تارىخىي بىلىم يۇرتلىرى ۋە ئۇيغۇر ۋەقپىلىرى
ئىسلام تارىخىدىكى مەشھۇر مەدرىسىلەر، ھەرەمەيندىكى ئۇيغۇر ۋەقپىلىرى ۋە تارىخ (سوئال 1871 – 1894)
بۆلۈم: “ئىسلام تارىخىدىكى مەشھۇر مەدرىسىلەر، ھەرەمەيندىكى ئۇيغۇر ۋەقپىلىرى ۋە تارىخ (سوئال 1871 – 1894)”جاۋاب: مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىنىڭ نامى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا ھىجرەت قىلىپ بېرىشتىن ئىلگىرى«يەسرىب »دەپ ئاتىلاتتى رىۋايەتلەرگە كۆرە «يەسرىب » مەشھۇر تۇپان ۋەقەسىدىن كېيىن مەدىنىدە دەسلەپ يەرلەشكەن بىر ئەر كىشىنىڭ نامى بولۇپ شۇ كىشىنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن ئىكەن شەھەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھىج رەت قىلىپ بارغىنىدىن كېيىن«مەدىنە مۇنەۋۋەرە» (يەنى )نۇرلۇق شەھەر دەپ ئاتالغان بۇ شە ھەر ئىسلام قۇدرەت تاپقان ۋە ئىسلام ئەھكاملىرى جاكارلانغان شەھەر تۇنجى ئىسلام دۆل ىتىمۇ بۇ شەھەردە دۇنياغا كەلگەن مەسجىدى نەبەۋى.
جاۋاب: مەسجىدى نەبەۋى – پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەم مەد ئەلەيھىسسالام بىنا قىلغان تۇنجى مەسجىد، ئىككى ھەرەمنىڭ بىرى ۋە ئىبادەت قىلىش ئۈچۈني ىرا قلاردىن سەپەر: قىلىشقا بولىدىغان ئۈچ چوڭ مەسجىدنىڭ بىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن « ئۈچ مەسجىدكىلا ئىبادەت ئۈچۈن سەپەر قىلىشقا بولىدۇ. ئۇلارنىڭ بىرى، مەسج ىدى ھەرەم يەنە بىرى، مېنىڭ بۇ مەسجىدىم، ئۈچىنچىسى مەسجىدى ئەقسادۇر»(1) مەدىنە مۇنەررە شەھىرىدىكى بۇ مەسجىد تارىختىن بىرى«مەسجىدى نەبەۋى – پەيغەمبەر مەسجىدى »د ەپ ئاتىلىپ كەلمەكتە.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىگە بارغاندىن كېيىنكى تۇنجى ئىشى مەسجىد سېلىش بولغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىگە ھىجرەت قىلىپ بارغان كۈنى پۈتۈن مەدىنە ئەھلى ئۇنىڭ ئالدىغا چىقىپ، قىزغىن ئاقىشلار بىلەنقا رشى ئالىدۇ مەدىنىلىك مۇسۇلمانلاردىن ھەر بىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ئۆز ئۆيىدە تۇرغۇزۇش شەرىپىگە نائىل بولۇش ئۈچۈن ھەممىسى ئۇنى ئۆيىگە تەكلىپ قىلىپ تۇرىۋالىدۇ بۇ چاغدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلارنىڭ بىرىدىن يەنە بىرىنى ئەۋزەل كۆرمىگەنلىكتىن، ئۇلارنى ڭ كۆڭلىنى ئاۋايلاپ، ھېچبىرىنىڭ ئۆيىگە كىرىشنى خالىم ايدۇ پەقەت
«تۆگە نەگە تىز چۆكسە، شۇ يەر مېنىڭ چۈشىدىغان جايىم بولىدۇ»، د ەيدۇ شۇنىڭ بىلەن مەدىنىلىك مۇسۇلمانلارمۇ بۇ پىكىرنى قوللا يدۇ ۋە تۆگىنىڭ تىز چۆككەن يېرىگە مەسجىد بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۈچۈن ئۆي سېلىشقا كېلىشىدۇ بۇ ھېكمەتلىك تەدبىر سايىسىدا ھېچكىمنىڭ كۆڭلى يېرىم بولماستىن مەسىلە ھەل بولىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۆگىسى شەھەرنىڭ مەركىزىدىكى بىر ئورۇنغا بېرىپت ىز چۆكىدۇ شۇنىڭ بىلەن بۇ ئورۇننى ئېگىسىدىن سېتىپ ئېلىپ مەككىدىن كەلگەن مۇھا جىرلار ۋە مەدىنىلىك ئەنسارلار ھەممە بىر قول بولۇپ بۇ ئورۇنغا مەسجىد سېلىشقا كىرىشىدۇ پ ەيغەمبەر ئەلەيھىسسالاممۇ باشقىلار قاتارىدا مەسجىدنى سېلىش ئىشلىرىدا قاتتىق ئىشلەيدۇ م ەسجىد ئاز لا ۋاقىت ئىچىدە پۈتۈپ چىقىدۇ مەسجىدنىڭ قىبلىسى پەلەستىندىكى مەسجىدى ئەقساغا قارا يتتى مەسجىدنىڭ ئۈستى خورماد ەرىخىنىڭ شاخلىرى بىلەن يېپىلغان، تۈۋرۈكلىرى خورما ياغاچلىرىدىن، تېگى تاش بىلەن قوپۇرۇلغان تاملىرى خام قىشلار بىلەن تۇرغۇزۇلغان شۇ ۋاقىتتىكى مەسجىدى نەبەۋىنىڭ كەڭلىكى 30 مېتىر، ئۇزۇنلىقى 35 مېتىر بولۇپ چىققان ئۈچ تەرەپ تىن دەرۋازىسى بار ئىدى مەسجىدى نەبەۋى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدىن باشلاپ ھەمىشە كېڭەيتىلىپ كەلگەن ئاۋۋالقى 4، خەلىپە، ئەمەۋىيلەر، ئابباسىيلار ئوسمانىيلار ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ھازىرقى سەئۇدى ئەرەبىستانى پادىشاھلىقى تەرىپىدىن كېڭەيتىلگەن پەيغەمبەر ئەل ەيھىسسالامنىڭ مۇنبىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسجىدى نەبەۋى دىكى مۇنبىرىنىڭ ئىسلام دىنىدا مۇقەددەس ئورنى بار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ھەقتە: « كىمكى مۇشۇ مۇنبەرنىڭ يېنىدا تۇرۇپ يالغان ئىشقا قەسەم قىلىدىكەن، ئۇ ئورنىنى دوزاختا كۆرسە بولىدۇ»(1) دېگەن رەۋزە شەرىپ مەسجىدى نەبەۋىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنبىرى بىلەن ئۆيىنىڭ ئارىسىدا« رەۋزە شەرىپ »: دېگەن جاي بار بۇ جاينىڭ ئۇلۇغلىقىدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن «ئۆيۈم بىلەن مۇنبىرىم ئوتتۇرىسىدا جەننەتنىڭ باغچىلىرىدىن بىر باغچە باردۇر»(2) بۇ ھەدىستە تىلغا ئېلىنغان«باغچە »ىند «رەۋزە شەرىف» مەقسەت قىلىنغان سۇ فە قىبلە كەبىگە ئۆزگەرگەندىن كېيىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەسجىدنىڭ ئاخىرىدىكى شىمال تەرىپىنىڭ ئۈستىنى يېپىشقا بۇيرۇيدۇ شۇندىن بېرى بۇ جاي ساھابىلاردىن ئۆي- ماكانى يوق، ئائىلىسىم ۇ يوق، بەلكى ھېچ نەرىسىسى يوق پېقىرلارنىڭ يېتىپ قوپىدىغان ۋە ئاللاھقا ئىبادەت قىلىدىغان ئورنى بولۇپ قالغان بۇ جايدا تۇرغ ۇ چىلار«ئەھلى سۇففە » دەپ ئاتىلاتتى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە قول ئىلكىدە بار ساھابىلار ئەھلى سۇففەنىڭ
(1) ئىمام مالىك ۋە ئىبنى ماجە رىۋايىتى
ئېھتىياجلىرىنى قامدايتتى بۇ جاي ھازىرمۇ ھەمىشە قىستىلاڭغۇ بولىدۇ، ھەركىم بۇ جايدا ئولتۇرۇپ ئىبادەت قىلىش شەرىپىگە نائىل بولۇش ئۈچۈن، ئالدىرايدۇ، تالىشىدۇ كېچە- كۈندۈز ھېچ ۋاقىت بۇ ئورۇن بىكار قالمايدۇ ھازىرقى مەسجىدى نەبەۋى.
جاۋاب: ئەڭ ئاخىرقى كېڭەيتىش پادىشاھ فەھىدنىڭ زامانىدا باشلانغان بولۇپ، مىلادىيە 1985 - يىلىدىن 1993 – يىلنىڭ ئاخىرىغىچە داۋام قىلغان مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئومۇمىي ەر مەيدانى 165 مىڭ كۋادرات مېتىرغا يەتكەن مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئۆگزىسىنىمۇ ناماز ئوقۇيدىغان مەيدانغا ئايلاندۇرغاندىن كېيىن بۇ جايدا 90 مىڭ ئادەم ئازادە ناماز ئوقۇيالايدىغان بولغان بۇرۇن مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ھەر بىرى 72 مېتىر ئىگىزلىكتە 4 مۇنارىسى بار ئىدى ئۇنىڭغا يەنە ھەر بىرىنىڭ ئىگىزلىكى 104 مېتىردىن كېلىدىغان 6، مۇنارە قوشۇلۇپ ھازىر جەمى 10 مۇنارە قەد كۆتۈرۈپ تۇرماقتا شۇ كۈنگە كەلگىچىلىك مەسجىدى نەبەۋى نىڭ 16 دەرۋازىسى بار ئىدى پادىشاھ فەھىدنىڭ نۆۋەتتىىكى كېڭەيتىشىدە 65 دەرۋازا يېڭىدىن بېكىتىلىپ، جەمى 81 دەرۋازا بولدى مە سجىدى نەبەۋىنىڭ ئاستىغا ماشىنا توختىتىش ئورۇنلىرى ياسالغان بولۇپ، ئۇنىڭ 8 تەرەپتىن كىرىش ئېغىزى بار مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئىچىدىن ئۆگزىسىگە چىقىش ئۈچۈن 16 جايدىن پەلەمپەي ياسالغان مەسجىدى نەبەۋىنىڭ سىرتىدىكى كەڭ ساھەگە ئاپتوماتىك ئېچىلىدىغان، كۈنلۈكلەردىن دەسلەپكى قەدەمدەسى ياسالغان بولۇپ، بۇ تارىختا تۇنجى ئىش ئىدى ھازىر يەنە ب ىر قانچىسى ياسىلى پ قوشۇلدى مەسجىدى نەبەۋىنىڭ شىمال، جەنۇب ۋە شەرق تەرىپىگە ياسالغان مەيداننىڭ ئومۇمىي يەر مەيدانى 135 مىڭ كۋادرات مېتىر كېلىدۇ مەسجىدى نەبەۋى گە 4000 دىن كۆپرەك چىرا بېكىتىلگەن مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئاستىنقى قەۋىتىگە ياسالغان تاھارەتخانىلىرىمۇ ئىنتايىن مۇكەممەل ھەم زامانىۋى شەكىلدە ياسالغان بولۇپ، مەسجىدى ھەرەمنىڭ تاھارەتخانىلىر ىد ىن نەچچە ھەسسە ئېسىل ھەم قۇلايلىق ياسالغان مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئاستىنقى قەۋىتىگە ياسالغان ئاپتوموبىل توختىتىش ئورنىغا ئېلىكترونلۇق لىفتلەر بى لەن چۈشۈپ چىقىلىدۇ مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئەتراىپدا 560 دا نە سۇ ئىچىش تۇرۇبىسى بار.
جاۋاب: مەسجىدى نەبەۋى ئىسلام تارىخىدا تۇنجى سېلىنغان مەسجىدلەردىن ئى ككىنچى مەسجىد بولۇپ سانىلىدۇ بىرىنچى مەسجىد مەدىنىدىكى«قۇبا مەسجىدى » ئىدى ئۇنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەدىنىگە ھ ىجرەت قىلغان ۋاقتىدا، مەدىنە شەھىرىگە كىرمەي تۇرۇپ سالغان ئىدى ئاللاھ تائالا «قۇبا مەسجىدى » نى تەرىپلەپ قۇرئان كەرىمدە مۇنداق: دېگەن ﴿بىرىن چى كۈنىدىن تارتىپلا تەقۋالىق ئاساسىغا قۇرۇلغان مەسجىد ھەقىقەتەن سېنىڭ ناماز ئوقۇشۇڭغا لايىقتۇر ئۇنىڭدا ( گۇناھلاردىن) پاك بولۇشنى سۆيىدىغان كىشىلەر بار ئاللاھ ھەقىقەتەن پاك بولغۇچىلارنى دوست تۇتىدۇ﴾(1) «قۇبا مەسجىدى »مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىنىڭ غەربى جەنۇبىدا بولۇپ مەسجىدى نەبەۋىدىن يىراقلىقى تەخمىنەن 5 كىلومېتىر كېلىدۇ.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبرىسى مەسجىدى نەبەۋى دىكى ھۇجرە شەرىپ، دېگەن جايدا بولۇپ ھۇجرە شەرىپ ئەسلىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ ئۆيى ئىدى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغىنىدا بۇ ئۆيگە دەپنە قىلىنغان چۈنكى جان ئۈزگەن يېرىگە دەپنە قىلىش پەيغەمبەرلەرگە خاس خۇسۇسىيەت لەرنىڭ بىرىدۇر (2) كېيىن 13 - ( ھىجرىيە 634 م) يىلىغا كەلگەن بىرىنچى خەلىپە ئەبۇ بەكرى رەزىيە ل، لاھۇ ئەنھۇ ۋاپات بولغىنىدا ئۇمۇ مۇشۇ ئۆيدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىنغان ھىجرىيى نىڭ 24 - يىل ( ى 644 )م ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ۋاپات بولۇپ، ئىلگىرى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن سورىغىنىغا ئاساسەن، ئۇمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىنغان خەلىپە ئۆمەر دەپنە قىلىنغان بۇ جاينى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ئۆزى ئۈچۈن ساقلىغان بولۇپ، خەلىپە ئۆمەر ئۇنى سورىغان لىقتىن ئۇنىڭغا بېرىۋەتكەن ئىكەن.
جاۋاب: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبرىسى مەسجىدنىڭ مۇنبىرى تەرىپىدىن بىرىنچى قەبرە بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن ئەبۇ بەكرىنىڭ، ئاندىن ئۆمەرنىڭ قەبرىلىرى كېلىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبرىسىگە قىلىنغان سۇيىقەستلەر.
جاۋاب: ھۇجرە شەرىپنىڭ تاملىرى ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ زامانىدا بىر قېتىمي اسالغان بولوپ، ئابباسىيلار خەلىپىسى ئابدۇلمەلىك ئىبنى مەرۋاننىڭ دەۋرىدە يەنە بىر قېتىم رېمونت قىلىنغان مىلادىيە يىلى ۋاپادار خەلىپە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەز ىز (شام )رايونىغا ۋالىي بولغان ۋاقتىدا ھۇجرە شەرىپنىڭ تاملىرىنى قارا تاشتىن قوپۇرۇپ چ ىققان ۋە ئەتر اپىغا 6,5 مېتىر ئېگىزلىكتە تام چۆرۈپ چىققان ئۇنىڭدىن كېيىن 1476 - يىلى قاي، تاباي كېيىن ئوسمان ىيلار خەلىپىلىكىنىڭ سۇلتانى ئابدۇلمەجىدخان مەسجىدى نەبەۋىنى رېمونت قىلىش ئەسناسىدا ھۇجرە شەرىپنىمۇ رېمونت قىلدۇرغان 1162 - يىلى بەزى رادىكال خرىستىئان پادىشاھلار ماراكەشلىك خرىستىئانلانى ئىشقا سېلىپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇبارەك جەسىدىنى ئوغۇرلاشنى پىلانلىغاندا، شۇ
(1) تەۋبە سۈرىسى 108 - ئايەت
(2) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: بىر ھەدىستە«ئاللاھ ھەر قانداق بىر پ ەيغەمبەرنى دەپنە قىلىنىشىنى ياقتۇرغان جايدا قەبزى روھ قىلىدۇ » دېگەن ( )ئىمام تىرمىزى رىۋايىتى ۋاقىتتىكى شام رايونىنىڭ سۇلتانى نۇرىددىن زەنك ( ى 1) دېگەن كىشى چۈشىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى كۆرىدۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ چۈشىدە، رەڭگى سېرىق كەلگەن ئىككى ئادەمنى كۆرسىتىپ: «بۇ ئىككى ئادەمنى مەندىن يىراقلاشتۇرغىن» دەيدۇ نۇرىددىن زەنكى بۇ چۈشنى كۆرگەندىن كېيىن 20 كىشىنىڭ ھەمراھلىقىدا نۇرغۇن مىقداردا پۇل– مال بىلەن يولغا چىقىپ مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىگە 16 كۈندە يېتىپ كېلىدۇ چۈشىدە كۆرسىتى لگەن مەزكۇر ئىككى سېرىق ئادەمنى تېپىش ئۈچۈن شەھەر ئەھلىگە ھەر كۈنى پۇل تارقىتىدۇ پۈتۈن مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىنىڭ ئاھالىسى ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ بولىدۇ. لېكىن چۈشىدە كۆرسىتىلگەن ئىككى ئادەم كەلمەيدۇ شۇنىڭ بىلەن كىشىلەردىن« سىلەرنىڭ ئاراڭلاردىن مېنىڭ يېنىمغا كەلمىگەنلەرمۇ بارمۇ »دەپ سورىغاندا، كىشىلەر: « ماراكەشلىك ئىككى نەپەر باي ئادەم بار، ئۇلار ھەجگە كەلگەن ئىكەن، ھۇجرە شەرىپنىڭ يېنىدىكى بىر كىچىك ئۆيدە ئولتۇرىدۇ. ئۇلار بەك تەقۋادار ئادەملەر ئىكەن، كىشىلەرگە سەدىقە بېرىش ۋە ھەمىشە ناماز ئوقۇش بىلەن بولىدۇ »د ېيىشىدۇ ئاندىن سۇلتان ئۇلار بىلەن ھېلىقى ئۆيگە بارىدۇ ئۆينى تەكشۈرىسە ھېچقانداق شۈبھىلىك نەرسە كۆرەلمىگەن سۇلتان ئۆينىڭ ھەممە تەرىپىنى ئىنچىكىلەپ ئاختۇرۇپ چىقىش نەتىجىسىدە، ئۆيدىن ھۇجرە شەرىپكە كېتىپ بارغان كىچىككىنە بىر تونەلنى كۆرىدۇ مەزكۇر ئىككى ئاد ەم قىيىن–، قىستاققا ئېلىنغاندىن كېيىن ئۆزىلىرىنىڭ راستىنلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇبارەك جەسىدىنى ئوغرى لاش ئۈچۈن كەلگەنلىكلىرىنى ئېتىراپ قىلىشىدۇ بۇ ۋەقەدىن كېيىن سۇلتان نۇرىددىن زەنكى ھۇجرە شەرىپنىڭ تۆت ئەتراپىنىڭ ھەممىسىنى ناھايىتى چوڭقۇر كولاپ چ ىقىپيەر ئاستى چوڭقۇرلىقىدىن باشلاپ يەر يۈزىگىچە پۈتۈنلەي قوغۇشۇن بىلەن تام سېلىپ چىقىشقا بۇيرۇيدۇ ھۇجرە شەرىپنىڭ ئەتراپىدىكى بۇ قوغۇشۇن تام ھېلىھەم شۇ پېتىچە داۋام قىلىپ كەلمەكتە (2)
(1)، نۇرىددىن زەنكى ئىمادۇددىن زەنكىنىڭ ئىككىنچى ئوغلى بولۇپ ئۇ زەنكى ئاۋۋال ھازىرقى ئىراقنىڭ مۇسىل شەھىرىنى كېيىنچە باشقا جايلارنى بىرلەشتۈرۈپ 522 - ھىجرىيە ( 1128 م) يىلى ھازىرقى سۈرىيىنىڭ ھەلەب، شەھىرىنى قولىغا ئالغان 538 - ھىجرىي ( ە 1144 م) يىلى بىرىنچى سەلىب ئۇرۇشىدا غەربلىك خرىستىئانلار شەرقتە، زورلۇق بىلەن قۇرغان تۇنجى دۆلەت رەھا شەھىرىنى ئۇلارنىڭ قولىدىن قايتۇرۇپ ئالغان 541 - ھىجرىيە ( 1147 م) يىلى دۈشمەنلەر تەرىپ ىدىن سۇيىقەست بىلەن شېھىد قىلىنغان مۇسۇلمان قوماندان ئىدى نۇرىددىن زەنكى ھىجرىيە 511 - يىلى شەۋۋال ئېيىنىڭ 17 - ( كۈنى 1118 - يىلى 11 - فېۋرال) دۇنياغا كەلگەن، نۇرىددىن ئاتىسىنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئاكىسى سەيفۇددىن بىلەن ئاتىسىنىڭ دۆلىتىنى بۆلۈشكەن شۇنداق قىلىپ نۇرىددىن ھەلەبنى سەيفۇددىن مۇسىلنى ئالغان 542 - ( ھىجرىيە 1147 م) يىلى غەربلىك خرىستىئانلار ئىككىنچى قېتىملىق سەلىب ئۇرۇشىنى قوزغاپ زور قوشۇن بىلەن يېتىپ كەلگەن بولسىمۇ، نۇرىددىننىڭ مۇسۇلمان قوشۇنلىرى ئۇلارنى ئارقىغا قايتۇرغان كېيىنچە شام بىلەن مىسىرنى ئۆز دۆلىتىگە قوشۇپ، د ە مەشىقنى پايتەخت قىلغان 589 ھ 11 - شەۋۋا ( ل 1174 م 15 - )ماي كۈنى 59 ي ېشىدا دەمەشىقتا ئالەمدىن ئۆتكەن بولۇپ، قەبرىسى ھازىر دەمەشىق شەھىرىدە گۈمبەز ئىچىدە ساقلانماقتا ئىسلام ئ ۆ لىمالىرىنىڭ نۇرىددىن زەنكى ھەققىدە ئېيتقان مەدھىيە سۆزلىرى باردۇر. چۈنكى نۇرىددىن زەنكى ئادالەتپەرۋەر، ئېسىل– پەزىلەتلىك، تەقۋادار كىشى ئىكەن
(2) «ۋەفائۇل ۋەفا » ناملىق تارىخي مەنبەنىڭ 2- توم 648 - بېتىدىن ئېلىندى مەسجىدى ئەقسا ھەققىدە مەلۇمات.
جاۋاب: مەسجىدى ئەقسا – يىراقتىكى مەسجىد (1)، دېگەن مەنىدە بولۇپ ئىسلام دىنىدىكى مۇقەددەس جاي لارنىڭ بىرى، ئىككى قىبلىنىڭ بىرىنچىسىدۇر ( كەبە قىبلە بولۇشتىن بۇرۇن ) مۇسۇلمانلارنىڭ قىبلىسى مەسجىدى ئەقسا ئىدى مەسجىدى ئەقسا قۇرئان كەرىمدە «مەسجىدى ئەقسا » دەپ ئاتاشتىن بۇرۇن بەيتۇلمەقدىس (مۇقەددەس ئۆي)دەپ ئاتىلاتتى مەسجىدى ئەقسانىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 1000 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ ئەتراپى رىشاتكىلانغان ھازىرقى قۇدۇس شەھىرىنىڭ ئالتىدىن بىرىگە تەڭ كېلىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر ھەدىستە مۇنداق دېگەن: «ماڭا ئاپئاق بىر تۇلپار كەلتۈرۈلدى ئۇنىڭغا مىندىم، تۇلپار مېنى بەيتۇلمەقدىسكە ئېلىپ باردى تۇلپارنى پەيغەمبەرلەر ئاتلىرىنى باغلايدىغان مەخسۇس جايغا باغلىدىم ئاندىن بەيتۇلمەقدىسكە كىرىپ ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇ پ چىقتىم شۇ ۋاقىتتا جىبرىل ماڭا بىر قاچىدا ھاراق يەنە بىر قاچىدا سۈت ئېلىپ كەلدى مەن سۈتنى تاللىدىم جىبرىل ماڭا“سەن توغرىسىنى قىلدىڭ” دېدى ئاندىن بىزنى بىرىنچى ئاسمانغا ئېلىپ چىقتى»(2)
جاۋاب: مەسجىدى ئەقسا پەلەستىندىكى قۇدۇس شەھىرىنىڭ شەرقى جەنۇب تەرىپىگە، جايلاشقان بولۇپ 622 - يىلى پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مەككىدىن مەدىنىگە ھىجرەت قىلىشتىن بىر قانچە ئاي بۇرۇن، ئاللاھ تائالا ئۇنى بىر كېچىنىڭ ئىچىدە مەككىدىن مەسجىدى ئەقساغا ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق ئۇلۇ مۆجىزىسىنى كۆرسەتكەن يەر يۈزىدىكى ئىككىنچى مەسجىد.
جاۋاب: ، يەر يۈزىدە تۇنجى قېتىم بىنا قىلىنغان مەسجىد مەسجىدى ھەرەم بولۇپ مەسجىدى ھەرەمدىن كې يىنلا مەسجىدى ئەقسا كېلىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ: ساھابىلىرىدىن ئەبۇ زەر غەفارىي مۇنداق دېگەن «مەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن يەر
- ) يەنە بىر قاراشقا كۆرە، مەسجىدى ئەقسا- مۇسۇلمانلاردىن باشقىلارنىڭ ئىبادەت قىلىشىغا يول قويۇلمىغان مەس جىد، دېگەن مەنىدە بولۇپ، تىلشۇناسلارنىڭ نەزەرىدە«المسجد األقصى » (مەسجىدى ئەقسا) سۆزىدىكى«األقصى» نى يىراق دېگەن مەنىدە چۈشەنگەن ۋە شۇنداق تەرجىمە قىلغانلار خاتالاشقانلاردۇر چۈنكى بۇ ئورۇندىكى «األقصى»سۆزى باشقىلاردىن ئايىغان ۋە مەخسۇس قىلغان مەنىدە بولۇپيەھۇدىي ۋە خرىستىئانلارنىڭ ئۇنىڭدا ئىبادەت قىلىشىدىن ساقلاپ مۇسۇلمانلارغا خاس قىلغان مەنىنى بىلدۈرىدۇ. بۇنىڭ دەلىلى شۇكى، خرىستىئانلار سەلىب ئۇرۇشىدا مەسجىدى ئەقسانى ئىشغال قىلىۋالغان بولسىمۇ، ئۇلار بۇ مەسجىدتە ئىبادەت قىلىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئۇنى ئاتخانا ۋە ئامبار ئورنىدا قوللانغان يەھۇدىيلار 1948 - يىلى مەسجىدى ئەقسانى پەلەستىن دۆلىتى بىلەن قوشۇپ مۇستەملىكە قىلىۋالغان بولسىمۇ، ئۇلار ھازىرغىچە مەسجىدى ئەقسانى ئۆزلىرى ئۈچۈن ئىبادەت ئورنى قىلالمىغان ۋە ھازىرمۇ مۇسۇلمانلار ئىبادەت قىلىدىغان مەسجىد سۈپىتى بويى چە داۋام قىلماقتا
يۈزىدە تۇنجى سېلىنغان مەسجىد قايسى دەپ سورىۋىدىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: “ يەر يۈزىدە تۇنجى سېلىنغان مەسجىد مەسجىدى ھە رەمدۇر” دېدى ئاندىن مەن يەنە ئۇنىڭدىن، كېيىن قايسى دەپ سورىغىنىمدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: “مەسجىدى ئەقسا” د ېدى ئاندىن يەنە مەن، بۇ ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا قانچە يىل ئۆتكەن دەپ سورىۋىدىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: “قىرىق يىل” دەپ جاۋاب بەردى»(1) مىلادىيىد ىن بۇرۇنقى 2000 - يىللىرى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام كەبىنىڭ ئۇلىنى قايتا تۇرغۇزۇپ، مەسجىدى ھەرەمنى بىنا قىلغان بولسا، سۇلايمان ئەلەيھىسسالام شۇ ۋاقىتت ىن ئازراق كېيىنلا مەسجىدى ئەقسانى بىنا قىلغان مەسجىدى ئەقسانىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ قولىغا ئۆتۈشى.
جاۋاب: ھىجرىيىنىڭ 14 -يىلى ( )م ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ دەۋرىدە، مەسجىدى ئەقسا غەربلىك خرىستىئانلارنىڭ قولىدىن تىنچلىق يولى بىلەن مۇسۇلمانلارن ىڭ قولىغا ئۆتكەن خىرىستىئانلار شۇ ۋاقىتتا مەسجىدى ئەقسانىڭ ئاچقۇچىنى ئىنجىللاردا بىشارەت بېرىلگەن ئادالەتلىك خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ ئۆز قولىغا تاپشۇرۇپ بېرىشنى ش ەرت، قىلىپ مەسجىدى ئەقسا جايلاشقان قۇدۇس شەھىرىدىن چېكىنگەن مۇسۇلمانلار شۇنىڭدىن، كېيىن مەسجىدى ئەقسانىڭ ئىچىگە«ە قىبل جامىسى »دەپ تونۇلغان مەسجىدنى بىنا قىلغ ان بۇ جامى مەسجىدى ئەقسانىڭ جەنۇب تەر ىپىگە جايلاشقان بولۇپ، قى ب لە تەرىپىگە ئۇدۇل كې لىدۇ شۇڭا ئۇ«قىبلە جامىسى »دەپ ئاتالغان ئەمەۋىيلەر دەۋرىدە بۇ مەسجىد قايتىدىن سې لىنىدۇ بۇ ئىش 685 - يىلىدى ن 715 - يىلىغىچە تولۇق 30 يىل داۋام قىلىدۇ. شۇ ۋاقىتتا«قۇببە ئە سسەخرە » (تاش گۈمبەز) مۇ ياسىلىدۇ مەسجىدى ئەقسانىڭ شەكلى ھازىرغىچە شۇ بويىچە داۋام قى ل ىپ كەلمەكتە.
جاۋاب: بىر مىليوندىن كۆپرەك مۇنتىزىم ئەسكەر بىلەن قوراللانغان سەلىب ئارمىيىسى ( غەرپ خرىستىئان كۈچلىرى) 1099 - يىلى 7 - ئاينىڭ 20 – كۈنى )قۇدۇس (ئىرۇسالىم شەھىرى، گە ھۇجۇم قىلىپ كىرىپ مىڭدىن كۆپرەك مۇسۇلماننى ئەڭ ۋەھشى ئۇسۇلدا ئۆلتۈرۈش ئارق ىلىق شەھەرنى ئىستىلا قىلغان، ئۇ چاغدا، مۇسۇلمانلاردىن ياشىنىپ قالغان ئاجىز- ئۇرۇق كىشىلەر، ئاياللار ۋە بالىلار ئۆزلىرىنى قوغداش ئۈچۈن مەسجىدى ئەقسانىڭ ئىچىگە كىرىۋالغان بولۇپ، شەھەرگە بېسىپ كىرگەب خرىستىئان ئارمىيىسى ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى بىر-بىرىلەپ قىلىچتىن ئۆتكۈزۈپ چىققان، قۇدۇس شەھىرى بىلەن مەسجىدى ئەقسا قانغا بويالغان، ھەتتا يوللاردا سۇ كەبى ئاققان قان بىلەن تاجاۋۇزچى قوشۇننىڭ ئاتلىرىمۇ قىزىل بويۇلۇپ كەتكەن خرىستىئانلارنىڭ قۇدۇس شەھىرىدىكى ھاكىمىيىتى 90 يىلغا يېقىن داۋام قىلغان بولۇپ، ئۇلار ئىشغالىيەت داۋامىدا مۇسۇلمانلارنى ئېزىپ مەسجىدى ئەقسانى بۇزۇپ نۇرغۇنلىغان ۋەھشى جىنايەتلەرنى ئىشلىگەن (2)
(2) دوكتور ھەسەن ھەبەشىنىڭ«بىرىنچى سەلىب ئۇرۇشى » ناملىق ئەسىرى 170 - بەت.
جاۋاب: مەسجىدى ئەقسا 1187 - يىلى 7 - ئاينىڭ 27 - كۈنىن امى مەشھۇر مۇسۇلمان، قوماندان سالاھىددىن ئەييۇبىي تەرىپىدىن خرىستىئانلارنىڭ قولىدىن ئازات بولۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ ئىگىدارچىلىقىغا ئۆتكەن ئەپسۇسكى مەسجىدى ئەقسا مۇسۇلمانلارنىڭ قولىدا يەنە تۇرالمىدى 1229 – يىلى 3 - ئايدا مەسجىدى ئەقسا قايتىدىن خرىستىئانلارنىڭ قو لىغا، چۈشۇپ كەتكەن بولسىمۇ 1244 - يىلى سالاھىددىن ئەييۇبىينىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلى پاد ىشا ھ كامىل تەرىپىدىن قايتۇرۇپ ئېلىنغان قۇدۇس شەھىرى مەسجىدى ئەقسا بىلەن بىرلىكتە ش ۇ زامانلاردىن باشلاپ تاكى 1948 - يىلى يەھۇدىيلار پەلەستىننى ئىستىلا قىلغانغا قەد ەر مۇسۇلمان لارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدا بولۇپ كەلگەن.
جاۋاب: ئوسمانىيلار ھۆكۈم سۈرگەن دەۋرلەردە، ئۇلار مۇسۇلمانلارنىڭ زېمىنلىرىنى سىرتقى كۈچلەرنىڭ خىرىس قىلىشلىرىدىن قاتتىق ق وغداپ كەلگەن ھەتتا ئوسمانىيلارد ەۋرىدە يەھۇدىيلار قۇدۇس شەھىرىنى قولىغا چۈ ۈ ش، رۈش ئۈچۈن قانچىلىك تىرىشقان بولسىمۇ مەقسىتىگە يېتەلمەي كەلگەن يەھۇدىيلار پەلەستىندىكى يەرلىك ئەرەبلەرنى ئالداپ ئۇلارنىڭ ئۆي– ۋارانلىرىنى ۋە يەر– زېمىنلىرىنى شۇ ۋاقىتتىكى نورما ل باھادىن نەچچە ھەسە س قىممەت باھادا سېتىپ ئېلىش ئارقىلىق تەدرىجى ھالدا پەلەستىننى ئىشغال قىلىش پىلا نىنى ئىشقا ئاشۇرماقچى بولغاندا، ئوسمانىيلار خەلىپىلىكى 1892-يىلى مەخسۇس قارار چىقىرىپ پەلەستىنلىكلەرنىڭ يەھۇدىيلارغا ئۆي- زېمىن سېتىشىنى قاتتىق چەكلەپ كەلگ ەن ئوسما نىيلار يېقىلغاندىن كېيىن، مۇسۇلمانلارنىڭ خۇددى چوپانسىز قالغان پادىغا ئوخشاش چېچىلىپ كېتىشى، نەتىجىسىدە قۇدۇس شەھىرى، جۈملىدىن مەسجىدى ئەقسا قوغداپ قېلىنمىدى بۇ پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلگەن يەھۇدىيلار پەلەستىن زېمىنىگە ئاز- ئازدىن يەرلىشىش ۋە يەرلىكل ەرنىڭ ئۆي-ماكان ۋە زېمىنلىرىنى سېتىپ ئېلىش ئارقىلىق سان جەھەتتە مەلۇم بىر مىقدارغاي ەتكەندىن كېيىن، ئەنگىلىينىڭ بىۋاسىتە ياردىمى ئاستىدا، پەلەستىننى ئىشغال قىلىشتىن ئىبارەت ئەسىرلەردىن بىرى پىلانلاپ كەلگەن رەزىل مەقسىتىگە يەتكەن.
جاۋاب: مەسجىدى ئەقسانىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ قەلبىدىكى ئورنى ئالاھىدە، چوڭ بولۇپ ئىسلام دەۋىتى باشلانغان تارىختىن بىرى باغلانغان بىر ئەقىدىدۇر چۈنكى مەسجىدى ئەقسا جىمى پەيغەمبەرلەرنىڭ قى بلىسى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ بىرىنچى قىبلىسىدۇر.
جاۋاب: مەسجىدى ئەقساغا قىلىنغان ئەڭ چوڭ جىنايەت 1969 يىلى 8 - ئاينىڭ كۈنى يەھۇدىيلار تەرىپىدىن ئىشلەنگەن بولۇپيەھۇدىيلارنىڭ رادىكاللىرىدىن ئەسلى ئاۋسترالىيى لىك مايكل دېنىس روھىن ئىسىملىك بىرسى مەسجىدى ئەقساغا ئوت قويۇۋەتكە ن مەسجىدى ئەقسانىڭ شەرقىي قىسمى پۈتۈنلەي كۆيۈپ كۈل بولغان
1. ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئالاھىدە ئۈچ مەسجىد
بۆلۈم: “1. ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئالاھىدە ئۈچ مەسجىد”1) ئەڭ دەسلەپ سېلىنغان مەسجىد — ئاتۇش جامەسى
بۆلۈم: “1) ئەڭ دەسلەپ سېلىنغان مەسجىد — ئاتۇش جامەسى”ئۇيغۇرلار ئەزەلدىن ئۆزلىرىنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى قوغداش ۋە ئۆزلىرى مەنسۇپ بولغان دىنغا ساداقەت باغلاشتا ئەڭ ئالدىنقى خەلقتۇر دۇنيادا ئەرەب مىللىتىدىن باشلاپ ئىسلامدىن ىغا مەنسۇپ بولغان خەلقلەرنىڭ ئىچىدە باشقادى نلارغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئاز سانلىقلار بار تۇرۇپ ئۇيغۇرلاردا مۇسۇلمان بولغان تارىخىدىن باشلاپ باشقا دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان بى رمۇ ئۇيغۇر يوقلىقىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى قوغداشتا ۋە ئەجدادلىرىنىڭ ئەنئەنىسىگە ۋارىسلىق قىلىشتا نەقەدەر مۇنە ۋۋەر بىر مىللەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ پەيغەمبىر ىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام تارىختا تۇنجى قېتىم مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە م ەسجىد سالغان بولسا، ئۇيغۇرلار تۈركىي خەلقلەر ئىچىدە تۇنجى بولۇپ مەسجىد سالغان خەلقت ۇر ئۇيغۇر دىيارىدا تۇنجى مەسجىدنىڭ سېلىن ىشى بۇ جايغا ئىسلام دىنىنىڭ دەسلەپ كىرىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ ئىككىسى ئاساسەن بىر مەزگىلگە توغرا كېلىدۇ قەشقەر جامەسى ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئەڭ مەشھۇر مەسجىد ھېسابلانسىمۇ، ئەڭ بۇرۇن سېلىنغان تۇنجى مەسجىد ھېسابلانمايدۇ ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى سامانىيلا سۇلالىسىنىڭ شاھزاد ىسى ئەبۇ ناسىر سامانىي سودى گەر قىياپىتىدە قاراخانىيلار دۆلىتىگە كىرىپ پاناھلىنىدۇ قاراخانىيلار خانى ئوغۇلچا ق بۇ شاھزادىنىڭ ئاتۇشتا ئازادە ھايات كەچۈرۈشىگە كېپىللىق قىلىدۇ ئاتۇشقا يەرلەشكەن ئەبۇ ناسىر سامانىي كىشىلەرنى ئىسلام دىنىغا دەۋ ەت قىلىشقا باشلاپ، شۇ ئارىدا ئوغۇلچا قنىڭ جىيەنى سوتۇق بۇغرا خاننى مۇسۇلمان قىلىشتا غەلىبە قىلىدۇ. شۇ ۋاقىتتا ئاتۇشتا م ۇسۇلمانلار سانىنىڭ كۆپىيىشى بىلەن مەسجىد سېلىشقا ئېھتىياج تۇغۇلۇپ تۇنجى مەسجىدنى سالىدۇ.
كالا تېرىسى پىلانى
بۆلۈم: “كالا تېرىسى پىلانى”ئاتۇشتا مەسجىد سېلىشنى پىلانل ىغان ئەبۇ ناسىر سامانىي ئوغۇلچاقتىن بىر كالا تېرىسى چوڭلىقىدىكى يەرنى سورايدۇ ئوغۇلچاق مۇ ھامان ماقۇل كېلىدۇ ۋە خالىغان يېرىدىن ب ىر كالا تېرىسى چوڭلىقىدىكى يەرنى ئىشلىتىشگە رۇخسەت قىلىدۇ ئەبۇ ناسىر سامانىي بىر كال ىنى سويۇپ، ئۇنىڭ تېرىسىنى ئىنچىكە تىلىپ، ب ىر- بىرىگە ئۇلاپ ئۇزۇن بىر تانا ياسايدۇ ۋە بۇ تا نا بىلەن ئاتۇشتىكى ياخشى بىر جاينى تام سالغاندەك ئوراپ كۆرۈپ، شۇ جايغا تۇنجى مەسجىدنى سالىدۇ ئوغۇلچاق بۇ ئىشتا ئالدانغانلىقىنى بىلگەن بولسىمۇ، ئەبۇ ناسىر سامانىين ىڭ ئەقىل– پاراسىتىگە ھەيران بولۇپ قايىل بولىدۇ شاھزادە ئەبۇ ناسىر سامانىي«كالا تېرىسى پىلانى» نى ئىشقا ئاشۇرۇپ سالغان بۇ مەسجىد ئۇيغۇر دىيادا سېلىنغان تۇنجى مەسجىد ب ولۇپ ھېسابلىنىدۇ بۇ مەسجىد 14 ئەسىرنىڭ باشلىرىغا قەدەر«ئاتۇش جامەسى »دەپ ئاتىلى پ نامى تەرەپ– تەرەپلەرگە تارقالغان ئىكەن
2) ئەڭ مەشھۇر مەسجىد — قەشقەر ھېيتگاھ جامەسى
بۆلۈم: “2) ئەڭ مەشھۇر مەسجىد — قەشقەر ھېيتگاھ جامەسى”قەشقەر ھېيتگاھ جامەسى مىلادىيە 1442 يىلى بىنا قىلىنغان بولۇپ، كىچىكلىكتىن زورىيىش، ئاددىي ھالەتتىن ئالاھىدە تۈسكە كىرىشتەك باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتۈپ ھازى رقى ھالەتكە كەلگەن بۇ جامە ئۇيغۇر بىناكارلىقىنىڭ سەنئەت ئۇسلۇبىنى ئۆزىگە، مۇجەسسەملىگەن ئىلىم مەرىپەت، ھۈنەر- سەنئەتنىڭ ماكانى بولغان قەشقەرنىڭ جانلىق شاھىدى ھېسابلىنىدۇ جامەنىڭ ئۇزۇنلىق ( ى ش)ىمالدىن جەنۇبقا 140 مېتىر، كەڭلىك ( ى شەرقتىن )غەربكە 120 مېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 16800، كۋادرات مېتىر بولۇپ ھەممە جايلىرىنى، قوشقاندا ئۇنىڭدا 30 م ىڭ ئادەم بىرلا ۋاقىتتا ناماز ئوقۇيالايدۇ جامە قۇرۇلما جە ھەتتىن، گۈمبەز، مەدرەسە، مەسجىد قاتارلىق بۆلەكلەردىن تەركىب تاپقان بولۇپ چوڭ مەسجىدلە ردە بولۇشقا تېگىشلىكلەرنىڭ ھەممىسى تېپىلىدۇ قەشقەر ھېيتگاھ جامەسىنى 1786 -يىلى قەشقەر يېڭىشەھەرلىك زۇلپىيە بۆۋى خانىم 1809، يىلى قەشقەر ھاكىم بېگى تۇرپانلىق ئىسكەندەر ۋاڭ 1820 يىلى قەشقەرلىك، ئەبرشىنكانىدىر خوجا 1839، يىلى قەشقەر ھاكىم بېگى ئىنانچخان زۇھۇرىددىن 1872 -يىل ىياقۇب بەدەۋلەت 1904 -يىلى ئاتاقلىق تۇردى باي ھاجى بىلەن كېرەم بايۋەچچە ئاكا-ئۇ كا، ئىككىسى 1934 -يىلى ئابدۇكېرىمخان مەخسۇم قاتارلىقلار رېمونت قىلدۇرغان شۇنىڭدىن كېيىن، داۋاملىق رېمونت قىلىنىش ۋە كېڭەيتىلىش باسقۇچلىرىنى باشتىن كەچۈرۈپ كەلگ ەن بۇ جامەنىڭ ئەڭ ئاخىرقى رېمونتى 1999 2000 يىللار ئارىسىدا ئەمەلگە ئاشقان
3) ئەڭ چوڭ مەسجىد — كېرىيە جامەسى
بۆلۈم: “3) ئەڭ چوڭ مەسجىد — كېرىيە جامەسى”كېرىيە ھېيتگ اھ جامەسى 800 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە ۋە ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئەڭ چوڭ جامە بولۇپ، ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئەڭ مەشھۇر جامە قەشقەر ھېيتگاھ جامەسىدىنمۇ چوڭدۇر چۈنكى قەشقەر جامەسىنىڭ خانىقا، مەدرەسە، باغچە، ۋە سەيناسىنى قوشمىغاندا ناماز ئوقۇيدىغا مەسجىدنىڭ كۆلىمى كېر ىيە جامەسى مەسجىدى نىڭكىدىن ئەلۋەتتە كىچىك كېرىيە جامەسى مەسجىدىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 13 مىڭ 449 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ ئادەتتە جۈمە نامىزىغا 4 مىڭدىن 6 مىڭغىچە، ھېيت نامازلىرىدا 10 مىڭدىن 12 مىڭغىچە مۇسۇلمان كې لىپ ئازادە ناماز ئوقۇيدۇ بۇ جامە بۈگۈنگە قەدەر يەت تە قېتىم چوڭ رېمونت قىلىنغان كېرىيە ھېيتگاھ جامەسى 1200، يىلى كىچىك بىر مەسجىد شەكلىدە بىنا قىلىنغان بولۇپ ھەمىشە كېڭەيتىلىش جەريانىدا جامە تۈسىنى ئالغان 1665 يىلى كېرىيىدىكى مۆتىۋەر دىنىي زاتلاردىن موللا تىيىپ ئاخۇنۇم، موللا غۇجىلاق ئاخۇنۇم، ئەيساق ئاخۇنۇم قاتارلىق كىشىلەر كېرىيە ھېيتگاھ جامەسىنى كېڭەيتىپ رېمونت قىلىش توغرىسىدا يەكەندىكى سەئىدىيە خانلىقىنىڭ، خانى ئابدۇللاخانغا بىر پارچە تەكلىپ سۇنىدۇ بۇ تەكلىپ خان تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىپ يەكەندىن مەخسۇس ئۇستىلار ئەۋەتىلىدۇ ھەم جامە ئەتراپىدىكى ئاھالىلار كۆچۈرۈ لۈ پ يەرلىك مۇسۇلمانلارنىڭ ئىقتىسادىغا تايىنىپ جامەنى ئىككىنچى قې تىم كېڭەيتىپ رېمونت قىلىپ چىق ىدۇ ئۇلار شۇ ۋاقىتتا يەكەندىن 10 تۈپ چىنار دەرىخىنى يۆتكەپ كېلىپ جامەنىڭ سەيناسىغا سالغان شۇڭا كىشىلەر بۇ جامەنى بىر مەزگىل« چىناربا »جامەسى دەپمۇ ئات اشقان ئاشۇ، چىنار دەرەخلىرىدىن بىر قانچە تۈپى تېخى يېقىنقى يىللارغا قەدەر مەۋجۇد بولۇپ كېيىنچە جامەنى كېڭەيتىشتە قۇرۇلۇشقا تاقىشىپ قالغانلىقتىن كېسىۋېتىلگەن ئىكەن 1947 يىلى كېرىيە ناھىيىسىنىڭ ھاكىمى ئىسمايىلخان كېرىيە تەۋەسىدىكى مۇنەۋۋەر دىنىي زاتلار ۋە ھەر قايسى يېزا بەگلىرىنى يىغىپ كېرىيە جامەسىنى كېڭەيتىپ ياساش ھەققىدە كېڭەش قىلىپ ھەممىنىڭ مۇۋاپىقەتچىلىكىنى ئالىدۇ شۇنداق قىلىپ كېرىيە جامەسىنىڭ قۇرۇلۇشى 1947 يىلى 10 ئايدا باش لىنىپ 1949 - يىلى پۈت ۈپ چىققان كېيىن 1985 يىلىدىن 1988 - يىلىغىچە يەنە رېمو نت قىلىنغان بولۇپ، ئاخىرقى 7 قېتىملىق چوڭ رېمونت 1997 يىلى باشلىنىپ 1998 يىلى پۈتكەن
2. ئىسلام دۇنياسىدىكى بەزى مەشھۇر بىلىم يۇرتلىرى
بۆلۈم: “2. ئىسلام دۇنياسىدىكى بەزى مەشھۇر بىلىم يۇرتلىرى”1) بەيتۇلھېكمەت (بيت الحكمة)
بۆلۈم: “1) بەيتۇلھېكمەت (بيت الحكمة)”مىلادىيىنىڭ يىلى ئابباسىيلار خەلىپىلىكى قۇرۇلغاندىن كېيىن، مۇسۇلمانلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاس ىيا، ئافرىقا ۋە ياۋروپالارغا قەدەر كېڭەيگەن ئىدى ئابباسىيلار خ ەلىپىنىڭ دەسلەپكى 100 ( يىلغا يېقىن دەۋرىدە 750 -يىلىدىن 842 -يىلىغىچە)، خۇسۇسەن خەلىپە ھا رۇن (رەشىد 786 يىلىدىن 809 -يىلىغىچە خەلىپىلىك قىلغان) ۋە خەلىپە مەئمۇ ( ن 813 -يىلىدىن يىلىغىچە خەلىپىلىك ق ىلغان) ھاكىمىيەت يۈگۈزگەن مەزگىلدە دۆلەتتە سىياسىي ۋە ئىق تىسادىي ئىشلارنىڭ ناھايىتى تىزلىكتە تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىي م ائارىپ، جەھەتتە دۇنياۋى خاراكتېرلىك گۈللىنىش مەيدانغا كەلگەن يۇنان، پارس، ھىندىستان رىم قاتارلىق ئەينى چاغدىكى مە دەنىيەتلىك ئەررنىڭ قەدىمىي پەن، مەدەنىيەت ۋە پەلسە پە مىراسلىرىنى يىغىپ، رەتلەپ ئەرەب تىلىغات ەرجىمە قىلىش ۋە تەتقىق قىلىش ئىشلىرى ب اشلىنىپ كەتكەن مۇشۇنداق بىر پەيتتە ئابباسىيلار تەرىپىدىن باغدادتا«بەيتۇل ھېكمەت » (ئىلىم– ھېكمەت ئورنى) تەسىس قىلىنىپ، ئى نسانىيەتنىڭ قەدىمىي يازما مەدەنىيىتىنى قېزىش، ساقلاپ ق، ېلىش تەتقىق قىلىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش جەھەتلەردە ئالەمشۇمۇل تۆھپىلەر يار ىتىلغ ان ت ەرجىمە ئىدارىسى، پەنلەر ئاكادېمىيىسى ۋە كۇتۇبخانا قاتارلىق ئورگانلاردىن تەركىب تاپقان«بەيتۇل ھېكمەت »ئەينى ۋاقىتتا مە ملىكەت خاراكتېرلىك ئۇنىۋېرسال ئىلمىي تەتقىقات مەركىزى بولغان (ئىدى خەلىپە ئەبۇ جەئپەر ئەل مەنسۇر 754 يىلىدىن 775 -يىلىغىچە خەلىپىلىك قىلغان ) ۋە خەلىپە ھارۇن رەشىدلەرنىڭ دەۋرىدە باغدادتا ئوردا تەرجىمە-تەتقىقات ئورگىنى ۋە خ ەلىپە كۇتۇپخانىسى تەسىس قىلىنغان ئىدى خەلىپە مەئمۇن دۆلەتنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدات ەرجىمە ۋە ئىلمىي تەتقىقات ھەرىكىتىنى تېخىمۇ جانلاندۇرۇش ئۈچۈن 830 -يىلى پەرمان چۈشۈرۈ، پ مىڭ سەر دىنار سەرپ قىلىپ، ئەسلىدىكى تەرجىمە ۋە تەتقىقات ئورگىنى ۋە ئوردا كۇتۇبخانىسى ئاساسىدا دۇنياغا تونۇلغان« بەيتۇل ھېكمەت »ئالىي بىلىمگاھىنى قۇرۇپ چىققان بۇ بىلىمگاھ ئىسلام دۇنياسىدا دۆلەت دەرىجىلىك تۇنجى ئۇنىۋېرسال ئىلمىيت ەتقىقات ئورگىنى ۋە ئالىي بىلىم يۇرتى بولۇپ ھېسابلىناتتى
2) قەرەۋىيىن ئۇنىۋېرستېتى (جامعة القرويين)
بۆلۈم: “2) قەرەۋىيىن ئۇنىۋېرستېتى (جامعة القرويين)”ماراكەشنىڭ فاس شەھىرىدىكى قەرەۋىيىن ئۇنىۋېرستېتىد ۇنيا تارىخىدا تۇنجى ئەڭ، دەسلەپ قۇرۇلغان ئەڭ قەدىمى بىلىم يۇرتى بولۇپ - ھىجرىي ( ە مىلادىيىنىڭ 859 )يىلى فاتىمە ئىسىملىك بىر ئايال تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان ھازىرغا قەدەر ئىلىم- مەرىپەت بۇلىقى بولۇپ كەلمەكتە ماراكەشنىڭ دۇنياغا تونۇلغان بىلىم ئادەملىرى، شۇن داقلا ھەر قايسى دىنلارغا مەنسۇپ بولغان تارىخىي شەخسلەرنىڭ كۆپلىرى بۇ ئۇنىۋېرستېتتا ئوقۇپ چىققان ئىكەن ئەرەبچە سانلارنى ياۋروپاغا كىرگۈزگەن يەھۇدىي پەيلاسوپى ۋە مەشھۇر دوختۇر مۇسا ئىبنى مەيمۇنمۇ بۇ ئۇنىۋېرستېتتا ئوقۇپ چىققان ئىكەن
(1) بۇ ئۇنىۋېرستېت شەرىئ ەت، ئەرەب تىلى، ئەقىدە قاتارلىق فاكۇتىتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئۇنىۋېرستېتتىن بېرىلىدىغان ئۇنۋانلار باكلاۋۇرلۇق، ماگىستىرلىق ۋە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانلىرىدۇر
3) ئەڭ قەدىمىي ئىسلام ئالىي بىلىمگاھى — ئەزھەر بىلىم يۇرتى (جامعة الأزهر الشريف)
بۆلۈم: “3) ئەڭ قەدىمىي ئىسلام ئالىي بىلىمگاھى — ئەزھەر بىلىم يۇرتى (جامعة الأزهر الشريف)”مىسىرنىڭ قاھىرە شەھىرىد ىكى ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ قەدىمى ئىسلام ئالىي دارىلفۇنۇنى بولۇپ، مىڭ يىلدىن كۆپرەك تارىخقا ئىگە مىڭ يىلدىن بۇ يان ئۇ« ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ قىبلىنامىسى»دېگەن شەرەپلىك نام بىلەن ئىسلام دۇنياسىدا شۆ ھرەت قازانغان، نۇرغۇن مۇسۇلمان پەرزەنتلىرى ئەزھەرگە بېرىپ بىلىم تەھسىل قىلىشنى ناھ ايىتى شەرەپ بىلگەنلىكتىن، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن بۇ قەدىمىي بىلىمگاھقا چەكسى ز يۇقىرى تىلەكلەر بىلەن يۈزلەنمەكتە جۈملىدىن ئۇيغۇر ئېلىدىن كېلىپ بۇ بىلىمگاھىدا ئىل ىم شەربىتى ئىچكەن ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىمۇ ئاز ئەمەس ھازىرمۇ بۇ بىلىمگاھتا 200 گە يېقىن ئۇيغ ۇر پەرزەنتى ئىلىم- تەھسىل قىلماقتا ئەزھەر مەسچىتى مىلادىيە 969، يىلى بىنا قىلىنىشقا باشلىنىپ 972 -يىلى 6 -ئاينىڭ 22 كۈنى شۇ ۋاقىتتا ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن فاتىمىيلەر تەرىپىدىن رەسمىي تاماملانغان ئەزھەر مەسچىتى دەسلەپ تە ھەم ئەمەل-ئىبادەت قىلىنىدىغان ھەم دىنىي ۋە پەننىي بىلىملەرت ەھسىل قىلىنىدىغان ئىسلام ئالىي دارىلفۇنۇنى، ھەم دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن ئۆلىمالار يىغىلىدىغان ۋە باشقا ئەررگە ئۆلىمالار ۋە دەۋەتچىلەر ئەۋەتىلىدىغان ئالىي ئىل ىم مەركىزى ئىدى كېيى نچە ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى تەسىس قىلىنىپ، دىنىي ۋە پەننىي بىلىملەر ئۆ تىلىدىغان ئىسلام بىلىم مەركىزىگە ئايلانغان مىلادىيە 1005 -يىلى ئەزھەردە دارۇلھىكمەت قۇر ۇلۇپ يالغۇز بىر تۈرلۈك مەزھەبنىڭ تەلىملىرىنى ئۆگىتىش ئەھۋالىغا خاتىمە بېرىلگەن، فى قھى مەزھەبلىرىدىن مە شھۇر تۆت مەزھەبنىڭ كىتاب لىرىمۇ ئايرىم ئوقۇتۇلىدىغان ھالغا كەلگەن يەنە شۇ يىلىسى پەلسەپە، تىبابەتچىلىك ۋە ھېسابقا ئوخشاش پەننىي ۋە ئەقلىي بىلىملەرمۇ ئوقۇتۇلۇشقا باشلىغان ئەسىرنىڭ بېشىدا، مىسىردا ئىلمىي ئىسلاھات باشلىنىپ، ھازىرقى زامان ئىلىملىرى ئەزھەرنىڭ دەرسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلىدۇ مەشھۇر ئىسلاھاتچى ئالىم مۇھەممەد ئابدۇنى ڭ تىرىشچانلىقى بىلەن 1895 يىلى«ئەزھەر يېتەكچىلىك ھەيئىتى» قۇرۇلىدۇ شۇنداقلا ئەزھەرنىڭ دەرسلىكلىرىگە ماتېماتىكا، فىزىكا، جۇغراپىيە، تارىخ، خەتتاتلىق قاتارلىق يېڭى دەرسلىكلەر كىرگۈزۈلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىناكارلىق، سانائەت مېدىتسىنا، دورىگەرلىك يېزا ئىگىلىك، سودا، چەتئەل تىللىرى ۋە ئاخبارات فاكۇلتىتلىرى تەسىس قىلىنىدۇ ئوقۇش پۈتتۈرۈش دىپلوملىرى باكلاۋر، ماگىستىر ۋە دوكتور دەرىجىل ىرىگە ئايرىلىدۇ
(1) ( ھازىر دۇنيانىڭ ھەممىلا يېرىدە بىردەك قوللىنىلىۋاتقان 1، 2، 3، 4، 5، ) دېگەن سانلار ئەسلىدە ئەرەبچە سانلار بولۇپ ھازىر كۆپىنچە ئەرەب دۆلەتلىرىدە قوللىنلىىۋاتقان سانلار ھىندىي سانلىرىدۇر ھازىر ئەزھەر ئۇنىۋ ېرسىتېتى دۇنيادىكى 100 مەشھۇر ئالىي مەكتەبنىڭ ئىچىدە 45 ئورۇندا تۇرىدۇ، ئۇ پۈتۈن دۇنيادىكى ئالىي مەكتەبلەرنىڭ تەرەققىياتىدا زور تۆھپى لەرنى قوشقان مەسىلەن: ھازىرقى زامان ئالىي مەكتەبلىرىدە يولغا قويۇلىۋاتقان ئاسسىستې نت (ياردەمچى ئوقۇتقۇچى)لىق تۈزۈمى 13 -ئەسى ردىلا ئەزھەردە كەڭ قوللىنىلغان ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇنىۋېرسال ئۇنىۋېرسىتېت بولۇپ، ئۇنىڭدا 26 ئالىي تەتقىقات ئورگىنى بار ھازىر مىسىردىكى ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا 43، ئوغۇل تالىپلار ئىنىستتوتى 18 قىزلار ئىنىستتوتى بولۇپ، ھازىرغا قەدەر جەمئى 61 ئىنىستتوت تەسىس ق ىلىنغان بۇ ئىنىستتو تلار مىسىرنىڭ ھەر قايسى رايونلىرىغا جايلاشقان« مىسىر دۆلىتى 2005 -يىللىق يىلنامىسى» دىكى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئەزھەر قۇرۇلغاندىن تارتىپ 2004 2005 -يىلىغىچە بو لغان ئارىلىقتا ئەزھەردە تەلىم ئالغان تالىپلار سانى 205 مىليون 9900 دىن ئاشقان 2004 2005 يىلى ئوقۇۋاتقان تالىپلار سانى 101 مىڭ 200 گە يەتكەن بۇنىڭ ئىچىدە 75 دۆلەتتىن كە لگەن چەتئەللىك تالىپلارنىڭ سانى 12 مىڭدىن ئاشقان ئەزھەر سىستېمىسىدىكى مەكتەب ۋە مەدرەسەىلەرنىڭ سانى 7100 گە يەتكەن ئەزھەر بىلىمگاھىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسى: www.azhar.edu.eg
4) نىزامىيە مەدرەسەسى (المدرسة النظامية)
بۆلۈم: “4) نىزامىيە مەدرەسەسى (المدرسة النظامية)”نىزامىيە مەدرەسەسى 1063 يىلى باغداد شەھىرىنىڭ يېنىدىكى تىگرىس دەرياسى بويىغا تەسىس قىلىنغان بولۇپ، ئۇتتۇرا ئەسىردىكى ئىسلام دۇنياسىنىڭ نوپۇزلۇق ئالىي بىلى مگاھى ۋە ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت مەركىزى ئىدى مۇسۇلمانلا رلا ئەمەس، غەربلىك نۇرغۇنلىغان كىشىلەر بۇ مەدرەسەدە ئوقۇپ ئالىم بولۇپ چىققان نىزامىيە مەدرەسەسى تۈرك سالجۇقلار دۆلىتىنىڭ سۇلتانى ئالىپ ئارىسلانغاننىڭ پەرمانى بىلەن باش ۋەزىر نىزامۇل مۇلك دېگەن كىشىنىڭ مەسئۇللىقىدا تەسىس قىلىنغان شۇڭا ب ۇ مەدرەسە ئۇنىڭن امى بىلەن«نىزامىيە مەدرەسەسى »د ەپ ئاتالغان شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە، ئىراقتىكى بەسرە، مۇسۇل شەھەرلىرىدىن ھالقىپ، نىشاپۇر، بەلەب، ھىرات، ئىسپاھان ق اتارلىق جايلاردا بۇ مەدرەسەنىڭ شۆبىلىرى قۇرۇلغان «نىزامىيە مەدرەسەسى »د ە، دىنىي دەرسلەردىن: قۇرئان ئىلمى، ھەدىس ئىلمى، ئىلمى، كالام، فىقھى ئىلمى، پەلسەپە قاتارلىق ئىلىملەر ئوقۇتۇلغان بولۇپ ئەبۇل ھەسەن ئەشئەرىينىڭ ئەقىدە ئىلمى بىلەن ئىمام شافىئىينىڭ فىقھىي ئىلمى سالماقلىقنى ئىگىلەيتتى مەدە نىيەت دەرسلىرىدىن: ئەرەب تىلى، ئەرەب گرامماتىكىسى، ئىستىلىستىكا، تارىخ، جۇغراپىيە ئەدەبىيات، ئاسترونومىيە ۋە تىبابەت قاتارلىقلار ئۆتۈلەتتى فاتىمىيلەر مىسىردا ئەزھەر بىلىمگاھىنى تەسىس قىلىپ، ئۇنىڭدا شىئە ئەقىدىسىنى تەرغىب قىلغانلىقى ئۈچۈن نىزا مىيە مەدرەسەسىدە ئەھلى سۈننىي ئەقىدىسى ئوقۇتۇلاتتى 14 -ئەسىردە مەشھۇر سۇيياھ ئىبنى بەتتۇتە باغداتنى زىيارەت قىلغاندا، نىزامىيە مەدرەسەسى مەۋجۇد ئىكەن غەرب دۇني اسىدا مەكتەب دېگەن نەرسە بارلىققا كەلمىگەن شۇ زامانلاردا، نىزامىيە مەدرەسەسى سالجۇقلار ۋە ئابباسىيلار سۇلالىسىغا زور تۈركۈم دىنىي ئۆ لىما، قازى، ئالىم، تېۋىپ ۋە مەمۇر ئەمەلدارلارنى يېتىشتۈ رۈپ بېرىش جەھەتتە چوڭ رول ئوينىغان ئىكەن
5) مەدرەسە مۇستەنسىرىيە (المدرسة المستنصرية)
بۆلۈم: “5) مەدرەسە مۇستەنسىرىيە (المدرسة المستنصرية)”مەدرەسە مۇستەنسىرىيە ئابباسىيلار خەلىپىسى ئەبۇ جە ئف ەر ئەل مەنسۇر مۇستەنسىر بىللا ( ھ ئاللاھتىن ياردەم سورىغۇچى) نىڭ بىۋاسىتە پەرمانى بىلەن باغداتتىكى دىجلە دەرياسىنىڭ يېنىغا بىنا قىلىنغان ئەڭ قەدىمى بىلىمگاھتۇر مەزكۇر مەدرەسە 1227 -يى لى قۇرۇلۇشقا باشلاپ 1233 يىلى 4 ئايدا رەسمىي دەرس باشلىغان مەدرەسەنىڭ پۈتۈپ چىقىشىغا 700 مىڭ دىنار سەرپ قىلىنغان مەدرەسە مۇستەنسىرىيەدە قۇرئان ئىلمى، ھەدىس ئىلمى، فىقھى، تىبابەت ئىلمى ۋە ئىلمى ھ ېساب قاتارلىق ئىلىملەرنى ئۆگىتىشكە زور ئەھمىيەت بەرگەن بۇ مەدرەسەنىڭ ئالاھى دىكى شۇكى، ئۇنىڭدا مەشھۇر تۆت مەزھەبنىڭ كىتابلىرى دەرسلىك قىلىنغان 1063 -يىلى قۇرۇلغان نىزامىيە مەدرەسەسىمۇ 300 يىللىق ئىلغار تە جرىبىلىرى ب ىلەن 1335 يىلى مەدرەسە مۇستەنسىر ىيەگە قۇش ۇۋېتىلگەن، شۇنداق قىلىپ بۇ مەدرەسە كۈندىن-كۈنگە روناق تېپىپ ئىسلام دۇنياسىدا ئەڭ داڭلىق مەدرەسە بولۇپ قالغان موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ باغدادقا تاجاۋۇز قىلىش ( ى 1258 يىلى) سەۋەبى بىلەن بىر يىلدەك ئوقۇتۇشنى توختىتىپ قويغان كېيىن تېمۇرلەڭنىڭ باغدادقا ئىككى قېت ىم تاجاۋۇز قىلىشى ( 1392 يىلى بىلەن 1400 -يىلى) بىلەن مۇستەنسىرىيە مەدرەسەسى باشقا مەدرەسەلەر بىل ەن بىرلىكتە تاقىلىپ قالغان بۇ سەۋەبتىن بىر مۇنچىلىغان ئۆلىمالار، مۇدەررىسلەر مى سىر شام قاتارلىق ئىسلام ئەللىرىگە كېتىپ قالغان شۇنىڭ بىلەن بۇ مەدرەسەدىكى ئوقۇ ۋە ئوق ۇتۇش، ئىشلىرى ئىككى ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت توختاپ قېلىپ 1589 - مىلادىيە يىلىغا كەلگەندە قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ، مىلادىيە 1638 -يىلغا كەلگەندە رەسمىي تاقىلىپ قالغان
6) دارۇلھەدىس خەيرىيەت بىلىمگاھى (دار الحديث الخيرية)
بۆلۈم: “6) دارۇلھەدىس خەيرىيەت بىلىمگاھى (دار الحديث الخيرية)”مەككە مۇكەررەمە شەھىرىدىكى دارۇلھەدى س بىلىمگاھى 1933 يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ قۇرغۇچىسى پادىشاھ ئابدۇلئەزىزنىڭ ئەمرى بىلەن قۇرۇلغان بولۇپ، ب ۇ بىلىمگاھ ھەر قايسى ئىسلامىي بىلىملەردە ئالىملارنى يېتىشتۈرۈپ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا ئەۋەتىشنى مەقسەت ۋە غايە قىلغان ھازىر دارۇلھەدىس بىلىمگاھىدا تىن كۆپرەك مەملىكەتنىڭ بالىلىرى ئوقۇيدۇ، ئومۇمىي ئوقۇغۇچى سانى 2008 يىلى 3000 غا يەتكەن ھەقسىز بىلىم بېرىدىغان بۇ بىلىمگاھتا ئوقۇغۇچىلارنىڭ يېتىپ قوپىشى، دەرسلىك كىت ابلىرى بۇ بىلىمگاھ تەرىپىدىن تەمىن ئېتىلىدۇ ئۆيلۈك- ئوچاقلىق ئوقۇغۇچىلارغا ھەر ئايدا 130، دوللار بويتاق ئوقۇغۇچىلارغا 70 دوللار مىقدارىدا ئوقۇش پۇلى بېرىلىدۇ
**
دارۇلھەدىس بىلىمگاھىنىڭ دەرسلىكلىرى:
:**
دارۇلھەدىس بىلىمگاھىنىڭ دەرسلىكلىرى ئاساسەن ئىسلامىي بىلىملەرگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، پەننى بىلىملەرمۇ بار مەسىلەن: قۇرئان كەرىمنى تولۇپ يادلاش، تەپس ىر ۋە، قۇرئاننى توغرا قىرائەت قىلىش بىلىملىرى، ھەدىس ۋە ھەدىس ئىلىملىرى، ئەقىدە ئىلىملىرى شەرىئەت ۋە قانۇنشۇناسلىق بىلىملىرى، ئەرەب تىلى بىلىملىرى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالى ۋە ئىسلام تارىخى، دۇنيادىكى دىنلار ۋە مەزھەپلەر ھەققىدە بىلىملەر، كىش ىلەرنى ئىسلامغا دەۋەت قىلىش ئۇسۇلى قاتارلىقلاردىن تاشقىرى، تارىخ، جۇغراپىيە، ماتېماتىكا قاتارلىق پەننىي دەرسلىكلەر ئوقۇتىلىدۇ
دارۇلھەدىس بىلىمگاھىنىڭ سىنىپلىرى:
دارۇلھەدىس بىلىمگاھى باشلانغۇچ، تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ، ئىنىستىتوت ۋە فاكۇلتېتلاردىن تەركىپ تا پقان بولۇپ، باشلانغۇچ مەكتەپ 6، يىللىق تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ 3 يىللىق، ئىنىستىتوت 3 يىللىق، فاكۇلتېت 4 يىللىق بولۇپ، دارۇلھەدىسنىڭ دىپ لومى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ ھەرقايسى خەلقئارالىق ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ دىپلوملىرى بىل ەن بىر ئورۇندا تۇرىدۇ ۋە ئوخشاش دەرىجىدە ق وبۇل قىلىنىدۇ.دارۇلھەدىس بىلىمگاھىدا ھازىرغا يېقىن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ئوقۇيدۇ
**
دارۇلھەدىس بىلىمگاھىغا قوبۇل قىلىش شەرتلىرى:
:**
(1 ) ئوقۇغۇچ ىنىڭ مۇسۇلمان، ئەخ لاقى گۈزەل، دىنىغا مۇستەھكەم ۋە تەقۋا بولىشى
(2) ئوقۇغۇچىنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستانلىق ياكى سەئۇدى ئەرەبىستانىدا قانۇنلۇق تۇر ۇش رۇخسىتى)(ئىقامەتگە ئىگە ب و لىشى
(3) ئوقۇغۇچىنىڭ ئۆزىنى ئوقۇشقا ئاتىغان بولۇپ، ئوقۇشتىن باشقا خىزمەت، ھۈنەر- كەسى پ ۋە تىجارەت ئىشلىرىدىن قول ئۈزگەن بولىشى
(4 ) ئوقۇغۇچىنىڭ ئىنتىزامچان بو لۇپ، دارۇلھەدىس بىلىمگاھىدىكى مەسئۇللارغا تول ۇق ئىتائەت قىلىشقا ئەھدە بېرىشى
(5) ئوقۇغۇچىنىڭ قۇرئان كەرىمنى توغرا ئوقۇيدىغان ۋە چىرايلىق خەت يازالايدىغان بولىشى
(6) ئوقۇغۇچىنىڭ تەن ساقلىقى جايىدا ئىكەنلىكىگە رەسمىي تىببىي ئورگاندىن ئىسپات خېتى ئېلىپ كېلىشى
(7) تولۇقسىزدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ باشلانغۇچ مەكتەپتىنىڭ ئاخىرقى يى لىدا، دىن كەم دەرىجە ئالمىغان بولىشى
(8) تولۇقتا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ تولۇقسىزنىڭ ئاخى رقى يىلىدادىن كە م دەرىجە ئالمىغان بولىشى
(9) فاكۇلتېتتا ئوقۇماقچى بولغان ئوق ۇغۇچىنىڭ تولۇقنىڭ ئاخىرقى يىلىدا 75 دىن كە م نومۇر ئالمىغان بولىشى ( )ئوقۇغۇچىنىڭ ياش ئۆلچىمىدە، تولۇقسىز ئوتتۇرىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىن ىڭياشتىن كىچىك 18 ياشتىن چوڭ، تولۇق ئوتتۇرىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ 15 ياشتىن كىچىك 20 ياشتىن چوڭ، فاكۇلت ېتتا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ 18 ياشتىن، كىچىك 30 ياشتىن چوڭ بولماسلىقى ( ) تولۇقسىز ئوتتۇرىنىڭ بىرىنچى يىللىقىدا ئوقۇماقچى بولغا ئوقۇغۇچىنىڭ 3، پارىدىن ئىككىنچى يىللىقىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ 6 پارىدىن، ئۈچىنچى يىللىقىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچى نىڭ 9 پارىدىن، تۇلۇق ئوتتۇرىنىڭ بىرىنچى يىللىقىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ 12 پارىدىن، ئىككىنچى يىللىقىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ 15، پارىدىن ئۈچىنچى يىللىقىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىنىڭ 18 پارىدىن، فاكۇلتېتنىڭ بىرىنچى يىللىقىدا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇ غۇچىنىڭ 21 پارىدىن كۆپرەك قۇرئان يادلىغان بولىشى ( ) ئوقۇغۇچىنىڭ پۈتتۈەگەن مەكتىبى بىلەن دارۇلھەدىسقا كىرمەكچى بولغان ۋاقتى ئوتتۇرىسىدا 2 يىلدىن كۆپ ۋاقىت ئۆتمىگەن بولىشى ( ) بىرەر مەكتەپتىن ئەخلاقىي يېتەرسىزلىك سەۋەبلىك قوغلانغان بولماسلىقى
( 14) دارۇلھە دىس بىلىمگاھىدا ئوقۇشقا كىرىش ئۈچۈن تەلەب سۇنغۇچىنىڭ 4 پارچە رەسىم، دارۇلھەدىستىكىلەر تونۇيدىغان ئىككى مەشھۇر ئالىمنىڭ تونۇشتۇرۇش خېتى، ئۆزى نامىد ىن بىر تەلەب خېتى، دىپلومىنىڭ ئەسلىسى، كىملىك گۇۋاھنامىسىنىڭ ياكى سەئۇدى ئەرەبىست انىدا )تۇرۇش رۇخسىتى (ئىقامەتنى ڭ ۋە پاسپورتىنىڭ سۈرىتى قاتارلىقلارنى ھازىرلاپ دارۇلھەدىس قوبۇلخانىسىغا تەقدىم قىلىشى تەلەب قىلىنىدۇ
7) ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتى (جامعة أم القرى)
بۆلۈم: “7) ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتى (جامعة أم القرى)”سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ مەككە مۇكەررەمە شەھىرىدىكى ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتى 1967، يىلى تەسىس قىلىنغان بولۇپ 1926 -يىلى مەككىدە قۇرۇلغان«ئىلمىي ئىنىستتوت»، 1936 يىلى«دەۋەتچىلەرنى يېتىشتۈرۈش ئىنىستتوتى » ۋە 1958 يىلى تائىف شەھىرىدە قۇرۇلغان«دارۇ تەۋھىد» قاتارلىق بىلىمگاھلارنىڭ خۇلاسىسى سۈپىتىدە بارلىققا كەلگ ەن ئەڭ مەشھۇر ئۇنىۋېرستېتلەرنىڭ بىرىدۇر
ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ فاكۇلتېتلىرى ۋە شارائىتلىرى:
ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتى شەرىئەت، ئىسلام تەتقىقاتى، ئەرەب تىلى، دەۋەت، تىبابە، ت قاتارلىق فاكۇلتېتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغاننىڭ سىرتىدا، ئىنىنېرلىق، جەمئىيەتشۇنا، سلىق بىناكارلىق، دورىگەرلىك قاتارلىق جەمى 22 فاكۇلتېتنى ئۆز ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ 2300 مۇ ئەللىم ئىشلەيدۇ ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتى سەئۇدى ئەرەبىستان ى تەۋەسىدە فاكۇلتېتلىرى ئەڭ كۆپ بولغان ئۇنىۋېرستېت ھېسابلىنىدۇ ھازىر ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتى ئوقۇغۇچىلارغا يىلدا بىر قېتىم ۋەتىنىگە بېرىپ كېلىش ئۈچۈن ھەقسىز بىلەت ئېلىپ بېرىش، ئۇقۇغۇچىلارغا ئايدا 240 دوللار ياردەم پۇلى بېرىش دەرسلىك كىتاب لارنى ھەقسىز بېرىش، ئۇقۇغۇ چىلارنى ڭ يېتىپ قوپىدىغان جايلىرىنى تەم ىن ئېتىش ۋە قوبۇل قىلىش شەرتلىرى قاتارلىقت ەرەپلەردە، سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ باشقا ئۇنىۋېرستېتلىرىگە ئوخشايدۇ ھازىر ئۇممۇلقۇرا ئۇنىۋېرستېتىدە 10 دىن كۆپ رەك ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ئىلىم تەھسىل قىلماقتا: ئۇنىۋېرستېتنىڭ رەسمىي تور ئادرېسىwww.uqu.edu.sa
8) مۇھەممەد ئىبنى ئەلى سەنۇسى ئۇنىۋېرستېتى (جامعة محمد بن علي السنوسي)
بۆلۈم: “8) مۇھەممەد ئىبنى ئەلى سەنۇسى ئۇنىۋېرستېتى (جامعة محمد بن علي السنوسي)”(جامعة محمد بن علي السنوسي)
بۇ ئۇنىۋېرستېت 1841 -يىلى لى ۋ ىيە جۇمھۇرىيىتىدە تەسىس قىلىنغان بولۇپ ىي ۋ لى ىدە تەسىس قىلىنغان ئىككىنچى ئۇنىۋېرسىتېت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 70 يىللىرىدىن كېيىن بۇ ئۇنىۋېرستېت ئىسلامىي بىلىملەرنى ئۆگىتىشتىن تاشقىرى ئىنسانىي ئىلىم لەرنىمۇ ئۆگىتىدىغ ان بولۇپ ئۆزگەرتىلگەن ۋە نامى ئۆمەر مۇختار ئۇنىۋېرستېتىد ەپ ئۆزگەرتىلگەن ىي ۋ لىە ۋە چەتئەرردىن ئوقۇغۇچىلار كېلىپ بۇ ئۇنىۋېرستېتتا بىلىم تەھسىل قىلىدۇ
9) مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتى (الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة)
بۆلۈم: “9) مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتى (الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة)”مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدىكى«ئىسلام ئۇنىۋېرستېتى » 1961 يىلى 9 ئايدا قۇرۇلغان بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەر ق ايسى جايلىرىدىن ئوقۇغۇچىلار كېلىپ ئىلىم تەھسىل قىلىدۇ ب ۇ ئۇنىۋېرستېتنىڭ تەركىبىدە تولۇقسىز ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەبلەرمۇ بار ئىسلام ئۇن ىۋېرستېتىدە شەرىئەت، دەۋەت، قۇرئان ئىلمى، ھەدىس، ئەرەب تىلى قاتارلىق فاكۇلتېتلار بار ئۇن ىڭ تەركىبىدە يەنە«ئەرەب ئەمەس م ىللەتلەرگە ئەرەب تىلىنى ئۆگىتىش ئېنىستتوتى»، بولۇپ 1966 يىلى قۇرۇلغان مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىنىڭ سىنىپلىرى تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ 3 يىللىق، ئىنىستىتوت 3 يىللىق، فاكۇلتېت 4، يىللىق بولۇپ ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىنىڭ دىپلومى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ ھەرقايسى خەلقئار الىق ئۇنىۋېرسىت ېتلىرىنىڭ دىپلوملىرى بىلەن بىر ئورۇندا تۇرىدۇ ۋە ئوخشاش دەرىجىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. ئۇنىۋېرستېتىدا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى سەئۇدى ئەرەبىستانى تەۋەس ىدىكى ھەر قايسى ئۇنىۋېرستېتلەردە ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ سانىدىن ئالاھىدە كۆپ بولۇپ، ھازىر بۇ ئۇنىۋېرستېتتا 50 دىن كۆپرەك ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ئىلىم تەھسىل قىلماقتا
مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىنىڭ تەمىنلىشى:
بۇ ئۇنىۋېرستېتتا ئوقۇغۇچىلارنىڭ يېتىپ قوپىشى، دەرسلىك كىتابلىرى ئۇنىۋېرستېت تەرىپىدىن تەمىن ئېتىلىدۇ فاكۇلتېتتا ئوقۇۋاتقانلارغا ھەر ئايدا دوللار، تو لۇق ئوتتۇرىدا ئوقۇۋاتقانلارغا 100 دوللار، تولۇقسىزدىكىلەرگە 80 دوللار ياردەم پۇلى بېرىلىدۇ ئەم ما ماگېستىرلىق ۋە دوكتورلۇقتا ئوقۇۋاتقانلارغا 240 دوللار بېرىلىدۇ فاكۇلتېتتا ۋە ماگېستىرلىق دوكتۇرلۇقتا ئوقۇۋاتقانلارغا يىلدا بىر قېتىم 226 دوللار كىتا پ پۇلى بېرىلىدۇ ئۆ يلۈك- ئوچاقلىق ئوقۇغۇچىلارغا ئايرىم ئۆي تەمىن ئېتىلىدۇ ئەلاچى ئوقۇغۇچىلارغا يىلدا ب ىر قېتىم 300 دوللار ئەتراپىدا مۇكاپات پۇلى بېرىلىدۇ ئۇقۇغۇچىلارغا ھەر يىلى يازلىق تەتى ل مەزگىلىدە ۋەتىنىگە بېرىپ كېلىشى ئۈچۈن ھەقسىز ئايروپىلان بېلىتى ئېل ىپ بېرىدۇ
**
مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىغا قوبۇل قىلىش شەرتلىرى:
:**
(1 ) ئوقۇغۇچىنىڭ تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگەن دىپلومى بولىشى ۋە ئۇنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستانىدا ياكى باشقا دۆلەتلەردە كۈچكە ئىگە دىپلوم بولىشى
(2) ئوقۇغۇچىنىڭ قولىدا چەتكە چىقالايدىغان پاسپورت تەييار بولىشى
(3) تولۇق ئوتتۇرىنىڭ دىپلومىنى ئالغان ۋاقتتىن 5 يىلدىن كۆپ ۋاقىت ئۆتمىگەن ب ولىشى
(4 ) ئوقۇغۇچىنىڭ ئەخلاقى گۈزەل، ئۆزى چىۋەر بولىشى
(5 ) ئوقۇغۇچىنىڭ تەن ساقلىقى جايىدا بولۇپ، ئۇنىۋېرستېتنى ئوقۇشقا لاياقەتلىك ب ولىشى
(6 ) ئوقۇماقچى بولغان كىشى بىرەر ئورگاننىڭ كادىرى بولسا، ئىش ئورنىدىن ئۇنىڭ ئۇنىۋېرستېتنى ئوقۇشقا رۇخسەت بېرىلگەن بولىشى
(7 ) ئوقۇغۇچىنىڭ باشقا بىرەر ئۇنىۋېرستېتتىن قايسىبىر سەۋەب بىلەن قوغلانغان بولماسلىقى
(8) ئوقۇغۇچىنىڭ يېشى ق وبۇل قىلىنغا ۋاقىتتا 25 ياشتىن چوڭ بولماسلىقى
(9 ) ئوقۇغۇچىنىڭ مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتى بەلگىلىگەن شەرتلەرنى تولۇقلىغان بولىشى ۋە ئۇنىۋېرستېت ئىنتىزامىغا رىئايە قىلىشقا ئەھدە بېرىشى
( 10) ئۇنىۋېرستېتنىڭ قۇرئان كەرىم فاكۇلتېتىغا كىرمەكچى بولغان ئوقۇغۇچىنى ڭ قۇر ئان كەرىمنى تولۇق يادقا ئالغان بولىشى
( 11) ئوقۇغۇچىغا ئۆزى ئوقۇغان مەكتەبتىكى ئۇستازى بىر پارچە ۋە تونۇلغان ئۆلىمالاردىن بىرەرسى يەنە بىر پارچە تونۇشتۇرۇش خېتى يېزىپ بېرىشى يۇقىرىقى شەرتلەرنى ھازىرلىغان ئوقۇغۇچى ئېنتېرنېتتىن تۆۋەن دە بېرىلىدىغانر ئاد ېسقا كىرىپ، تەلەب قىلىنغان جەدۋەررنى تولۇق تولدۇرۇپ، كېرەكلىك ھۆججەتلەرنى سكاين ق ىلىپ سېلىپ، ئۆزىنىڭ تېلېفون نومىرىنى ۋە ئېلخەت ئادرېسىنى يېزىپ ئەۋەتىدۇ تەلەب ئاۋغ ۇست ئايدىن بۇرۇن ئەۋەتىلىدۇ ۋە ھەر يىلى سىنتەبىر ئېيىدا ئۇنىۋېرستېتكە قوبۇل قىلىن غانلىقن ەتىجىسى ئېلان قىلىنىدۇ ۋە ئوقۇغۇچىنىڭ ئېلخەت ئادرېسىغا يېتىپ كېلىدۇ: مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسىwww.iu.edu.sa.com
10) تۈركىيىدىكى ئىمام-خاتىب ئىنىستىتۇتى (İmam Hatip Lisesi)
بۆلۈم: “10) تۈركىيىدىكى ئىمام-خاتىب ئىنىستىتۇتى (İmam Hatip Lisesi)”تۈركىيىدىكى ئىمام، خاتىب ئىنىستتوتلىرىنىڭ تارىخى 1913 -يىلى تۈرك ىيىدە مەسجىد لەرنىڭ ئىمام ۋە خاتىبلىرىنى يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن قورۇلغان«مەدرەسەتۇل ۋائىزىن»، ، كېيىنچە«مەدرەسەتۇل ئىرشاد» دەپ ئاتالغان قەدىمىي مەدرەسەلەرگىچە يېتىپ بارىدۇ كېيىنچە بۇ مەدرەسەلەر«مەدرەسەتۇل ئەئىممە ۋەل خۇتەبا» (يەنى ئىمام ۋە خاتىبلارنى يېتىشتۈرۈش مەكتىبى) دەپ ئاتالغان ۋە 1924 -يىل 3 مارت كۈنىگىچە شۇ بويىچە داۋام قىلغان 1924 -يىلىدىن ئېتىبارەن بۇ مەكتەب لەرنىڭ سانى كۆپەيتىلىپ تۈركىيىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا 29 غا چىقىرىلغان بىراق بۇ مەكتەبلەرنىڭ ئىلگىرىكى ئالاھىدىلىكلىرى يوقالغان بولۇپ، مۇئەللىملىرى دىنىي ئىلىملەردىن خەۋىرى بولمىغان ئادەملەر بولغانلىقتىن، دەرس ۋاقىتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى چەتئەل تىلى ۋە باشقا ئىلىملەرنى ئۆگىتىش بىلەن ئۆتەتتى، دىنىي دەرسلەر يوقنىڭ ئورنىغا چۈشۈپ قالغان ئىدى چۈنكى ئۇ ۋاقىتتا بۇ مەكتەبلەرنىڭ غايىسى ئوقۇغۇچىلارنى تۈركىيە جۇمھۇرىيىت ىنى سۆيىدىغان ۋە دىنىي پائالىيەتنى دۆلەت قانۇنىغا كۆرە ئېلىپ بارىدىغان قىلىپ تەربىيىلەپ چىقىش بولۇپ، دىن ئىككىنچى پىلاندا ئىدى 1930 يىللارغا كەلگەندە بۇ مەكتەبلەر تاقىۋېتىلگەن 1949 يىلىغا كەلگەندە، بۇ مەكتەبلەر تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ، ئەسكەرلىك تەربىيى سىنى ئېلىپ بولغان ئوقۇغۇچىلارغا 10 ئايلىق كۇرس بېرىش سۈپىتىدە قايتا ئېچىلغان 1972 يىلى 22، ماي كۈنىدىن ئېتىبارەن« ئىمام ۋە خاتىبلارنى يېتىشتۈرۈش مەكتەبلىرى» تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگەنلەرنى قوبۇل قىلىدىغان 4 يىللىق ئىنىستتوتقا ئۆزگەرتىلىپ، نامى« «Imam Hatip Liseleri دەپ ئاتىلىدىغان بولغان ۋە 1974 يىلىدا بۇ ئىنىستتوتلارنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ بۆلۈملىرىمۇ ئېچىلىغانيېڭىدىن 29 ئىنىستتوت ئېچىلىپ، سانى 101 گە چىققان بۇ مەكتەبلەر شۇ ۋاقىتتىن ھازىرغىچە بۇ ئىسىم بىلەن ئاتىلىپ كەلمەكتە 1976 -يىلى قىزىنى« ئىمام ۋە خاتىب ئىنىستتوتى» دا ئوقۇتۇش يولىدا ھۆكۈمەتكە ئەرز سۇنغان بىر ئادەمنىڭ سەۋەبى بىلەن رەسمىي قانۇن چىقىرىلىپ، بۇ ئىنىستتوتلارغا قىزلارمۇ قوبۇل قىلىنىدىغان بولغان 1980 -يىلىدىكى ئەسكەر ئىنقىلابىدىن كېيىن، بۇ ئىنىستتوتلارنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ خالىغان ئۇنىۋېرستې تلەرگە كىرىش ھەققى ئېتىراپ قىلىنغان شۇ ۋاقىتتىن ئىلگىرى ئۇلار پەقەت ئۇنىۋېرستېتلەرنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتلىرىغىلا كىرەلەيتتى 1997 -يىلى 16 ئاۋغۇست كۈنى باش مىنىستىر مەسئۇد يىلمازنىڭ بۇيرۇقى بىلەن 4306 نومۇرلۇق قانۇن چىقىرىلىپ، بالىلارنى 8 يىللىق مەجبۇرى ئوقۇتۇش قارارى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن« ئىمام ۋە خاتىب ئىنىستتوتى»، نىڭ ئوتتۇرا مەكتەبلىرى تاقىۋېتىلىپ 4 يىللىق ئىنىستتوتلا قالغ ان شۇنداق قىلىپ«ئىمام ۋە خاتىب مەكتەبلىرى» 8 يىللىقتىن 4 يىللىققا چۈشۈپ قالغان ھازىرغىچە ئەھۋال شۇ بويىچە داۋام قىلماقتا
تۈركىيىدىكى ئىمام-خاتىب ئىنىستىتۇتىنىڭ دەرسلىكلىرى:
تۈركىيىدىكى ئىمام، خاتىب ئىنىستتوتىنىڭ دەرسلىكلىرى ئاساسەن دىنىي دەرسلىكلەر بولۇپ، ئىمان، ئىسلام ۋە ئەخلاقتىن باشلاپ، ئىسلام مەدەنىيىتى، ئىبادەتلەرنىڭ قائ ىدە- سىتېملىرى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت بولۇپ، ھەر قايسى ئىنىستتوتلاردا ئوقۇتىلىدىغان پەننىي دەرسلىكلەرنىمۇ ئوقۇيدۇ ئىمام ۋە خاتىپ ئىنىستتوتىنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلار تۈرك ىيىدىكى ئۇنىۋېرستېتلەردىن ئۆزلىرى خالىغانلىرىغا ئىمتىھان بېرىپ كىرەلەيدۇ: ئىمام ۋە خاتىب ئىنىستتوتىنىڭ مۇئەللىملىرىنىڭ تور ئادرېسى tmeni.com re www.imamhatipog
11) تۈركىيىدىكى ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرى (İlahiyat Fakülteleri)
بۆلۈم: “11) تۈركىيىدىكى ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرى (İlahiyat Fakülteleri)”تۈركىيىدىكى ئۇنىۋېرستېتلەرنىڭ تەركىبىدە داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان« ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرى»، دىنىي دەرسلەر ئۆتۈلىدىغان فاكۇلتېتلار بولۇپ 1925 -يى لى 7- ئۆكتەبىر كۈنى«دارۇلفۇنۇن»غا قوشۇۋېتىلگەن قەدىمىي مەدرەسەلەردىن«فاتىھ»ۋە«سۇلايمانىيە» مەدرەسەلىرىنىڭ داۋامى ھېسابلىنىدۇ شۇ يىلى بۇ مەدرەسەلەر«دارۇلفۇنۇن» نىڭ ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرى سۈپىتىدە داۋام قىلغان بولسىمۇ 1933 يىلى رەسمىي تاقىۋېتىلگەن 1992 يىلى ئىستانبۇل ئۇنىۋېرستېتى
( 1) تەركىبىدە يېڭىدىن«ئىلاھىيات فاكۇلتېتى» ئېچىلغان 1996 يىلىغا
(1) س ئى تانبۇل ئۇنىۋېرستېتى تۈركىيىنىڭ ئەڭ قەدىمىي ئۇنىۋېرستېتلىرىدىن بىرى ۋە ئەڭ دەسلەپ قۇرۇلغان ئۇنىۋېرستېت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ تۈركىيىدە ئوسماننىيلارنىڭ سۇلتانى ئىككىنچى ئابدۇلھەمىدخاننىڭ پەرمانى بىلەن 1900 -يىلى 31 ئاۋغۇست كۈنى«دارۇلفۇنۇن »نامىدىكى تۇنجى ئۇنىۋېرستېت ئېچىلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىۋېرست تې 1933 يىلىغىچە «دارۇلفۇنۇن ئۇنىۋېرستېتى»دېگەن نامى بىلەن ئاتىلىپ كېلىپ، شۇ يىلى 1- ئاۋغۇست كۈنىدىن ئېتىبارەن 2252 نومۇرلۇق مەخسۇس قارار بىلەن«ئىس تانبۇل ئۇنىۋېرستېتى» گە ئۆزگەرتىلگەن كەلگەندە، ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرىدا باكلاۋۇرلۇقتىن باشقا يەنە ماگېستىرلىق ۋە دوكتورلۇق ئۇنۋانلىرى بېرىلىدىغان ھازىر تۈركىيىنىڭ ھەر قايسى شەھەر ۋە ۋىلايەتلىرىدىكى ئۇنىۋېرس تېتلەرنىڭ تەركىبىدە ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرى كۆپتۇر تۈركىيىدىكى ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرىنىڭ سانى 32 گە، ئوقۇغۇچى سانى 72000 گە يەتكەن
ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرىنىڭ دەرسلىكلىرى:
تۈركىيىنىڭ ئىلاھىيات فاكۇلتېتلىرىدا، ئوقۇتۇلىدىغان دەرسلىكلەر تەپسىر، ھەدىس فىھى ۋە بۇلا رنىڭ ئۇسۇللىرى، ئىلمى كالام، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمىھالى ئاساسل ىق دەرسلىكلەر بولۇپ، ئەرەب ئەدەبىياتى، پەلسەپە، ئەخلاق، ئىسلام تارىخى، دىنلار تارىخى قاتارلىقلار دەرسلىكلەرمۇ ئۆتۈلىدۇ بۇلاردىن باشقا ئەرەب، پارس، ئېنگىلىز ۋە فرا نسۇز تىللىرىمۇ بۇ فاكۇلتېتلارنىڭ دەرسلىكلىرى ئىچىدىن ئورۇن ئالماقتا
12) مالايشىيا خەلقئارا ئىسلام ئۇنىۋېرستېتى (International Islamic University Malaysia)
بۆلۈم: “12) مالايشىيا خەلقئارا ئىسلام ئۇنىۋېرستېتى (International Islamic University Malaysia)”مالايشىيا خەلقئارالىق ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئورنى مالايشىيا پايتەختى كولالا مپۇر شەھىرىنىڭ شىمالىدىكى گۇمباك شەھىرىدە بول ۇپ، بۇ ئۇنىۋېرستېت 1983 يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانى، تۈركىيە، پاكىستان، مالدىف قاتارلىق دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا ئىسلام ق ۇرۇلتىيىن ىڭ ياردىمى بىلەن تەسىس قىلىنغان بو ئۇنىۋېرستېت ئىسلامىي بىلىملەردىن باشقا، ئىجتىمائىي مېدىتسىنا، دارىگەرلىك ۋە پەن-تېخنىكا بىلىملىرى نىمۇ ئۆگىتىدۇ ئۇنىۋېرستېتنىڭ رەسمىي تىلى ئېنگىلىز تىلىدۇر مالايشىيا خەلقئارا ئىسلام ئۇنىۋېرستېتى ئىسلام ئەللىرى ئىچىدە بىلىم سەۋىيىسىنىڭ يۇقىرىلىقى ۋە ھەر جەھەتتىن ئىلغارلىرى بىلەن داڭق چىقارغان ئەڭ مەشھۇر ئۇنىۋېرس تېت بولۇپ، ئىسلام دۆلەتلىرىدىن تاشقىرى ئامېرىكاياۋروپا ۋە ئاۋۇستىرالىيىلەردىن ئوقۇغۇچىلار كېلىپ ئىلىم تەھسىل قىلماقتادىن كۆپرەك دۆلەتتىن بالىلار كېلىپ ئوقۇيدۇ ئا نا ۋەتىنىمىزدىن كېلىپ بۇ ئۇنىۋېرستېتتا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىمۇ يۈزلەرچە ب ار مالايشىيا خەلقئارا ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىدە 30 مىڭ دىن كۆپرەك ئوقۇغۇچى بىلىم ئالم اقتا بۇلارنىڭ ئىچىدىن 10 نى چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلار تەشكىل قىلىدۇ. ھەر يىلى 2000 دىن كۆپرەك بالا ئوقۇش پۈتتۈرىدۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۇنىۋېرستېتقا تۆلەيدىغان پۇلى فاكۇلتېتلارغا قاراپ پەرقلىق بول ىدۇ، ئومۇمەن ئېيتقاندا چەتئەلل ىك ئوقۇغۇچىلار ھەر بىر يېرىم يىللىق ئوقۇش ئۈچۈن ئۇنىۋېرستېتكە 560 دوللاردىن دوللارغىچە پۇل تۆلەيدۇ ئەمما مالايشىيالىق ئوقۇغۇچىلار ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 500 دوللاردىن پۇل تۆلەيدۇ بۇ ئۇنىۋېرستېتتا مۇ سۇلمان ئەمەس بالىلارمۇ ئوقۇيدۇ ئۇنىۋېرستېتنىڭ رەسمىي تور: ئادرېسىwww.iiu.edu.my
13) ئىسلام ئاباد خەلقئارا ئۇنىۋېرستېتى (International Islamic University Islamabad)
بۆلۈم: “13) ئىسلام ئاباد خەلقئارا ئۇنىۋېرستېتى (International Islamic University Islamabad)”ئىسلام ئاباد خەلقئارا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئورنى پاكىستان پايتەختى ئىسلام ئاباد شەھىرىدە، بولۇپ 1980 يىلى سەئۇدى ئەرە بىستانى، تۈركىيە، پاكىستان، مالايشىيا، مالدىف قاتارلىق دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا ئىسلام قۇرۇلتىيىنىڭ ياردىمى بىلەن تەسىس قىلىنغان بۇ ئۇنىۋېرستېتتا ئىسلامىي ئىلىملەردىن باشقا ھەر، ساھە ئىلم پەنلىرىمۇ ئوقۇتىلىدۇ بۇ ئۇنىۋېرستېتقا تىن كۆپرەك مەملىكەتتىن ئوقۇغۇچ ىلار كېلىپ ئىلىم تەھسىل قىلىدۇ ۋە ھازىر 10 مىڭدىن كۆپرەك ئوقۇغۇچىسى بار ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80 يىللىرىدىن باشلاپ ئانا ۋەتەندىن چىقىپ بۇ ئۇنىۋېرستېتتا بىلىم تەھسىل قىلغان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ سانىمۇ ئاز ئەمەس ھازىرمۇ بىر قىسىم ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار بۇ ئۇنىۋېرستې تتا ئوقۇپ كەلمەكتە
ئىسلام ئاباد خەلقئارا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ فاكۇلتېتلىرى:
ئەرەب تىلى ۋە ئىسلام مەدە نىيىتى فاكۇلتېتى، ئىسلامىي ئىلىملەر فاكۇلتېتى، شەرىئەت ۋە قانۇن فاكۇلتېتى، تېخنىكا ۋ ە ئېننىنى رلىق فاكۇلتېتى، شىركەت باشقۇرۇش فاكۇلتېتى، ئىجتىمائىي ئىلىملەر فاكۇ لتېتى قاتارلىق فاكۇلتېتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ئىسلام ئاباد خەلقئارا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ: رەسمىي تور ئادرېسىwww.iiu.edu.pk
14) ئىمان ئۇنىۋېرستېتى (جامعة الإيمان)
بۆلۈم: “14) ئىمان ئۇنىۋېرستېتى (جامعة الإيمان)”بۇ ئۇنىۋېرستېتنى ھازىرقى زامان مەشھۇر ئ ۆ لىمالىرىدىن ئەللامە ئابدۇلمەجىد زەندانىي تەرىپىدىن 1993 -يىلى يەمەن پايتەختى سانئا شەھىرىدە تەسىس قىلىنغان بولۇپ، ھازىر غىچە بولغان قى سقا ۋاقىت ئىچىدە كۆپلىگەن ئىلىم ئەھلىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ چىققان بۇ ئۇن ىۋېرستېتنى پۈتتۈرۈپ چىققان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارمۇ خېلى بار، ئەپسۇسكى بۇ ئۇنىۋېرستېت 2004 -يىلىدى بىرى ئامېرىكا ۋە بىر لەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئەل قائىدە تەشكىلات ىغا ياردەم قىلىدۇ، دېگەن تۆھمەت بى لەن ق ارىلىنىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئوقۇتۇش ئىشلىرىغا داۋام قىلماقتا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن ئوقۇغۇچىلار كېلىپ بىلىم ئالماقتا ئىمان ئۇنىۋېرستېتىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسى: g .or aleman www.jameat
15) ئىمام مۇھەممەد ئىبنى سۇئۇد ئۇنىۋېرستېتى (جامعة الإمام محمد بن سعود)
بۆلۈم: “15) ئىمام مۇھەممەد ئىبنى سۇئۇد ئۇنىۋېرستېتى (جامعة الإمام محمد بن سعود)”بۇ ئۇنىۋېرستېت 1974 يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانى پايتەختى رىياد شەھىرىدە تەسىس قىلىنغان بولۇپ، دۇنيادىكى مەشھۇر ئۇنىۋېرستې تلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا شۆبىلىرى بار ئامېرىكاياپونىيە، ھىندونىز ىيە ۋە جى بۇتى قاتارلىق دۆلەتلەردە ئىنىستتوتلىرى بار بۇ ئۇنىۋېرستېت دىنىي ئىلىملەردىن باشقا ئىنسانىي ەتكە كېرەكلىك بولغان پۈتۈن ئىلىم-پەن تۈرلىر ىنى ئۆگىتىدۇ ئەڭ كۆپ فاكۇلتىتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇنىۋېرستېت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ ئىمام مۇھەممەد ئىبنى سۇئۇد ئۇنىۋېرستېتىنىڭ دىپلومى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ ھەر قايسى خەلقئارالىق ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ دىپلوملىرى بىلەن بىر ئورۇندا تۇرىدۇ ۋە ئوخشاش دەرىجىدە قو بۇل قىلىنىدۇ. بۇ ئۇنىۋېرستېت ئوقۇغۇچىلارنى تەمىنلەش ۋە باشقا جەھەتلەردە مەد ىنە ئىسلام ئۇنىۋېرستېتىغا ئوخشاشتۇر بۇ ئۇنىۋېرستېتنى پۈتتۈرگەن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى ئاز ئەمەس ھازىرمۇ بىر تۈركۈم ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى ئوقۇپ كېلىۋاتىدۇ
ئىمام مۇھەممەد ئىبنى سۇئۇد ئۇنىۋېرستېتىگە قوبۇل قىلىش شەرتلىرى:
(1 ) ئوقۇغۇچىنىڭ تولۇق ئوتتۇرىنىڭ دىپلومىغا ئىگە بولغان بولىشى
(2 ) ئوقۇغۇچىنىڭ تولۇق ئوتتۇرىنىڭ دىپلومىنى ئالغان ۋاقتىدىن 5 يىلدىن، سىرتتىن قاتنىشىپ ئوقۇيدىغانلارنىڭ دىپلوم ئالغان ۋاقتىدىن 4 يىلدىن كۆپ ۋاقىت ئۆتمىگەن بولىشى
(3 ) ئوقۇغچىنىڭ ئەخلاقى گۈزەل، دىنىغا مۇستەھكەم بولىشى
(4 ) ئوقۇغۇچىنىڭ ئەڭ ئاز دېگەندە 2 پارا قۇرئان يادلىغان بولىشى
(5 ) ئوقۇغۇچىنىڭ تەن ساقلىق جەھەتتىن ساغلام بولىشى
(6) ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا ياكى قايسىبىر مۇئەسسەسىدە ئىشلەيدىغانلارنىڭ ئىش ئور نىدىن ئوقۇش ئۈچۈن رۇخسەت ئالغان بولىشى
(7) ئوقۇغۇچىنىڭ تولۇق ئوتتۇرىنىڭ ئاخىرقى يىلىدىكى ئىمتىھاندىكى دەرىجىسى 80 دىن كەم بولماسلىقى ئۇنىۋېرستېتىنىڭ رەسمىي تور ئادرېسى: www.imamu.edu.sa
16) ئامېرىكا ئوچۇق ئۇنىۋېرستېتى (The American Open University)
بۆلۈم: “16) ئامېرىكا ئوچۇق ئۇنىۋېرستېتى (The American Open University)”ئامېرىكا ئوچۇق ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئورنى ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتون، شەھىرىدە بولۇپ 1995، يىلى تەسىس قىلىنىپ 1996 -يىلى رەسمى دەرس باشلىغان بۇ ئۇنىۋېرستېت ئىسلامىي ئىلىملەر ۋە ئىسلام تەربىيىسى ئۆگىتىش مەقسىتى بىلەن تەسىس قىلىنغان مۇستەقىل بى لىمگاھى بولۇپ، ئىسلام مەملىكەتلىرىدىن ئىختىساسلىق كىشىلەر ئوقۇتقۇچىلىققا تەكلىپ قىلىنغان ئۇنىۋېرستېتىنىڭ: رەسمىي تور ئادرېسىwww.aou.edu
3. ئۇيغۇر دىيارىدىكى بەزى مەشھۇر ئىلىم يۇرتلىرى
بۆلۈم: “3. ئۇيغۇر دىيارىدىكى بەزى مەشھۇر ئىلىم يۇرتلىرى”1) خانلىق مەدرەسە (قەشقەر)
بۆلۈم: “1) خانلىق مەدرەسە (قەشقەر)”قەشقەر «خانلىق مەدرەسە» سەئىدىيە خانلىقىنىڭ سەككىزىنچى سۇلتانى ئابدۇللاخان ( 1639 يىلدىن 1652 يىلغىچە)تەختتە ئولتۇرغان تەرىپىدىن 1641 – يى لى بىنا قىلدۇرۇلغان بولۇپ، ئەينى زاماندا ئۇيغۇر مائارىپىنى يۈكسەلدۈرۈشتە ئالاھىدە رول ئوينىغان مەدرەسەدۇر ئەينى ۋاقىتلاردا خانلىق مەدرەسەلەر ئەڭ ئالىي بىلىم يۇرتلىرى ھېسابلىناتتى بولۇپمۇ، خوتەن يەكەن، قەشقەرگە ئوخشاش چوڭ مەركىزىي شەھەرلەردە بۇنداق بىلىم يۇرتلىرىنى بىنا قىلدۇرۇش شەرت قىلىنغاچ ھەم كۆپىنچە خانلىقلار ۋە خانلىقلاردا ئىش لەيدىغان م ەشھۇر ئەربابلار، مۇشاۋىرلار، ئالىملارنىڭ تەشەببۇس– ئىشتىراكلىرى بىلەن قۇرۇلىدىغان بولغاچ مەدرەسەلەرنىڭ نامىمۇ شۇ كىشىلەرنىڭ ئىسىم– شەرىپى ياكى مۇشۇ مەركىزىي شەھەر نا مى بىلەن ئاتىلاتتى قەشقەردىكى«خانلىق مەدرەسە»مۇ خانلىق ئوردا تۇرۇشلۇق شەھەردە قۇرۇلغاچقا، مەدرەسەنىڭ مالىيىسى، مەبلىغى ۋە تۈرلۈك خىراجەتلىرى چەكلىك ھالدا، پادىشاھلىق خەزىنىدىن چىقىم قىلىنىپ ئاز قىسمى ھەر قايسى ۋەقىپلەرنىڭ تەمىنات بې رىشى بىلەن تولۇقلىناتتى شۇڭلاشقا، بۇ مەدرەسەنىڭ ئىقتىسادى مەدرەسە كوللېكتىپى بەلگ ىلىگەن «مۇتە ۋەللى» لەر ئارقىلىق باشقۇرۇلاتتى «خانلىق مەدرەسە » پۈتۈن ئۇيغۇر ئېلى بويىچە ئالىي بىلىم يۇرتى بولۇپ، ئۇنىڭغا مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن ئىلىم تەلەپ قىلغۇچىلار كېلىپلا قالماستىن، بەل كى كەشمىر، پاكىستان، ئافغانىستان، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ سەمەرقەند، قوقان، پەرغانە، نەمەنگان ق اتارلىق جايلىرىدىن تالىپلار كېلىپ ئوقۇغان قەشقەر«خانلىق مەدرەسە» نىڭ دەسلەپكى ياسالغان قۇرۇلۇشىنى ھېسابقا ئالمىغاندا جەمئىي تۆت قېتىم رېمونت قىلىنغان بىرىنچى قېتىم مىلادى 1805 1806 – يىللىرى (ھىجرىيە 1220 – يىلى) قەشقەرنىڭ چوڭ ئاقساقىلى ئا بدۇۋارىس بەىر ئىككىنچى قېتىم مىلادى 1844 – ىي لى (ھىجرىيە 1260) قەشقەرلىق مۇھەممەد سادىق ئەلەم ئاخۇنۇمر ئۈچىنچى قېتىم م ىلادى 1905 1906 يىلى (ھىجرىيە 1323 – يىلى) قەشقەرلىك چوڭ باي مۇسابايوپر تۆتىنچى قېتىم مىلادى 1936 1937 يىللىرى (ھىجرىيە 1355 – يىلى) مەھمۇد مۇھەممىدى قاتارلىق كىشىلەر رېمونت قىلدۇرغان
2) ساچىيە مەدرەسەسى (قەشقەر)
بۆلۈم: “2) ساچىيە مەدرەسەسى (قەشقەر)”- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا يەنى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ۋاقتىدا قەشقەردە مەشھۇر (مەدرەسەئى ساچىيە) ساچ—، قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى سۆز بولۇپ، سېچىش يېيىش، ئىلىم– پەننى كېڭ ەيتىش قاتارلىق مەنىلەرگە ئىگە) قۇرۇلغان بولۇپ، داڭلىق ئەدىب جامالىددىن قەشقەرى قاتارلىق ئۆلىمالارنىڭ دەرس باشلىشى بىلەن ئېچىلغان 1057 – يى لى ئاتۇشتا بۇ مەكتەپنىڭ شۆبە دارىلفۇنۇنى قۇرۇلغان «ساچىيە »مەدرەسەسى شۇ دەۋردىكى ئومۇملاشقان ئىلمىي ۋە تىببىي مەكتەپ، بولۇپ ئوتتۇرا ئەسىردە ياۋرۇپادا قۇرۇلغان ھەم ھازىر دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا سانىلىد ىغان پارىن ( ئۇنىۋېرسىتېتى 1200 ( يىلى فرانسىيىدە قۇرۇلغان) ئوكسىفورت ئۇنىۋېرسىتېتى 1200 يىلى ئەنگلىيىدە قۇرۇلغان) قاتارلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىنمۇ ئۈچ ئەسىر ئىلگىرى ق ۇرۇلغا ن بۇ مەكتەپ قۇرۇلغاندىن كېيىن قاراخانىيلار تەۋەسىدىكى نۇرغۇنلىغان مەرىپەتپەرۋەر كىشىلەرنىڭ بىلىم ئىگىلىشى ئۈچۈن ياخشى ئىمكانىيەت يارىتىلغان، بۇ مەكتەپتە شۇ ۋاقىتلاردا ھۆسەيىن ئىبنى خەلەف قەشقەرى، سەيىد جالالىدىن باغدادى خوجا ياقۇپ سۈزۈكى، ئىمامىدىن قەشقەرى، ھۆسەيىن پەيزۇللا، جامالىدىن قەشقەرى، رە شىد ئىبنى ئەلى قەشقەرى قاتارلىق نۇرغۇنلىغان نوپۇزلۇق ئەربابلار ھېسابيۇنان پەلسە، پىسى تىلشۇناسلىق، ئىسلام ئەقىدىسى، ئاسترونومىيە، تىبابەتچىلىك، ئىلمىي مەنتىق، تارى خ، ئىلمىي روھ، ئۇرۇش تاكتىكىسى قاتارلىق ئى جتىمائىي ۋە تەبىئىي پەنلەردىن دەرس بەرگەن بۇ مەكتەپتە يەنە كۇتۇپخانا تەسىس قىلىنغان بولۇپ، نۇرغۇنلىغان مەشھۇر كىتابلار تېما قىلىنىپ، ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆگىنىشىگە ئەۋزەل شارائىت ھازىرلاپ بېرىلگەن«سۇراھ » ناملىق ئەسەرنىڭ ئاپتورى جامال قارشى ئۆز كىتابىدا جەۋھە رنىڭ«سۇھاھ »ناملىق تۆت توملۇق كىتابىنى مۇشۇ مەكتەپنىڭ كۇتۇپخانىسىدىن ئېلىپ پايدىلانغانلىقىنى يازغان ساچىيە مەدرەسەسىنىڭ قۇرۇلۇشى قاراخانىيلار زىيالىيلىرىنىڭ ۋە ئىلىم ھەۋەسكارلىرىنىڭ بۇخارا قاتارلىق جايلارغا بېرىپ ئىلىم تەھسىل قىلىش قىيىنچىلىقىغا خاتىمە بەرگەن نۇرغۇنلىغان زىيالىيلار يول ئازابى ۋە مۇساپىرچىلىق دەردىدىن بىر يولىلا، قۇتۇلۇپ ئۆزىنىڭ ئىلىمگە بولغان تەشنالىقىنى مۇشۇ مەكتەپتە قاندۇرغان ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن نۇرغۇنلىغان ئالىملار، تارىخشۇناسلار، شائىرلار، سىياسىي ئەربابلار ۋە ھەر تەرەپ لىمە بىلىمگە ئىگە ئىستىداتلىق كىشىلەر يېتىشىپ چىقىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخىدا ئۆچ مەس ئىزلارنى قالدۇرغان بۇ ئىلىم يۇرتىنىڭ جاھانغا تونۇلۇشى بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيادىن نۇرغۇن ئىلىم ھەۋەسكارلىرى كېلىپ ئىلىم تەھسىل قىلغان قەشقەر ئۆزىنىڭ بۇ ئىلىم ئوچىقى ب ىلەن پۈتكۈل شەرقدۇ نياسىغا تونۇلۇپ«سانى بۇخارا » (ئىككىنچى بۇخارا) دېگەن نامغا ئېرىشكەن
3) ساقىيە مەدرەسەسى (قەشقەر)
بۆلۈم: “3) ساقىيە مەدرەسەسى (قەشقەر)”قەشقەر ساقىيە مەدرەسەسى (ئىلىمگە تەشنا بولغۇچىلارنى سۇغارغۇچى بىلىمگاھ دېگەن مەنىدە بولۇپ) مىلادىيە 1630 -يىلى خەير- ساخاۋەتچى ئايال بەھرىگۈل بانۇنىڭ شەخسىي مەبلە سېلىشى بىلەن بىنا قىلىنغان 1911 -يىلىغا كەلگەندە، كاتتا باي باھاۋۇددىن باينىڭ باشچىلىقىدا مەدرەسەنىڭ دەرۋازىسى، دەرۋازا تېمى، مەسجىدى يېڭىلانغاندىن تاشقىرى، پەلەمپەينىڭ ئىككى تەرىپىدىكى ھۇجرىلار ئىككى قەۋەتلىك قىلىپ ياسالغان ساقىيە مەدرەسەسى ئەڭ ئاتاقلىق مەدرەسە«خانلىق مەدرەسە »ىند قالسىلا بىر قەدەر ئالاھىدە ئورۇن تۇتقان مەدرەسە بولۇپ، ئورنى«خانلىق مەدرەسە» نىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان ئەينى ۋاقىتتا بۇ مەدرەسەدە خوتەن، ئاقسۇ، تۇرپان، قۇمۇل، ئىلى، ئ ا لتاي، چۆچەك قاتارلىق جايلاردىن تالىپلار كېلىپ ئىلىم تەھسىل قى لغان ئۆز ۋاقتىدا ساقىيە مەدرەسەسىگە تەۋە 37 يۈرۈش قۇرۇلۇش بار بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە 56، ئېغىز ھۇجرا 9 ئېغىز دەرسخانا، بىر، مەسجىد بولغاننىڭ سىرتىدا 500، مو تېرىلغۇ يېرى 6، ئورۇندا ساراي 16، ئېغىز دۇكان 10 ئېگىز ئۆي، چوڭ بىر با قاتارلىق ۋەقىپ مۈلكى بار ئىدى ب ۇ مەدرەسە ئا للىبۇرۇن بۇزۇپ تاش، لانغان بولۇپ 1991 يىلى ئۇنىڭ ئورنىغا قەشقەر ۋىلايەتلىك دىنىي مەكتەب تەسىس قىلىنغان
4) لۈكچۈن جاھاننامە مەدرەسەسى (تۇرپان)
بۆلۈم: “4) لۈكچۈن جاھاننامە مەدرەسەسى (تۇرپان)”تۇرپان دىيارىدا ئىسلام دىنى 14 ئەسىردە تولۇق يىلتىز تارتىپ بولغان تۇرپان رايونىدىكى لۈكچۈن دېگەن جايدا تۇنجى ئىسلام بىلىم يۇرتى 1568 -يىلى تەسىس قىلىنغ ان بولۇپ، ئۇنىڭغا«لۈكچۈن جاھاننامە مەدرەسەسى »دەپ نام بەرگەن بۇ مەدرەسەنى لۈكچۈن خانلىق ئوردىسىنىڭ ئەمەلدارلىرىنىڭ قوللاپ-قۇۋۋەتلىشى بىلەن ئەللامە ئەلى ئاخۇنۇ م دېگەن كىشى قول سېلىپ بىنا قىلدۇرغان ئەينى ۋاقىتتا بۇ مەدرەسەدە ھەر قايسى جايلاردىن كەلگەن تالىب ئىلىملەر ئىلى م تەھسىل قىلغان ئىكەن بۇ مەدرەسە ئاللىبۇرۇن بۇزۇپ تاشلانغان بولۇپ ھازىر ئۇنىڭ ئىزى قالمىغان
5) دامىكۇ پۇناق مەدرەسەسى (چىرا)
بۆلۈم: “5) دامىكۇ پۇناق مەدرەسەسى (چىرا)”پۇناق مەدرەسەسى 1938 يىلى چىرا ناھىيىسىنىڭ دامىكۇ رايونىدىكى پۇناق دېگەن جايدا قاسىم ھاجىم دېگ ەن كىشىنىڭ تەشەببۇسى ۋە مەبلە چىقىرىشى بىلەن كاتتا ئولىما مەر ھۇم ئابدۇراھمان قارىئاخۇنۇمنىڭ قان-تەر ئاققۇزۇپ تىنىمسىز ئىشلىشى بىلەن تەسىس قىلى نغان بولۇپ، ئوقۇتۇش ئۇسۇلىنىڭ ئىلغارلىقى، ئوقۇتىلىدىغان دەرسلىكلەرنىڭ مەزمۇن جەھەت تىكى موللىقى ۋە چوڭقۇرلىقى بىلەن مەشھۇردۇر ئابدۇراھمان قارىئاخۇنۇم ھازىرقى ئۆزبېكىستاننىڭ ئەنجان ۋىلايىتىدىن بولۇپ، ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 30 -يىللىرى ئۇيغۇر دىيارىغا كۆچ ئېتىپ كېلىپ، خۇتەن ۋىلايىتىدە يەرلىشى پ قالغان 1935 -يىلىدىن باشلاپ دامىكۇ پۇناق مەدرەسەسىگە ئۇل سېلىپ ئاخىرى ئۇنى پۈتتۈرۈپ چىققان ۋە شۇ مەدرەسەدە ئۇزۇن مۇددەت مۇدەررىسلىك قىلغان ئەينى ۋاقىتتا بۇ مەدرەسەدە كۈنلۈك ئوقۇيدىغان ئوغۇل- قىزلارنىڭ سانى 400 دىن ئاشاتتى قارىيلىق ۋە ئالىملىق ئۈچۈن يېتىپ ئوقۇيدىغان تالىبلارنىڭ سانىمۇ كۆپ بولغان پۇناق مەدرەسەسى شۇ رايونلاردا قىزلار قوبۇ ل قىلىنىپ ئوقۇتۇل غ ان تۇنجى مەدرەسە ھېسابلىنىدۇ مۇندىن باشقا بۇ مەدرەسەنىڭ ئوقۇتۇش سەۋىيىسى ئالاھىدە يۇقىرى، تۈز ۈمى چىڭ، شارائىتىنىڭ تولۇقلىقى بىلەن داڭق چىقارغان بۇ مەدرەسە 1958 -يىلىغىچە داۋا م قىلالىغان پۇناق مەدرەسەسىدە ئىلگىرى– كېيىن بولۇپ 3000 دىن كۆ پرەك تالىپ ئوقۇش پۈتتۈرۈپ چىققان بۇ مەدرەسەدە ئوقۇپ چىققانلار ھەر قايسى ۋىلايەت ۋە ناھىيىلەردە ئالاھىدە ھۆرمەت قازانغان زاتلاردىن بولغان مەسىلەن: گۇلاخمالىق ئاتاقلىق تېۋىپ ۋە تېڭىقچى غازى قارىھاجىم، كېرىيىلىك ئۆلىما جاپپار قارىھاجىم، ئالاھىدە تونۇلغان مە شھۇر تېۋىپ م ەرھۇم مۇھەممەد قۇربان قارىھاجى ( م پېقىرنىڭ ئۇستازى )، رۇزى قارىھاجىم، شائىر مۇھەممەد ق اسىم زۇھۇرى قاتارلىق كىشىلەرنىڭ ھەممىسى پۇناق مەدرەسەسىنىڭ تالىبلىرى ئىدى
6) كېرىيە دۆڭ مەدرەسە
بۆلۈم: “6) كېرىيە دۆڭ مەدرەسە”دۆڭ مەدرەسە ياقۇب بەدەۋلەت زامانىدا، ئۆزبېكىستانلىق مىرمۇھەممەد ھ اجىمنىڭ تەشەببۇسكارلىقى ۋە مەبلە پىقىرىشى بىلەن كېرىيىنىڭ بازار ئىچى ھېيتگاھ مەھەللى سىدە قۇرۇلغان بولۇپ، ك ۆ لىمىنىڭ چوڭلىقى، قۇرۇلۇشىنىڭ ھەشەمەتلىكى، ئوقۇتۇش شارائىتىن ىڭ ياخشىلىقى، ئوقۇتۇش تۈرىنىڭ كۆپ ھەم يېڭىلىقى بىلەن كېرىيىنىڭ مەدرەسە مائارىپىدا يۇقى رى پەر يارىتىپلا قالماستىن، پەننى مائارىپقىمۇ پۇختا ئاساس سالغان دۆڭ مەدرەسەدە ئۆز ۋاق تىدا خوتەن ۋىلايىتىنىڭ ھەر قايسى ناھىيىلىرىدىن، چەرچەن، چاقىلىق قاتارلىق جايلاردىن تالىپلار كېلىپ ئىلىم تەھسىل قىلغان، دائىملىق تالىب 100 دىن كەم بولمىغان دۆڭ مەدرەسەدە ئىلگىرى- كېيىن بولۇپ 8000 دىن كۆپرەك تالىب ئوقۇپ چىققان بىر ئۆمۈر ئاۋامنىڭ كېسىلىنى ھە قسىز كۆرۈپ، ئەرزان، ئاددى رېتسىپلار بىلەن كېسەل داۋالىغان ۋە ئۇيغۇر مىللىي تىبابەت چىلىكىنىڭ سېھرىي كۈچى ھەم يۇقىرى پەللىسىنى نامايان قىلىپ، ئالاھىدە شۆھرەت قازانغان ئالى م ئەھمەد، ھاجىم«تۈركى تىللار دىۋانى» نى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ تۈزۈ شكە قاتناشقان مەشھۇر تەتقىقاتچى، تىلشۇناس ئالىم ئوسمان ھاجىم قۇدۇق قاتارلىقلاردىن باشقا كېرىيە ناھىيىسىدىكى ئالىملار، ئىمام–خەتىبلەر ۋە ئوقۇمۇشلۇق پىشقەدەم كادىرلار، ئىشچى خىزمەتچىلەر ھەممىسى دۆڭ مەدرەسەدە ئوقۇپ يېتىشىپ چىققانلاردۇر دۆڭ مەدرەسە 1958 يىلى تاقىۋېتىلگەنگە قەدەر ئوقۇتۇش ئىشلىرىنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن 1980 -يىلى دۆڭ مەدرەسە مەسجىدىنىڭ نامى ئەسلىگە كەلگەندىن كېيىن، جامائەت ساقلىنىپ قالغان كونا تاملىققا با درا، شاب-ش ۇمبا يېيىپ ناماز ئوق ۇشقا باشلىغان 1986 يىلى 300 كۋادرات مېتىر يەرگە پىششىق خىشياغاچ قۇرۇلمىلىق قىلىپ مەسجىد قايتىدىن بىنا قىلىنغان ھازىر بۇ مەسجىد ئۆتمۈش لەردە ئىلىم-مەرىپەت بۇلى قى بولغان دۆڭ مەدرەسەنىڭ مەسجىدى سۈپىتىدە ساقلىنىپ كەلمەكتە.
جاۋاب: ھىجرىيە يىلنامىسى ئەرەبلەرنىڭ يىل، ئاي ۋە كۈنلەرنى ئاينىڭ ھەرىكىتى بويىچە ھېسابلايدىغان قەمەرىيە يىلنامىسى ئاساسىدا بارلى ققا كېلىپ، ھىجرەت ( مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە كۆچ قىلغان) يىلىنى بىرىنچى يىل قىلغان ئىسلا م يىلنامىسىدۇر ھىجرىيە يىلنامىسى ئىسلام دىنى ئارقىلىق دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئارىس ىدا كەڭ ئومۇملاشقان.
جاۋاب: ، جاۋاب: ئىسلام دىنى كېلىشتىن ئىلگىرى، ئەرەبلەرنىڭ ئىككى خىل يىلنامىسى بولۇپ ئۇنىڭ بىرى، دېھقانچىلىق ئىشلىرىدا قوللىنىدىغان، ۋاقىتنى قۇياشنىڭ ھەرىكىتى بوي ىچە ھېسابلايدىغان شەمسىيە يىلنامىسى يەنە بىرى، دى نىي پائالىيەتلەر ۋە تارىخىي ۋەق ەلىكلەرنى ڭ ۋاقتىنى ھېسابلاشتا قوللىنىدىغان، ۋاقىتنى ئاينىڭ ھەرىكىتى بويىچە ھېسابلايدىغان قەمەرىيە.
جاۋاب: ئەرەب يېرىم ئارىلىدا ئىسلام نۇرى پارلاشقا باشلاپ، ئىسلام دەۋىتى ۋە ئىسلام ھاكىمىيىتى مۇستەھكەملەنگەن ھەمدە ئىسلام دەۋىتى چەت دۆلەتلەرگىچە يېتىپ بارغاند ىن، كېيىن ئىكك ىنچى خەلىپە ھەزرىتى ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ دەۋرىگە كەلگەندە، دۇنيادا ئەڭ زور نوپۇزغا ئىگە بولغان ئىسلام دىنىنىڭ ئۆزىگە خاس رامىزان، ھەج ۋە باشقىمۇ ئىبادەتلەرنىڭ، دىنيى پائالىيەتلەرنىڭ ۋاقىتلىرىنى ھېسابلايدىغان، ۋەقەلىكلەرنى خ اتىرىلەيدىغان پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئورتاق قوللىنىدىغان مەخسۇس ئىسلامىي يىلنامىسى بولۇشى لازىملىقى ھېس قىلىنغان ۋە بۇ پىكىر رەسمىي ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
جاۋاب: ئىسلام يىلنامىسىدا قايسى ۋاقىتنى يىل بېشى قىلىش مەسىلىسىدە تۈرلۈك لايىھەلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان بەزىلەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇغۇلغان كۈنى 571 - يىلنى ئىسلام يىلنامىسىنىڭ باش يىلى قىلىش پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويسا، بەزىلەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام پەيغەمبەر بولغان 610 - يىلنى يىل بېشى قىلىش پىكرىنى ئوتتۇرىغا قو يغان كۆپچىلىك مۇسۇلمانلار مۇھەممەد ئەلەيھىسسالا م مەككىدىن مەدىنىگە ھىجرەت قىلغان 622 - يىلنى ئىسلام يىلنامىسىنىڭ باش يىلى قىلىش پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويغان شۇنىڭ بىلەن ئاخىرقى بۇ پىكىر قوبۇل قىلىنغان.
جاۋاب: پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە ھىجرەت قىلغانلىق ۋەقەسى ئىسلام دىنى تارىخىدا ھەل قىلغۇچ بۇرۇلۇشنى ھاسىل قىلغان ەيىرجىھ ىسىمانلىي ەدىققەھ ەچىقسىق ەچنەشۈچ ئۇلۇ ۋەقە ئىدى شۇنىڭ ئۈچۈن پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە ھىجرەت ق ىلىپ بارغان يىلىنى ئىسلام يىلنامىسىنىڭ باش يىلى قىلىش ۋە بۇ يىلنامىنىڭ نامىنى« ھىجرىيە» دەپ ئاتاش پۈتۈن مۇسۇلمان ئۆلىمالارنىڭ بىردەك ئىتتىپاقى بىلەن قارار قىلىنغان.
جاۋاب: ھىجرىيە يىلنامىسى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئەرەب يېرىم ئارىلىدا ئىسلام دىنىنى دەۋەت قىلىشقا باشلىغاندىن تارتىپلا قوللىنىلغان ئەمەس، بەلكى ئىسلام دىنى ئەرەب قەبىلىلەر ئارىسىدا دەۋەت قىلىنىپ 30 يىلدەك ۋاقىتقىچە يەنىلا ئەرەبلەرنىڭ ئەنئەنىۋى يىلن ام ىسى قوللىنىپ كېلىنگەن ئىدى 639 - يىلىدىن ئېتىبارەن مۇسۇلمانلاردىن ۋە دۇنيالىق پۈتۈن ئىشلى رىدا ھىجرىيە يىلنامىسىنى قوللىنىشقا ئۆتكەن ھىجرىيە يىلنامىسىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىگە كىرىشى.
جاۋاب: ئۇيغۇر ئېلىدە ھىجرىيە يىلنامىسىنى قوللىنىشقا ئۆتۈش تارىخى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان دەسلەپكى چاغلىرىغا بېرىپ يېتىدۇ 9 - ئەسىرنىڭ ئاخىر، لىرىدا ئىسلام دىنى ئۇيغۇرلار ئارىسىغا تارقالغاندىن كېيىن، بولۇپمۇ قاراخانىيلار سۇلال ىس ىدىن سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىپ، دۆلەت تەۋەلىكىنى ئىسلاملاشتۇ رۇپ ۋە كېيىنچە ئىسلام دىنى دۆلەت دىنى قىلىنىپ بېكىتىلگەندىن كېيىن، ھىجرىيە يىلنام ىسى پۈتۈن سىستېمىسى بويىچە ئۇيغۇرلاردىكى ئەنئەنىۋى يىلنامىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، دىنىي پائا لىيەتلەر ھەم دىنغا مۇناسىۋەتلىك پۈتۈن ئىشلار، شۇنداقلا تۇرمۇش ساھەلىرىدىمۇ بۇ ھىجرىيە يىلنامىسى قوللىنىلىدىغان بولغان ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئالىملار– تارىخچىلار، تىلشۇناسلار ئەدىبلەر، پەيلاسوپلار، تىۋىپلار، نەغمە– سەنئەتچىلەرمۇ ئۆز ئەسەرلىرىدە ۋاقىتنى ھىجرىيە يىلنامىسى بويىچە بايان قىلىدىغان بولغان پەقەت يېقىنقى زامانغا كەلگەندىلا، مى لادىيە يىلنامىسى ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەتلەر ئارىسىدا تارقىلىپ، ئاساسىي ئورۇننى ئىگىلىگەن بولسىمۇ، دىنىي ساھەلەردە، بولۇپمۇ رامىزان ۋە ھېيت– ئايەملەرنىڭ ۋاقتىنى ھېساب، لاشتا يەنىلا ھىجرىيە يىلنامىسى قوللىنىلماقتا ھازىر ئىسلام ئەللىرى، بولۇپمۇ ئەرەب ئىسلام ئەللىرىنىڭ كۆپىنچىسى دىنىي ساھەلەردىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ھاياتلىق ساھەلەردە، ھەتتا ئادەتتىكى تۇرمۇشتىمۇ ھىجرىيە يىلنامىسىنى قوللانماقتا ھىجرىيە يىلىنى مىلادىيە يىلىغا ئايلاندۇر: ۇش ئۇسۇلى تۆۋەندىكىچە (1 ) مىلادىيىگە ئايلاندۇرماقچى بولغان ھىجرىيە يىلىنى 33 كە بۆلۈمىز (2 ) مىلادىيىگە ئايلاندۇرماقچى بولغان ھىجرىيە يىلىغا 622 نى قوشىمىز (3 ) نى قوشقاندا چىققان ساندىن 33 كە بۆلگەندە چىققان ساننى ئېلىۋېتىمىز شۇنىڭ بىلەن مىلادى يە يىلى چىقىدۇ مەسىلەن: ھىجرىيە 1432 ÷ = 1432 + = 2054 2054 - = 2011: مىلادىيە يىلىنى ھىجرىيە يىلىغا ئايلاندۇرۇش ئۇسۇلى تۆۋەندىكىچە (1 ) مىلادىيە يىلىدىن 622 نى ئالىمىز (2 ) ئالغاندا چىققان ساننى 33 كە بۆلۈمىز
(3) يۇقىرىقى ئىككىسىنىڭ نە تىجىسىنى بىر- بىرىگە قوشىم ىز شۇنىڭ بىلەن ھىجرىيە يىلى چىقىدۇ مەسىلەن: مىلادىيە 2011 – = 1389 1389 ÷ = 1389 + = 1432 بۆلۈنگەندە چىققان نەتىجە 42 يېرىمدىن كۆپرەك بولسا، ئۇنى 43 دەپ سانايمىز، ئەگەر يېرىمدىن ئازراق بولسا، ئۇنى 41 سانايمىز: قەمەرىيە ئايلىرى تۆۋەندىكىچە مۇھەررەم -ئاي سەفەر -ئاي رەبىئەل ئەۋۋەل -ئاي رەبىئۇل ئاخىر -ئاي جامادىيەل ئەۋۋەل -ئاي جامادىيەل ئاخىر -ئاي رەجەب -ئاي شەبان -ئاي رامىزان -ئاي شەۋۋال -ئاي زۇلقەدە -ئاي زۇلھىججە -ئاي ئون بىر ىنچى بۆلۈم ئاتېئىَم ۋە ئاللاھنىڭ بارلىقى ئاتېئىَم ۋە ئۇنىڭ سەپس ەتىسى.
