ يازىدۇ« ئەرەب مىللىتىنىڭ بۇ ئۇلۇ پەيغەمبىرىنىڭ تەرجىمىھالى ۋە پەزىلىتىنى تەتقىق قىلغان ھەر قانداق كىشى بۇ ئالىيجاناب پەيغەمبەرگە ھۆرمەت قىلماي تۇرالمايدۇ بۇ پەيغەمبەرنىڭدىن تەشۋىقاتى ۋە تۇرمۇش جەريانىنى چۈشەنگەن كىشى مۇھەممەد ئاللاھ تەرىپ ىدىن ئىنسانلارغا ئەۋەتىلگەن بىر ئۇلۇ پەيغەمبەر ئىكەن، دەپ تونۇشى مۇمكىن گەرچە مەن سىزگە ئېيتقان كۆپ ئىشلار نۇرغۇن كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولسىمۇ، لېكىن مەن ھەر قېتىم ئۇنىڭ تارىخىنى قايتىلاپ ئوقۇغىنىمدا، بۇ ئالىيجاناب ئەرەب يولباشچىسىغا نىسبەتەن مېنىڭدە قايتىدىن ئەقىدە باغلاش ۋە ھۆرمەت بىلدۈرۈش ھېسسىياتى قوزغىلىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلماي تۇرالمايمەن»(3)
(3): رەمادېنى مۇنداق دەپ يازىدۇ«، ئەگەر نىشانى ئۇلۇ، قوللانغان ۋاسىتىسى كىچىك لېكىن نەتىجىسى قالتىس بولۇش ئادەمنىڭ تۇغما قابىلىيىتىنى ئۆلچەيدىغان ئۈچ ئۆلچەم، دېيىلسە ئۇنداقتا ھازىرقى دۇنيادا كىممۇ مۇھەممەدتەك ئۇلۇ كىشى بىلەن تەڭلىشەلىسۇن ئەڭ ئاتاغلىق دەپ سانالغان شەخسلەرمۇ پەقەت قۇرال جابدۇق، قانۇن ۋە ئىمپېرىيە يارىتالىدى ئۇلارنىڭ ياراتقىنى پەقەتلا كۈچلۈك ماددىي ھوقۇق بولۇپ، بۇلار ھامان ئۆزلىرىنىڭ كۆز ئال دىدىلا تۈگەپ، ئۇنىڭدىن بىرەر ئەسەرمۇ قالمىدى لېكىن بۇ كىش ( ى، مۇھەممەد) ئارمىيە قانۇن، ئىمپېرىيە، مىللەت ۋە پادىشاھلىقنى ئۆزگەرتىپلا قالماستىن، بەلكى شۇ چاغدىكى پۈتۈن دۇنيا ئاھالىسىنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىنى ئۆزگەرتەلىدى بۇلا رلا ئەمەس، ئۇ يەنە ئېتىقاد ۋە قەلب لەرنى ئۆزگەرتىۋەتتى ئۇ غەلىبە ئا لدىدا ئىنتايىن سەۋرچان بولدى، ئۆزىنىڭ يۈكسەك ئىرادىسىنى بىرەر ئىمپېرىيە قۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى بىرلا ئېتىقادقا بېغىشلىدى ئۇ بىركۈنمۇ توختىماستىن داۋاملىق ناماز ئوقۇدى ئۇنىڭ ئاللاھ بىلەن ئېلىپ بارغان سىرلىق سۆھبەتلىرى، ۋ اپاتى ۋە ۋاپاتىدىن كېيىنمۇ داۋاملىق قولغا كەلتۈرگەن غەلىبىلىرى، مانا بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇ ھەرگىزمۇ خەلق، نى ئالداپ نام ئابروي قازانغۇچى بولماستىن
(1) گۇستاۋ لوبۇننى ڭ«دىن ۋە ھايات » ناملىق ئەسىرى - بەت
(2) گۇستاۋ لوبۇننىڭ«ئەرەب مەدەنىيىتى » ناملىق ئەسىرى - بەت
(3) ئانى بىسنتونىڭ«مۇھەممەدنىڭ تەرجىمىھالى ۋە ئۇنىڭ دىنىي تەلىماتلىرى » ناملىق ئەسىرى 4 بەت ئەكسىچە بىر قەتئىي ئىرادىلىك ئېتىقادچى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ»(1)
(4) مايكىل ھارت«تارىختىكى تەسىرى ئە ڭ زور ئەرباب» ناملىق ئەسىرىنىڭ: مۇقەددىمىسىگە مۇنداق دەپ يازىدۇ« مەن مۇھەممەدنى دۇنيادىكى تەسىرى ئەڭ زور ئەربابلار تىزىملىكىنىڭ ئەڭ بېشىغا قويۇشنى تاللىدىم بۇنىڭغا بەزى كىتابخانلار ھەيران قېلىشى ۋە بەزىلەر بۇنى چۈشەنمەسلىكى مۇمكىن بىراق ئۇ ھەقىقەتەندىن ۋە ھاكىمىيەت جەھەتتە تەڭلا ئاجايىب نەتىجە ياراتقان بىردىنبىر ئۇلۇ ئەربابتۇر»(2)
(5) توماس كارلايل مۇنداق دېگە: « سىلەر يالغانچى بىر ئادەمنىڭ ئاجايىب تەسىرلىك بىر كاتتا دىننى بەرپا قىلغىنىنى كۆردۈڭلارمۇ ئۇنداق ئادەم تۇپراقتىن ئۆيمۇ ياسىيال مايدۇ مۇھە، ممەد (ئەلەيھىسسالام) ھېچقانداق بىر ئۇستازدىن دەرس ئالغان بىر ئادەم ئەمەس ئەرەبلەردە خەت يېزىش ئىشى شۇ ۋاقىتلاردا يېڭىدىن پەيدا بولغان بىر ئىش سانىلاتت ى مۇھەممەد خەت يېزىشنى يا ك ى ئوقۇشنى بىلمەيتتى ئۇنىڭ بىلىدىغىنى سەھرا ھاياتى ئى دى بۇرۇنقى پە يغەمبەرلەردى نمۇ خەۋىرى يوق ۋە ھ ې چقايسىت ەرەپتىن ئالاقىسى يوق ئىدى مەلۇ م كى، ئۇ بالىلىق چاغلىرىدا كۆپ تەپەككۇر قىلىدىغان بىرى ئىدى، ئۇنىڭ ئېسىل ئەخلاقى گەپ-سۆز ۋە ئىش- ھەرىكەتلىرىدىكى راستچىللىقى سەۋەبلىك، ئۇنى ھەمراھلىرى «ئىشەنچلىك » دەپ ئاتىشاتتى مۇھەممەد (ئەلەيھىس سالام)نى يالغاندىن پەيغەمبەرلىك دەۋا قىلغان دەپ قارىلىغۇچىلارنىڭ سەپسەتىلىرىنى يوققا چىقىرىدىغان دەلىللەردىن بىرى شۇكى، ئۇ ياشلىقىنىڭ قارام چا غلىرىنى ئايالى خەدىج ( ە رەزىيەللاھۇ ئەنھا) بىلەن تىنچ ھالدا ئۆتكۈزدى، شۆھرەت ياكى مەنسە پ ياكى بايلىق ھاسىل قىلىش يو، لىدا بىرەر يېڭىلىق ئېلىپ كېلىشنى خىيالىغىمۇ كەلتۈرمىدىي اشلىقى كېتىپ قېرىلىققا قەدەم قويغىنىدا، ئۇلۇغۋار ئىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش غەيرىتى ئۇنىڭد ىن ۋۇلقاندەك بىردىنلا ئېتىلىپ چىقتى بۇ ئۇلۇ ئادەمنىڭ قەلبى سۆيگۈ-مۇھەببەت، مېھرى- شەپقەت ۋە ئىنسانىيەت يېتىدىغان ئەڭ ئېسىل پەزىلەتلەر بىلەن تولغان ئىدى ئۇنىڭ شۇ ئەھۋالى مال- دۇنيا ياكى مەنسەپ ياكى شۆھرەت تەلەب قىلىدىغانلارنىڭ ھالىغا قەتئىي ئوخشىمايتتى ئۇ ئۆزىنى چوڭ تۇتىدىغانلارد نىمۇ ئەمەس، ئۆزىنىڭ شەنىنى چۈشۈرىدىغانلاردىنمۇ ئەمەس ئىدى بۈگۈنكى ئىشنى ئەتىگە قويمايد ىغان، ئىرادىلىك، قورقماس بىر يېگانە شەخس ئىدى»(3)
(6) ھېربېرت جورج ۋىلز مۇندا ق دەپ يازىدۇ: « مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام) ئادالەت ۋە كەڭچىلىك دۆلىتىنى بەرپا قىلغان ئەڭ ئۇلۇ شەخستۇر ئەخلاقى ياخشى بولمىغان بىرىنىڭ ئۇنىڭغا جان پىدا قىلالايدىغان دوستلارغا ئېرىشە لىشى مۇمكىنمۇ ئۇنى ئەڭ ياخشى تونۇغانلارنىڭ ئۇنىڭ دىنىغا ئەڭ ئاۋۋال ئىمان ئېيتقانلىقى ۋە ئۇنى جېنىدىنمۇ بەك سۆيۈشىنىڭ سىرى ئۇنىڭ راستچىللىقى ۋە ئېسىل پەزىلىتىدىن ئىدى ئۇ دۇنيادا تۇنجى بولۇپ ئادالەت، كەڭ قورساقلىق، باراۋەرلىكنىڭ ئاساسلىرىنى قۇرغان ئۇلۇ شە خستۇر»(4)
(1) رەمادېنىينىڭ«تۈرك تارىخى » ناملىق ئەسىرى 276 بەتلەر
(2) مايكىل ھارتنىڭ« تارىختىكى تەسىرى ئەڭ زور 100 ئەرباب » ناملىق ئەسىرى 33 بەت
(3) توماس كارلايلنىڭ«باتۇرلار » ناملىق ئەسىرى 1940 - ( بەت، توماس كارلايل 1795-1881 ) مەشھۇر ئېنگىلىز يازغۇچىسى
(4) ( ھېربېرت جوج ۋىلز 1866-1946 ) ئەنگىلىيىلىك مەشھۇر يازغۇچى، ۋە تالانتلىق ئەدىب«مەخپى ئادەم»، زامان ڭىنرەلكىلبرەغ دەممەھۇم ملااسسىھيەلەئ ەدىققەھ ىرىلناقتيېئ (7 )لايتنېر مۇند اق دەپ يازىدۇ: « يەھۇدىي ۋە خرىستىئان دىنلىرىدىن بىلگەن مەلۇماتىمغا ئاساسەن، شۇنى كەسكىن ئېيتىمەنكى، مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام) ھېچقانداق بىر دىندىن ئىقتىباس ئالغان ئادەم ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭغا ئاللاھتىن ۋەھيى كەلگەن ۋە شۇ ۋەھيىنى يەت كۈزگەن مەن مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام)كە بولغان چەكسىز ھورمىتىم بىلەن شۇنى ئېيتىمەنكى، بىراۋدا ھەقىقەت ئۈچۈن ئۆزىنى قۇربان قىلىشتىن قورقماسلىق روھى، نىشاننىڭ ئېنىقلىقى، ئىشلىرىدىكى راستچىللىق، قەلبىدە سابىت ئىمان، ئۆتكۈر پىكىريامانلىق ۋە ئازغۇنلۇقلار ئۈستىد ىن غەلىبە قىلىشتا ئەڭ ياخشى ۋە ئەڭ توغرا ۋاسىتىلەرنى قوللىنىش قاتارلىق خىسلەتلەر تېپىلىدىكەن، ئۇ پەيغەمبەرلىك ئالامەتلىرىدىن سانىلىدۇ مۇ ھەممەد ئىگە بولغان بۇ ئالىي خىسلەتلەر ئۇنىڭ راستىنلا ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ تۇرماقتا خرىستىئانلار ئىساغا توغرا رەۋىش تە ئىمان ئېيتىدىغان بىر زامان كەلگەندە، ئۇلار مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام)نى تونۇپ، ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتىدىغان بولىدۇ»(1) «چاكىرى» ناملىق ئەسەرلىرى بىلەن شۆھرەت قازانغان 1920 - يىلى«ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئۆچمەس يۇلتۇزلار » ناملىق مەشھۇر ئەسىرىنى يازغان
(1) لايتنېرنىڭ«ئىسلام دىنى » ناملىق ئەسىرى 4 -5 بەتلىرى، لايتنېر ئەنگىلىيىلىك تەتقىقات چى بولۇپ، ئىسلام شەرىئىتى، پەلسەپە ۋە خرىستىئانلارنىڭ لاھۇت ئەقىدىسى قاتارلىق ماۋزۇلاردا دوكتورلۇق ئالغان ئىسلام دۇنياسىنى كېزىپ چىققان، مۇسۇل مان ئۆ لىمالىرىنىڭ كاتتىلىرى بىلەن كۆپ قېتىم سۆھبەتلەرنى ئۆتكۈزگەن تۇنجى ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئادالەتپەرۋەرلىكى.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە تەسىس قىلغان تۇنجى ئىسلام دۆلىتى ئىنسانىيەت تارىخىدا تۇنجى قېتىم ئادالەت ۋە باراۋەرلىكنىڭ ئەڭ يۇقىرى ئۈلگىلىرىنى ياراتقان بولۇپ، بۇ ئەھۋال مۇسۇلمان ئەمەس قەۋملەرنىڭمۇ ئىسلا م دىنىنى قوبۇل قىلىشلىرىغا تۈرتكە بولغان سەۋەبلەرنىڭ بىرى بولغان ئىدى چۈنكى تۇنجى ئىسلام دۆلىتىنىڭ قانۇن– پىرىنسىپ لىرىدا ۋە ھاكىمىيەت ماقامىدا، ئىرق، دىن، رەڭ ۋە دۆلەت ئايرىمچىلىقىدىن ھالقىغان ۋە«ئىنسانلار خۇددى تاغاقنىڭ چىشلىرىغا ئوخشاش پاپ، باراۋەردۇر ئەرەبنىڭ ئەجە ( م ئەرەب ئەمەس مىللەتلەر)گە، ئەجەمنىڭ ئەرەبكە، ئاق تەنلىكنىڭ قاراتەنلىككە، قارا تەنلىكنىڭ ئاق تەنلىككە ھېچقانداق ئارتۇقچىلىقى يوقتۇر ئۇلار پەقەت ئاللاھ تائالاغا تەقۋالىق قىلىش بىلەنلا (ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا)بىر- بىرىدىن ئارتۇق بولالايدۇ»(1) دېگەن ئىسلامىي پىرىنسىپنىڭ ئەڭ چېكىگە يەتكەن ئېسىل ئۈلگىلىرى نامايان بولغان ئىدى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئازادكەردىسى زەيدنىڭ ئوغلى ئۇسامەگە ئوخشىغان بىر قارا تەنلىك ساھابىنىڭ مەدىنە ئىسلام دۆلىتىنىڭ قوراللىق قىسىمل ىرىنىڭ باش قوماندانلىقىغا تەيىنلەنگەنلىكى، ئېپوپىيىلىك قارا تەنلىك بىلال ئىبنى رەباھنىڭ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇئەززىنى شۇنداقلا ئىسلام تارىخىدا تۇنجى مۇئەززىن بولۇش شەرىپىگە نائىل بولغانلىقى ۋە باشقىلار بۇنىڭ مىسالىدۇر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تۇنجى ئىسلام دۆلىتىنىڭ تۇنجى رەئىسى بولغان بول، سىمۇ ئۆزىنىڭ ئۇلۇغلىنىشىنى ۋە ئۆزىگە ئالاھىدە ھەق تونۇلۇشىنى كۈتمەيتتى بەلكى ھەمىشە﴿ مەن پەقەت سىل ەرگە ئوخشاش بىر ئىنسانمەن، ماڭا ۋەھيى قىلىندى ﴾(2) دېگەن ئايەتنى تەكرارلايتتى، پەيغەمبەرلىك ۋە ئىنسانلارغا ئەڭ ئالىي ماقامدىكى رەھبەرلى كتىن ئىبارەت بۇ كات تا مەنسىپىنى ئۆزى، ئائىلىسى، تۇغقانلىرى ۋە قانداقلا بىر يېقىن كىشىسىنىڭ پايدىسىغا قوللىنىشتىن تامامەن يىراق ئىدى، ھەتتا مۇسۇلمانلارنىڭ ئۇنىڭغا ئالاھىدە پەرقلىق ھۆرمەت كۆرسىتى شى نىمۇ خالىمايتتى«ماڭا باشقا مىللەتلەر بىر- بىرىنى ئۇلۇغلاپ ئورنىدىن تۇرۇشقىنىدە كئورنۇ ڭ لاردىن تۇرماڭلار»(3) دېگەنلىكى بۇنى ئىپادىلەيدۇ پەيغەمبەر: ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆيۈملۈك قىزى فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھاغا« ئى مۇھەممەدنىڭ قىزى فاتىمەۇ پۇل– مېلىمدىن خالىغىنىڭىزنى سورىسىڭىز سىزگە ياردەم قىلالايمەن ئەمما ئاللاھنىڭ ئالدىدا سىزگە ھېچنەرسە قىلىپ بېرەلمەيمەن»(4) « مۇھەممەدنىڭ قىزى فاتىمە ئوغرىلىق قىلسا ئىدى، ئەلۋەتتە ئۇنىڭ قولىنى كەسكەن بولاتتىم»(5): دېگەنلىكى ۋە ئۆزىنىڭ تۇغقانلىرىغا« ئەي (1) ئىمام ئەھمەد رىۋايىتى (2) كەھف سۈرىسى 110 - ئايەت - توم 61 - بەت ىجنۇت ملاسىئ ڭىنىتىلۆد ىكىلرەۋرەپتەلادائ قۇرەيش جامائەسىۇ ئۆزۈڭلارنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن قۇتقۇزۇڭلار، مەن سىلەرگە ھېچ نەرسە قىلىپ بېرەلمەيمەن »د، ېگەنلىكى: تاغىسى ئابباسقا« ئەي تاغاۇ سېنىڭ ئۈچۈن ئاللاھنىڭ ئالدىدا ھېچ ئىش قىلىپ بېرەلمەيمەن»(1) دېگەنلىكى بۇنىڭ مىسالى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولىشىدىن بىرقانچە كۈن ئىلگىرىكى كېسەللىك ۋاقتىدا تاغىسى ئابباسنىڭ ئوغلى فەزل بىلەن كىيوغلى ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىبنىڭ ياردىمى بىلەن مەسجىدكە چىقىپ مۇنبەردە ئولتۇرىدۇ ۋە مۇنداق دەيدۇ: « ئەي خالايىقۇ مەن كىمنى بىرەر قامچا ئۇرۇپ سالغان بولسام، مەندىن ئىنتىقامىنى ئېلىۋالسۇن، مانا مەن مۈرەمنى تۇتۇپ بەردىم مەندە كىمنىڭ ھەققى قالغان بول سا، مەندىن ھازىرلا ئۇنى سورىس ۇن، مانا بۇ مېنىڭ مال– دۇنيالىرىم ماڭا ئۆچى بولغانلار مەندىن قورقمىسۇن، ئۇلارنى قورقۇتۇش مېنىڭ شەنىمگە ياراشمايدۇ بىلىڭلاركى، مېنىڭ ئۈچۈن ئەڭ ياخشىلىرىڭلار مەندىن ھەققىنى تەلەب قىلغان ياكى ماڭا رازىلىق بەرگەنلەردۇر مەن رەببىمنىڭ دەرگاھىغا كۆڭلۈم راھەت ھالدا بېرىشنى خالايمەن»(2) قىسقىسى، ئىسلام دىنىنىڭ ھەققانىيلىقى ۋە ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئادا لەتپەرۋەرلىكى چارەك ئەسىر گىمۇ يەتمەيدىغان بىر ۋاقىت ئىچىدە پۈتۈن ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ ئىسلام باي رىقى ئاست ىدا بىرلىشىشىگە تۈرتكە بولغان ئىدى.
جاۋاب: خۇلەفائۇرراشىدۇن دەپ ئاتالغان ئۈلگىلىك خەلىپىلەرنىڭ ئادالەتپەرۋەرلىكتىكى ئەھۋالى خۇددى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئادالىتىگە ئوخشاش ئىدى تۇنجى خەلىپە ئەبۇ بەكرى سىددىق رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ خەلىپىلىككە بەيئەت قىلىنغاندا، مۇنبەرگە چىقىپ، پۈتۈن مۇسۇلمانلارنىڭ ئالدىدا مۇنداق بىر مەشھۇر سۆزىنى قالدۇرغان: « ئەي خالايىقۇ مەن سىلەرگە باشلىق بولۇپ سايلاندىم بۇ مېنىڭ سىلەردىن ئەۋزەللىكىمنى كۆرسەتمەيدۇ مەسئۇلىيىتىمنى ئادا قىلالىسام ماڭا ياردەم قىلىڭلار، ئەگەر خاتالاشسام، مېنى بۇ مەنسەبتىن ئېلىۋېتىڭلار»(3) ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ خەلىپىلىككە سايلانغىنىدا مۇنداق دېگەن: «ئەي خالايىقۇ مېنىڭ قانداقلا بىر ئىشتا خاتالا شقىنىمنى بايقىغان ھامان ماڭا تۈزۈتۈش بېرىڭلار چۈنكى مەنمۇ توغرا– خاتادىن خالىي بولالمايدىغان ئىنسانمەن»(4) بۇ ئىككى خەلىپىدىن كېيىن كەلگەن ئوسمان ئىبنى ئاففان ۋە ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىبلارمۇ شۇ بويىچە ئىش كۆرگەن شۇڭا ئۇلار“توغرا يولدا يۈرگۈچى خەلىپىلەر” دېگەن مەڭگۈلۈك شەرەپلىك ئۇنۋانغا ئېرىشكەن تۆتىنچى خەلىپە ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىبنىڭ بىر تۆمۈر كىيىمى يوقاپ كەتكەن (1) بەيھەقىي رىۋايىتى (2) ئىمام تەبەرانىي رىۋايىتى (3) ئىبنى ئەسىرنىڭ«كامىل فى ئەتتارىخ » ناملىق ئەسىرى 2- توم 160 - بەت (4) ئىبنى ئىسھاق رىۋايەت قىلغان، ئىبنى كەسىر سەھىھ دەپ باھالىغان قىسسە، بولۇپ بىر خرىستىئاننىڭ يېنىدىن تېپىلغاندا، خەلىپە ئۇنىڭغا«بۇ ماڭا ئائىت » دەيدۇ، ھېلىقى خرىستىئان ئادەم «بۇ مېنىڭ، قايىل بولمىسى ڭىز، مۇسۇلمانلارنىڭ قازىسى بار، شۇنىڭ يېنىغا بارايلى » دەيدۇ شۇنداق قىلىپ ئىككىسى شۇ ۋاقىتتىكى ئىسلام دۆلىتىنىڭ قازىسى شۇرەيھنىڭ ھۇزۇرىغا بارىدۇ ۋە خەلىپىمۇ قازىنىڭ ئالدىدا تىك تۇرىدۇ، بۇنى كۆرگەن قازى خەلىپىگە ھۆرمەت قىلغانلىقتىن ئۇنى ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قى لىدۇ ئاندىن خەلىپە سۆزگە باشلاپ: « ئەي قازى بىزنىڭ دەۋايىمىزنى سورىغان بولسىڭىز »دەيدۇ قازى: « خوش، ئى مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرىۇ (1) قانداق دەۋايىڭىز بار ئىدى» دەپ سورايدۇ خەلىپە: « بۇ تۆمۈر كىيىم مېنىڭ، ئىدى خېلى ۋاقىتتىن بىرى مەندىن يوقاپ كەتكەن ئىدى »دەيدۇ ھ ېلىقى خرىستىئان ئادەم: « بۇ مېنىڭ »دەيدۇ بۇ ۋاقىتتا قازى: « ئەي مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرىۇ بۇ تۆمۈر كىيىمنىڭ سىزگە ئائىت ئىكەنلىكىگە پ ئىس اتىڭىز بار مۇ » دەيدۇ خەلىپە: «راست ئېيتتىڭىز، مېنىڭ ئىسپاتىم يوق » دەيدۇ بۇ ئەھۋالدىن قاتتىق تەسىرلەنگەن ھېلىقى خرىستىئان ئادە م: « مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرى ئۆزىنىڭ، تەيىنلىگەن قازىسىنىڭ ھۇزۇرىغا كەلدى ئاندىن قازى ئۇنىڭ زىيىنىغا ھۆكۈم قىلدى، مەن شۇنداق گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، بۇ چوقۇم پەيغەمبەرلەرنىڭ خىسلىتىدۇر ئەي مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرىۇ بۇ كىيىم سىزنىڭ ئىدى، بىر زامانلاردا سىزنىڭ ئېتىڭىزنىڭ ئۈستىدىن چۈشۈپ قالغاندا، ئۇنى مەن ئېلىۋالغان ئىدىم مەن بۈگۈن مۇسۇلمان بولدۇم» دەيدۇ ۋە« ئەشھەدۇ ئەنلا ئىلاھە ئىللەللاھۇ ۋە ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن ئەبدۇھۇ ۋە رەسۇلۇھۇ » دېگەن شاھادەت كەلىمىسىنى ئوقۇيدۇ بۇ ۋاقىتتا خەلىپە: «سەن مۇسۇلمان بولدۇڭ، مۇبارەك بولس ۇن، بۇ كىيىم سېنىڭ بولۇپ كەتسۇن » دەپ كىيىمنى ئۇنىڭغا بىرىۋېتىدۇ ۋە ئۇنى يۆلەپ ئېتىغا مىندۇرۈپ قويىدۇ (1) ئەرەبچىسى«ئەمىرۇل مۇئمىنىين » دېگەن بۇ ئۇنۋان ئىسلام خەلىپىلىرىگە ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ زامانىدىن باشلار قوللۇنۇلۇشقا باشلىغان بىرىنچى خەلىپە«پەيغەمبەرنىڭ خەلىپىسى » ئەرەبچىسى ( خەلىفەتۇ رەسۇلىللاھ) دەپ ئاتىلاتتى.
جاۋاب: كېڭەش ۋە ئىشلارنى كېڭەش يولى ئارقىلىق بىر تەرەپ قىلىش ئىسلام دىنىنىڭ ئەڭ مۇھىم خۇسۇسىيەتلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئىسلام دىنىدا باشقا دىنلاردا بولغىنىدەك« دىن ئادەملىرى » دەپ ئاتىلىدىغان دىنىي بېسىمدارلىق تۈزۈمى يوق چۈنكى ئىسلام دىنى ئىنسانلارنىڭدىن تاللاش، پىكىر بېرىش، كۆز قاراشلىرىنى دادىل ئوتتۇرىغا قويۇش ئەركىنلىكىگە ئەڭ زور ئەھمىيەت بېرىدىغان يېگانە دىندۇر ئىسلامنىڭ ھەر بىر دەۋرىدە ئەھلى ئىلىم، پىكىر ۋە ئەقىل ئىگىلىرىدىن تەشكىللەنگەن كېڭەش ئەزالىرى بولىدۇ. ئۇلار مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەرنى، مۇشكىلاتلارنى ۋە ھەر خىل يېڭى مەسىلىلەرنى ئورتاق كېڭىشىپ ھەل قىلىدۇ.
جاۋاب: تۇنجى ئىسلام دۆلىتىدىكى كېڭەشدىن ئىشلىرىدا مۇتلەق شەكىلدە ئاللاھ تائالانىڭ ۋەھ يىسىگە يۆلىنىش، ھەققىدە ۋەھيى كەلمىگەن دۇنيالىق ئىشلاردا پىكىر ۋە ئەقىل ئىگىلىرى بىلەن كېڭىشىپ ئىش كۆرۈشتىن ئىبارەت ئىدى ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿ ئىشتا ئۇلار بىلەن كېڭەشكىنر (كېڭەشكەندىن كېيىن) بىر ئىشقا بەل باغلىساڭ، ئاللاھقا تەۋەككۇل قىلغىن ئاللاھ ھەقىقەتەن تەۋەككۇل قىلغۇچىلارنى دوست تۇتىدۇ﴾(2) دېگەن سۆزىمۇ بۇنىڭغا ئىشارەت قىلىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا«ئەسھاب شۇرا » دەپ ئاتالغان ۋەزىرلىك ماقامىدىكى تاللانغان كېڭەش ئەزالىرى بار ئىدى ئۇلار بىلەن ھەققىدە ۋەھيى كەلمىگەن دۇنيا ئىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر ئۈستىدە كېڭەش قىلاتتى مەسىلەن: بەدىر ئۇرۇشىغا چىققان كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەلۇم بىر جايدا ئورۇن تۇتۇشنى قارار قىلغ اندا، ھ ە بباب ئىبنى مۇنزىر ئىسىملىك بىر ساھابە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن« يا رەسۇلەللاھۇ بۇ جايغا ئورۇنلىشىش ئاللاھنىڭ ۋەھ يىسىمۇ ياكى سىزنىڭ رەيىڭىزمۇ» دەپ سورايدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام« بەلكى بۇ مېنىڭ رەيىم» دېگەندە، ھ ە بباب ئىبنى مۇنزىر« يا رەسۇلەللاھۇ بۇ جاي ياخشى ئەمەس، بىزنى سۇغا يېقىنراق بىر جايغا ئېلىپ بارغان بولسىڭىزكەن» دەيدۇ بۇ ۋاقىتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ەھ ببابنىڭ رەيىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنىڭ مەسلىھەتى بويىچە ئىش كۆرىدۇ (3) بەدىر ئۇرۇشىدا ئەسىرگە ئېلىنغانلارنى قانداق قىلىش مەسىلىسىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىنىڭ رەيى بويىچە ئىش كۆرۈپ، ئەسىرلەردىن ئوقۇش ۋە يېزىشنى (1) سەييىد ئەھمەد ئەجۇزنىڭ«مەناھىج شەرىئەتۇل ئىسلامىيە » ناملىق ئەسىرى 129 - ەت ب (2) ئال ئىمران سۈرىسى 159 - ئايەت (3) سىرەتۇ ئىبنى ھىشام 2- توم 366 - بەت بىلىدىغان ھەر بىر كىشىنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ بالىلىرىدىن 10 بالىنىڭ ساۋادىنى چىقىرىپ قويۇش شەرتى بىلەن قويۇپ بەرگەن (1) مۇندىن باشقا، خەندەك ئۇرۇشىدا، سەلمان فارسىي ئىسىملىك ساھابىنىڭ مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىگە زور قوشۇن بىلەن ھۇجۇم قىلماقچى بولغان دۈشمەن كۈچلىرىدىن مۇداپىئەلىنىش ئۈچۈن شەھەرنىڭ ئەتراپىغا خەندەك كولاش پىكرىنى قوبۇل قىلىغانلىقىمۇ ئىسلام دۆلىتىدە ھۆكۈم سۈرىدىغان كېڭىشىشنىڭ ئەمەلىي ئىپادىلىرىدىن بىرىدۇر.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدىكى كېڭەش ئەزالىرىنىڭ ئەڭ بېشىدا ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى سىددىق، ئۆمەر ئىبنى خەتتاب، ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىب، ئوسمان ئىبنى ئاففان، تەلھە ئىبنى ئۇبەيدۇللا، زۇبەير ئىبنى ئەۋام، ئابد ۇرراھمان ئىبنى ئەۋف ق اتارلىق ساھابىلار كېلىدۇ.
جاۋاب: كېڭەش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھايات ۋاقتىدا، ھەققىدە ۋەھيى كەلمىگەن سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىم ائىي ۋە ھەر قانداق ئىشلاردا بولاتتى ئەمما دىنىي م ەسىلىلەردە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام پەقەت ۋەھيىگىلا تايىناتتى.
جاۋاب: كېڭەش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋا پاتىدىن كېيىن تا قىيامەتكىچە، ھەققىدە، قۇرئان كەرىم ئايەتلىرى ياكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرى كەلمىگەن مۇسۇلمانلارغا ۋە مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە مۇناسىۋەتلىكدىن ۋە دۇنيالىق پۈتۈن مە سىلىلەر ئۈستىدە بولىدۇ ملاسىئ.
جاۋاب: خەلىپە– لۇغەتتە ئورۇنباسار دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئىسلام ئىستېمالىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كېيىن، مۇسۇلمانلارنىڭ ئىشلىرىغا مەسئۇل بولغان كىشى لەرنى كۆرسىتىدۇ ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر ئوسمان، ئەلى ۋە كېيىن كەلگەن ئىسلام خەلىپىلىرى ب ۇنىڭ مىسالىدۇر.
جاۋاب: ئىسلام خەلىپىلىكى قۇرئان كەرىم ۋە سۈننەتنى ئاساس قىلغان ئىسلام شەرىئىتىنى قانۇن قىلغان ئىسلام ھاكىمىيىتىنى كۆرسىتىدۇ ئىسلام خەلىپىلىكى پەيغەمبەر ئەلەي ھىسسالامنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن 632-يىلى مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە باشلىنىپ 1924 - يىلى تۈركى يىنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە ئاخىرلاشقان.
جاۋاب: : ئىسلام خەلىپىلىكى تۆۋەندىكى دەۋرلەرنى باشتىن كەچۈرگەن (1 ) خۇلەفائۇرراشىدۇرن دەۋرى (2 ) ئەمەۋىيلەر دەۋرى (3 ) ئابباسىيلار دەۋرى (4 ) ئوسمانىيلار دەۋرى خۇلو ائۇرراشىدۇن دەۋرى.
جاۋاب: خۇلەفائۇرراشدۇن دەۋرى ساھابىلارنىڭ دەۋرى بولۇپ، ئىسلام تارىخىدا بۇ دەۋر ئەڭ كامالىغا يەتكەنلىكتىن، “ ئىسلامنىڭ ئالتۇن دەۋرى“دەپ ئاتىلىدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر، ئوسمان ۋە ئەلى قاتارلىق 4 كىشى ئارقا– ئارقىدىن مۇسۇلمانلارنىڭ خەلىپىسى بولغان.
جاۋاب: بىرىنچى خەلىپە ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى سىددىق رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ 573 - يىلى مەككىدە دۇنياغا كەلگەن ئەسلى ئىسمى ئابدۇللا ئىبنى ئەبۇ قۇھافە ئۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەڭ يېقىن دوستى بولۇپ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام پەيغەمبەر بولغاندا ئەرلەردىن تۇنجى بولۇپ مۇسۇلمان بولغان زاتتۇر ئۇ جەننەتكە كىرىدىغانلىقى بىلەن بىشارەت بېرىلگەن 10، كىشىنىڭ بىرى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېيىن ئاتىسى ئىس لام، خەلىپىلىرىنىڭ تۇنجىسى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ راستچىللىقىنى ۋە ئۇنىڭ مۆجى، زىلىرىنى خۇسۇسەن« ئىسرا– مىراج مۆجىزىسى» نى بىرىنچى بولۇپ تەستىقلىغانلىقى سەۋەبلىك پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تەرىپىدىن«سىددىق» (راستچىل گۇۋاھچى)دېگەن ئېسىل ئۇنۋانغا ئېرىشكەن زاتتۇر ئەبۇ بەكرى سىددىق رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ساھابىلارنىڭ بايلىرىدىن بولۇپ پۈتۈن مال– مۈلكىنى ئىسلام دىنىنىڭ قۇدرەت تېپىشى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئېھتىياجلىرى ئۈچۈن سەر پ قىلىش بىلەن تونۇلغان ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن پۈتۈن ساھ ابىلارنىڭ ب ىردەك ئىتتىپاقى بىلەن خەلىپىلىككە سايلانغان ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى ھىجرىيىنىڭ 11 - يىلىدىن 13 -يىلىغىچ ( ە 632 - 634 م) يەنى ۋاپات بولغىنىغا قەدەر ئىككى يىل خەلىپە بو لغان ھازىر ئۇنىڭ قەبرىسى مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبرىسىنىڭ يېنىدىن ئور ۇن ئالماقتا ئەبۇ بەكرى سىددىق رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 142 ھەدىس رىۋايەت قىلغان (1)
جاۋاب: ئىككىنچى خەلىپە ھەزرىتى ئۆمەر ئىبنى خ ەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مىلادىيى نىڭ – يىلى مەككىدە دۇنياغا كەلگەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەر بولغان لىقىنىڭ - يىلى مۇسۇلمان بولغان ئۇ جەننەتكە كىرىدىغانلىقى بىلەن بىشارەت بېرىلگەن 10 كىشىنىڭ بىرى، ئادالەتپەرۋەلىكى، ھەقىقەتنى ھەر جايدا دادىل ئوتتۇرىغا قويىدىغان ئېسىل ئەخلاقى ۋە ئىسلام دەۋىتىنىڭ مەككە دەۋرىدىكى مۇسۇلمانلار ئىنتايىن ئاجىز ۋاقىتلىرىدا ئىسلا م دەۋىتىنى قورقماستىن جاكارلىغانلىقى سەۋەبلىك«فارۇق» (ھەق بىلەن باتىلنى ئايرىغۇچى) دېگەن ئېسىل ئۇنۋانغا نائىل بولغان ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ تارىختا تۇنجى بولۇپ«ئەمىرۇل مۇئمىنىن (» مۇسۇلمانلارنىڭ سەردارى ) دەپ ئاتالغان، ساھابىلارنىڭ ئۆلىمالىرىدىن بو لغان زاتتۇر ئۇ ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن خەلىپىلىككە سايلانغان ۋە ھىجرىيىنىڭ - يىلىدىن 23 -يىلى ( - )م نويابىر ئېيىدا، قەدىمقى ئىرانلىقلارنىڭ ئاتەشپە رەسلى كدىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئەبۇ لۇلۇ ئىسىملىك بىرسى تەرىپىدىن شېھىد قىلىنغ ىنىغا ق ەدەر جەمى يىل خەلىپە بولغان قەبرىسى ھازىر مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىس سالامنىڭ مۇبارەك قەبرىسىنىڭ يېنىدا ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىنىڭ قەبرىسى بىلەن بىر جايدا ئورۇ ئ ن الماقتا ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ زامانىدا ئىسلام دەۋىتى يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرۈلگەن ۋە كۆپلىگەن ئەرەب ئەمەس مەملىكەتلەر ئىسلام بايرىقى ئاستىدا بىرلەشكەن (2)
جاۋاب: ئۈچىنچى خەلىپە ھەزرىتى ئوسمان ئىبنى ئاففان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مىلادىيىنىڭ 567-يىلى مەككىدە دۇنياغا كەلگەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جەننەتكە كىرىدىغانلىقىدىن خەۋەر بەرگەن 10 كىشىنىڭ بىرى، ئىسلام دىنىنى دەسلەپ قوبۇل قىلغانلارنىڭ بىرى، ساھابىلارنىڭ باي-باياشاتلىرىدىن بولۇپ، مال–مۈلكىنى ئىسلام يولىدا ئايىمىغان زاتتۇر. ئۇ دەسلەپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قىزى رۇقىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھا بىلەن ئۆيلەنگەن، رۇقىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھەزرىتى ئوسماننىڭ قاتتىق بىئارام بولغانلىقىنى كۆرگەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا ئىككىنچى قىزى ئۇممۇ كۈلسۈمنى ئۆيلەپ قويغان، شۇ سەۋەبلىك ھەزرىتى ئوسمان «زىننۇرەين» (ئىككى نۇرنىڭ ئىگىسى) دەپ ئاتالغان. ئۇ ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن خەلىپە بولۇپ سايلانغان. ئۇ ھىجرىيىنىڭ 23-يىلىدىن 35-يىلى (643–655-م) ئىسيانچىلار تەرىپىدىن شېھىد قىلىنغىنىغا قەدەر جەمئىي 12 يىل خەلىپە بولغان. ھەزرىتى ئوسمان ئىبنى ئاففان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قەبرىسى مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدىكى «بەقىي» قەبرىستانلىقىدىن ئورۇن ئالماقتا.
جاۋاب: تۆتىنچى خەلىپە ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇتالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مىلادىيىنىڭ - يىلى 17 - مارت كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى ئەبۇتالىبنىڭ ئائىلى سىدە مەككىدە دۇنياغا كەلگەن ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇتالىب پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامن ىڭ، ئائىلىسىدە چوڭ بولغان ۋە بالىلاردىن تۇنجى مۇسۇلمان بولغان كىشى بولۇپ تارىخقا ق ەيت قىلىنغان ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قىزى ھەزرىتى فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھاغا ئۆيلەنگەن ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ نەۋرىلىرى ئىمام ھەسەن ۋە ئىمام ھۈسەي نلەرنىڭ ئاتىسى ئىدى ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇتالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ دىنىي مەسىلىلەردە ۋە ئەدەبىياتتا ساھا بىلارنىڭ ئالىملىرىدىن سانىلاتتى، «ئەسھاب شۇرا » (مەسلىھەت كېڭىشى)نىڭ ئاساسلىق ئەزالىرىدىن بىرى ئىدى ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 586 ھەدىس رىۋايەت قىلغان (1) ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇتالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ھەزرىتى ئوسماننىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، خەلىپىلىككە سايلىنىپ ھىجرىيىنىڭ 35 - يىلىدىن 40 - ( يىلىغا 655-661 )م قەدەر جەمى 5، يىل ئاي خەلىپە بولغان 661 - يىلى 28 - فېۋرال (رامىزاننىڭ 21 - كۈنى) ھازىرقى ئىراقنىڭ كۇفە شەھىرىدە ش ېھىد قىلىنىپ، نەجەف دېگەن جايغا دەپنە قىلىنغان خۇلەفائۇرر اشىدۇن دەۋرى يۇقىرىقى 4 خەلىپە بىلەن ئاخىرلاشقان بولۇپ، بۇلاردىن كېيىن كەلگەنلەر ئىسلامنىڭ خەلىپىنى ئومۇم خەلقنىڭ ئاۋاز بېرىشى ئارقىلىق خەلقت ەرىپىدىن سايلاپ چىقىش ئۇسۇلىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، خەلىپ ىلىكنى ئاتىدىن بالىغا مىراس قال دۇرۇشتىن ئىبارەت ئېمپىراتورلۇق تۈزۈمىگە ئايلاندۇرىۋالغان خۇلە ائۇرراشىدۇن دەۋرىد ىكى ئىسلام دۆلىتى.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەي ھىسسالامنىڭ زامانىدا ئەرەب يېرىم ئارىلىغا ئىسلام دىنى ئومۇملىشىپ بولغان ئىدى خۇلەفائۇرراشىدۇن دەۋرىدە ئىسلام دۆلىتى ئەرەب يېرىم ئا رى لىدىن ( ھالقىپ شام ھازىرقى سۈرىيە، ئېئوردانىيە)، ئىران، مىسىر قاتارلىق دۆلەتلەرگىچە كېڭەيگەن، مۇسۇلمانلار يەنە سان ۋە كۈچ جە ھەتتە ئاجىز تۇرۇپ، ئىماننىڭ كۈچى بىلەن شۇ ۋاقىتتىكى دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئىككى ئىمپېراتورلۇقى بولغان رىملىقلار بىلەن ئىرانل ىقلارنى يېڭىپ، ئۇ جايلارغىمۇ ئىسلام نۇرىنى يەتكۈزگەن.
جاۋاب: ئەمەۋىيلەر دەۋرى– پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلى ئەبۇ سۇفيان ئائىلىسىگە مەنسۇب بولغان ئەمەۋىيلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان خەلىپىلىك بولۇپ، ئەمەۋىيلەر خەلىپىكىنىڭ تۇنجى خەلىپىسى مۇئاۋىيە ئىبنى ئەبۇ سۇفيا ( ن مىلادىيە 661 - - يىللار ئا رىسىدا خەلىپىلىك قىلغان)، ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى مەرۋان ئىبنى مۇھەممەد ( - - يىللار ئارىسىدا خەلىپىلىك قىلغ ان) ئىدى بۇ خەلىپىلىك ئاۋۋالد ە مەشىقنى، ئا ندىن ئىسپانىيەنى پايتەختى قىلغان ۋە 661 - يىلىدىن 750 - يىلىغا قەدەر 89 يىل ھ اكىمىيەت سۈرگەن ئەمەۋىيلەرد ەۋرىد ىكى ئىسلام دۆلىتى.
جاۋاب: ئەمەۋىيلەر دەۋرىدە ئىسلام دىنى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا كەڭ تارقالغان بىر دەۋر بولۇپ، شۇ ۋاقىتتىكى ئىسلام دۆلىتىنىڭ چېگ رىسى شەرقتىن جۇڭگۇغىچە، غەربتىن ئىسپانىيەگىچە كېڭەيگەن پايتەخت دىمەشىق شەھىرى ئىلىم– مەرىپەتنىڭ مەركىزىگە ئايلانغان ئەمەۋىيلەر دۆلىتىنىڭ خەلىپىلىرى سانائەت، پەن– تېخنىكا، تىبابەت، تەپسىر ھەدىس ۋە فىقھى ئىلىملىرىگە، شۇنداقلا ھەرتۈرلۈك ئىلىم پەن ۋە ئىسلا م تەشۋىقاتىغا قاتتىق كۆڭۈل بۆلگەن بولۇپ، مۇسۇلمانلار پەن، مەدەنىيەتتە ۋە ئىلىم– مەرىپەتتە دۇنيا خ ەلقىنىڭ ئەڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كەتكەن ئىدى تۇنجى ئىسلامىي پۇل (تىللا) ئەمەۋىيلەر زامانىدا ئىجاد قىلىنغان ئەمەۋىيلەر مۇندىن باشقا يەنە بىناكارلىققا زور ئەھمىيەت بەرگەن بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا چوڭ تارىخىي مەدرە سە ۋە جامە لەرنى بىنا قىلغان ئەمەۋىيلەر خەلىپىلىكى ئىسلام تارىخىدا ئەڭ چوڭ غەلىبىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن ۋە ئىسلام دىنىنىڭ ئاسىيا، ئافرىقاياۋروپا قىتئەلىرىگە كەڭ تارقىلىشى يولىدا مىسل ىسىز خىزمەتل ەرنى كۆرسەتكەن بىر خەلىپىلىكتۇر.
جاۋاب: ئابباسىيلار خەلىپىلىكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئى، سلام خەلىپىلىكى بولۇپ 750 - يىلىدىن 1258 - يىلىغا قەدەر 508 يىل ھاكىمىيەت سۈرگەن بۇ خەلىپىلىكنىڭ تۇنجى خەلىپىسى ئەبۇ ئابباس ئىبنى سەففا ( ھ 750-774 يىللار ئارىسىدا خەلىپىلىك قىلغان)، ئەڭ ئاخىرقى خ ەلىپىسى باغداتتا ئەبۇ ئەھمەد ئابدۇللا ( 1243 - 1258 - يىللار ئارى، )سىدا خەلىپىلىك قىلغان قاھىرەدە ( ئەلمۇتەۋەككىل بىللاھ 1507 - 1516 - يىللار ئارىسىدا خەلىپىلىك قىلغان) ئىدى ئاب باسىيلار خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى ئىككى بولۇپ، ئاۋۋال باغدات، ئاندىن مىسىرنىڭ قاھىرە شەھ ىرى بولغان بۇ خەلىپىكنىڭ قائىدىسى بويىچە، خەلىپە«ئەمىرۇلمۇ ئمىنىن »د ەپ ئاتىلاتتى.
جاۋاب: ئابباسىيلار دەۋرى ھەر خىل تېمىدىكى ئىسلامىي ئەسەرلەرنى يېزىش، باشقا، تىللاردىن تىببىي، ئەدەبىي، پەلسەپىۋىي تارىخىي ئەسەرلەرنى، شۇنداقلا پايدىلىق ئىلىملەرنى تەرجىمە قىلىش ئەڭ ئەۋجىگە يەتكەن بىر دەۋر بولۇپ، ئىسلام دۇنياسىدا بىردەك تونۇ لغان مەشھۇر 4 فىقھى مەزھىبنىڭ قۇرغۇچىلىرى، مەشھۇر مۇپەسسىرلەر ۋە ھەدىسشۇناسلارنىڭ تولىسى بۇ ئەسىردە ئۆتكەن ئۆز ۋاقتىدا باغدات شەھىرى ئىسلام خەلىپىكىنىڭ مەركىزى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىلىم– مەرىپەتنىڭ ۋە ئۆلىمالارنىڭ مەركىزى بولغان ئىدى ئابباسىيلار خەلىپىلىكى دەۋرىدە مۇسۇلمانلار ئەسەرلىرىنى تۇنجى قېتىم ئۆزلىرى ئىشلەپچىقارغان قەغەزگە بېسىپ چىقىرىشنى ئۆگەنگەن ۋە ئۇنى تەرەققىي قىلدۇرغان ئى دى، مۇندىن باشقا شۇ دەۋردىكى مۇسۇلمانلار دۇنيادا تۇنجى بولۇپ«بەيتۇل ھېكمەت »د ەپ ئاتىلىدىغان ئىلمىي تەتقىقات ئاكادېمىيىسىنى، رەسەتخانىلارنى، كۇتۇبخانىلارنى، ت ەرجىمە مەركەزلىرىنى بارلىققا كەلتۈرگەن بولۇپ، ئابباسىيلار دەۋرى ئىلى م– پەن ۋە مەدەن ىيەت تازا گۈرنگەن دەۋر ھېسابلىنىدۇ ئوسمانىيلار دەۋرى.
جاۋاب: ئوسمانىيلار دەۋرى ئىسلام خەلىپىلىكىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى دەۋرى بولۇپ، ئوتتۇرا ئاسىيادىن كەلگەن ئۇغۇز تۈركلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان ۋە 1299 - يىلىدىن 1924 - يىلىغا قەدەر 625 يىل ھاكىمىيەت سۈرگەن ئوسمانىيلار خەلىپىلىكىنىڭ تۇنجى خەلىپىسى ئوسم ان ئەرتۇغرۇ ( ل 1280 - 1300 - يى)للار ئارىسىدا خەلىپىلىك قىلغان ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى ئىككىنچى ئابدۇلمەجىدخا ( ن 1922 - 1924 -يىللار ئارىسىدا خەلىپىلىك قىلغان) ئىدى.
جاۋاب: ئوسمانىيلار خەلىپىلىكىنىڭ خەلىپىلىرى«سۇلتان »د ەپ ئاتىلاتتى ئۇلار ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن 625 يىل داۋامىدا 40 سۇل تان ھاكىمىيەت بېشىغا چىققان.
جاۋاب: ( ئوسمانىيلار خەلىپىكىنىڭ تۇنجى پايتەختى سۆگۈت 1299 - 1326 )، ئاندىن بۇرس ( ا 1326-1365)، ئاندىن ئەدىرن ( ە 1365-1453) ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئىستانبۇ ( ل 1453 - 1922 ) بولغان.
جاۋاب: ئوسمانىيلار خەلىپىلىكى پۈتۈن دۇنيا خەلقىگە ئىسلام دىنىنى تارقىتىشنى ئەڭ ئالدىنقى غايە قىلغان بولۇپ، ھەر قەدەمدە غەلىبىگە ئېرىشىپ ماڭغان بولۇپمۇ ئوسمانىيلار خەلىپىلىكىنىڭ 9 - سۇلتانى مۇھەممەد فاتى ( ھ 1451 - 1481 - يىللار ئارىسىدا خەلىپىلىك قىلغان)نىڭ دەۋرىدە ئىستانبۇ ( ل ئەسلى نامى قۇستېنتىنىيە) ئازات بولۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ قولىغا ئۆتك ەندىن كېيىن، ئوسمانىيلار خەلىپىلىكى زەپەر قۇچقان يېڭى بىر دەۋرگە، كۆتۈرۈلگەن ئىدى ئۇلار ئاسىيادىن قارا دېڭىزغىچە، بالقان يېرىم ئارىلىدىن گۇروزىيە رۇمانىيە، بۇلغارىيە، كوسوۋا قاتارلىق جايلارغىچە كېڭىيىپ بارغاننىڭ سىرتىدا، پۈتۈن ئەرەب ۋە ئافرىقا دۆلەتلىرىدىن ھالقىپ ئىتالىيى نىڭ جەنۇبى قىسمى، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شەرقى جەنۇبى ياۋروپاغىچە بولغان جايلاردا ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن بولۇپ، شۇ ۋاقىتقا نىسبەتەن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ كۈچكە ئايلانغان ئوسمانىيلار خەلىپىلىكى 1924 - يىلىغا قەدەر ھۆكۈم سۈرگەن.
جاۋاب: ھەقىقىى مەنىدىكى ئىسلام خەلىپىلىكى ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر، ئوسمان ۋە ئەلى قاتارلىق 4 چوڭ خەلىپە بىلەن ئاخىرلاشقان خەلىپىلىك مۇئاۋىيەگە كەلگەندىن ك، ېيىن ئىسلام خەلى پىلىكى ئىمپېراتورلۇق تۈزۈمىگە ئۆزگىرىپ قالغان چۈنكى شۇنىڭدىن باشلا پ بۇ خەلىپىلىك ئاتىدىن بالىغا مىراس قالىدىغان بولغان ئەمما ئەمەۋىيلەر، ئابباسىيلار ۋە ئوسمانىيلاردىن ئىبارەت بۇ ئۈچ چوڭ خەلىپىلىك دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمانلارنى قوغداش، ئىسلا، م دەۋىتىنى ۋە ئىسلام مەدەنىيىتىنى قانات يايدۇرۇش مۇسۇلمانلارنىڭ مەملىكەتلىرىنى سىرتقى ئەجنەبىي كۈچلەردىن ھېمايە قىلىش ۋە ئىسلا م قانۇنلىرىنى جارىي قىلدۇرۇش قاتارلىق جەھەتلەردە بىر قەدەر ئىسلامىي خەلىپىلىكنى ڭ تۈسىنى ئالغان.
جاۋاب: غەربلىك مۇستەملىكىچىلەر مۇسۇلمانلارنى پارچىلاپ مۇستەملىكە قىلىش پىلانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن بار كۈ چىنى ئوسمانىيلار خەلىپىلىكىنى يىقىتىپ تا شلاشقا قاراتقان بۇ يولدا ئوسمانىيلارنىڭ دۇنيادى كى ئوب رازىنى يامان قىلىپ كۆرسىتىش، ئەرەبلەرنى تۈركلەرگە، تۈركلەرنى ئەرەبلەرگە دۈشمەن قىلىپ كۆرسىتىش ئىغۋاگەرلىكىنى ئېلىپ بېرىپ غەلىبە قىلغان شۇنداق قىلىپ ئۇلار ئوسمانىيلارنى يىقىتىپ تاشلاپ، مۇسۇلمانلارنى ھامىيسىز ھالغا چۈشۈرۈپ قويغاندىن كېيىن ئۇلارنى پارچ ىلاپ مۇستەملىكە قىلغان ۋە پەلەستىننى يەھۇدىيلارغا ئېلىپ بەرگەن، نېمىلا بولمىسۇن ئوسمانىيلارنىڭ مۇسۇلمانلار ئۈچۈن كۆرسەتكەن خىزمەتلىرى ئىنتا يىن چوڭ بولغان ئەڭ ئوبرازلىقى ئىسلام دىنىنى ياۋروپاغا ئېلىپ بارغانياۋروپا، ئاف رىقا ۋە ئاسىيادىن ئىبارەت ئۈچ قىتئە دە ئىسلام ھاكىمىيىتىنى يۈرگۈزگەن ئىسلامنىڭ ۋە، مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنيادىكى ئابرويىنى ۋە ھۆرمىتىنى كۆتۈرگەن پەلەستىن دۆلىتىنى ئەنگ ىلىيىنىڭ مۇستەملىكە قىلىشىدىن، مەككە ۋە مەدىنە شەھەرلىرىنى پورتۇگالىيىلىك لەرنىڭ ھۇجۇمىدىن، ساقلاپ قالغان بەزى ئىسلام ئەللىرىنى ئە جنەبىيلەرنىڭ تالان–تاراج قىل ش ى ىدىن كۈچىنىڭ يېتىشىچە قوغداپ قالغان ئەرەبچە ئەسەرلەردىن كىتاب ئىسمى ئاپتورى 1 العقائد اإلسلاميةا لشيخ سيد سابق 2 كتاب التوحيدا لشيخ محمد بن صالل الفوزان 3 كتاب اإليمانا لشيخ عبد المجيدا لزنداني 4 مناھج الشريعة اإلسلامية الشيخ أحمد محي الدين العجوز 5 العبادة في اإلسلاما لدكتور يوسف القرضاوى التسھيل الضروري لمسائل القدوريا لشيخ محمد عاشق إلھي البرني 7 مجموع الصلوات في اإلسلاما ألستاذ محمند شوكت العليان 8 التقليد وأحكامەا ألستاذ سعد ب ن ناصرالششري 9 صفة صلاة النبيا لشيخ ناصر الدين الباني فقە السنةا لشيخ سيد سابق أصول التشريع اإلسلاميا لدكتور علي حسب للا فقە السيرةا لشيخ محمد الغزالي الرحيق المختوما لشيخ صفي الرحمن المباركفوري فريضة الزكاة في اإلسلاما لشيخ محمد علي الصابوني أحكام الصيام في اإلسلاما لشيخ محمد علي الصابوني منھاج المسلما لشيخ أبوبكر الجزائري خلق المسلما لشيخ أبوبكر الجزائري ( فتاوى معاصرة لد ج 1 -2 -3 ) ا لدكتور يوسف القرضاوي من فقە الدولة في اإلسلاما لدكتور يوسف القرضاوي محاضرات فيا لثقافة اإلسلاميةا لدكتور رضا صفي الدين السنوسي أخلاق المؤمنا لداعية إسلامي عمرو خالد خلق المسلما لشيخ محمد الغزالي الفقە اإلسلامي وأدلتە الدكتور وھبة الز يلي ح فقە الحلال والحر ما العلامة محمد متولي الشعراوي من أدب اإلسلام الشيخ عبدالفتاح أبوغدة تۈركچە ئەسەرلەردىن ئاپتورى كىتاب ئىسمى Wehbe Zuheyli Islam fikhi Ansiklopedisi Turkiye Diyanet Vakfi Benim dinim Muhammed Ince Temel dini bilgiler Omer nasuhi Bilmen Tam namaz hocasi Safwet Senih Ibadetin getirdikleri M.Fethulla Gulen Inancin golgesinde Bediuzzaman Said Nursi Sozler ئۇيغۇرچە ئەسەرلەردىن كىتاب ئىسمى ئاپتورى قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى مۇھەممەد سالىھ داموللاھاجىم 2 ئىسلام ئەقىدىلىرى مۇھەممەد يۈسۈپ ئاللاھنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ما ددىي دەلىللەر م مۇتەۋەللىي شەئراۋىي: ئابدۇلئەھەد ھافىز تەرجىمسى 4 ناماز ۋە ئۇنىڭ ئەھكاملىرى مۇھەممەد يۈسۈپ 5 زاكات پەرزى مۇھەممەد يۈسۈپ 6 روزا ۋە ئۇنىڭ ئەھكاملىرى مۇھەممەد يۈسۈپ 7 ھەج ۋە ئۆمرە قوللانمىسى مۇھەممەد يۈسۈپ 8 ئىسلامدىكى ئائىلە تۈزۈمى مۇھەممەد يۈسۈپ 9 ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام دوكت و: ر يۈسۈپ ئەل قەرداۋىي دوكت و ر ئابدۇلئەزى ز تەرجىمسىى ئىلاھىي قورغان مۇھەممەد يۈسۈپ غەرب مەدەنىيىتى ۋە بىز مۇھەممەد يۈسۈپ دىنىمىزنى ڭ ساپلىقىنى ساقلايلى مۇھەممەد يۈسۈپ.
